In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Joodse gemeenten in Zuid-Holland

Joodse gemeente Sliedrecht

Joodse gemeenten in Groningen

Joodse gemeente Eenrum

Joodse gemeenten in Utrecht

Joodse gemeente Veenendaal

Van: de autoriteiten Aan: Simon, Stephen Plaats: Utrecht Datum: 1945-06-20 Onderwerp: registratie kaart betreft repatriëring van Stephen Simon.

Van: de autoriteiten Aan: Simon, Stephen Plaats: Utrecht Datum: 1945-06-20 Onderwerp: registratie kaart betreft repatriëring van Stephen Simon.

Registratiekaart van Stephen Simon

Van: Polak, Juda Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: hij is er nog steeds en weet niets over her lot van zijn vrouw en kinderen; mogelijk dat hij morgen op transport moet; hij heeft vernomen dat het in Opper Silezië wel uit te houden is, zeker voor de mannen die een Joods werkkamp hebben gewerkt; hij heeft nog het een en ander nodig; hij hoopt dat de rest van de familie in Amsterdam kan blijven; met Jaap Jacobs en Louis Hoedt een afspraak gemaakt in verband met pakketjes, die na zijn vertrek zullen binnenkomen…; over Lippmann Rosenthal…

Van: Polak, Juda Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: hij is er nog steeds en weet niets over her lot van zijn vrouw en kinderen; mogelijk dat hij morgen op transport moet; hij heeft vernomen dat het in Opper Silezië wel uit te houden is, zeker voor de mannen die een Joods werkkamp hebben gewerkt; hij heeft nog het een en ander nodig; hij hoopt dat de rest van de familie in Amsterdam kan blijven; met Jaap Jacobs en Louis Hoedt een afspraak gemaakt in verband met pakketjes, die na zijn vertrek zullen binnenkomen…; over Lippmann Rosenthal…

Brief van Juda Alexander Polak aan zijn vrouw en kinderen vanuit kamp Westerbork

Van: organisatie kamp Westerbork Aan: Levie, Herbert, P. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-10-06 Onderwerp: werkzaam in de garage van het kamp. Op de achterkant aantekening met potlood over een Canadese bevrijder…(Sergeant).

Van: organisatie kamp Westerbork Aan: Levie, Herbert, P. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-10-06 Onderwerp: werkzaam in de garage van het kamp. Op de achterkant aantekening met potlood over een Canadese bevrijder…(Sergeant).

Arbeitskarte van Herbert, P. Levie in kamp Westerbork

Van: de administratie Aan: van der Hert-Bronkhorst, Sonja Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-14 Onderwerp: aan de bak als secretaresse voor de Security Service

Van: de administratie Aan: van der Hert-Bronkhorst, Sonja Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-14 Onderwerp: aan de bak als secretaresse voor de Security Service

Verzoek om zich te melden bij Huis 1 als secretaresse voor de Security Service

Van: van Nierop, I. Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-03 Onderwerp: vriendschappen; titel: ‘vriendinnetje’; kampleven…; briefpapier van de Joodse Raad voor Amsterdam

Van: van Nierop, I. Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-03 Onderwerp: vriendschappen; titel: ‘vriendinnetje’; kampleven…; briefpapier van de Joodse Raad voor Amsterdam

Gedicht geschreven door I. van Nierop in kamp Westerbork

Van : Philips, Arend Aan: zijn kinderen Plaats: Heino, Schaarshoek, Joods werkkamp Datum: 1942-08-24 Onderwerp: over iets ophalen, over mensen die er misbruik van maken, wees voorzichtig; hij maakt het goed; het werk is wel zwaar, maar hij kan er goed tegen, hij is de oudste, maar er zijn verschillende dwangarbeiders die hem om hulp vragen; veel medewerking van de mensen uit het dorp; toen ze maandag van het werk kwamen, hebben ze ieder van de caféhouder een glas bier gekregen; &nbsp;ze waren met 9 man, totaal zijn ze met 13; over wat hij mocht meenemen; als hij het van te voren geweten had, had hij in de trein niet zoveel gegeten; de kampbeheerder is een fijne vent en zijn vrouw is buitengewoon goed voor hen; ze wacht hen op als ze van het werk komen, om goedendag te zeggen; jammer dat het niet zo zal blijven, de beheerder moet naar Ommen voor instructies; graag wat portretfoto's, ook van de kleine Rolly; ze mogen elke avond het dorp in, een groep van 6- tot 7 en een groep van 7- tot 8; na het werk is hij hiervoor te moe, maar zaterdag en zondag maakt hij er gebruik van; in het dorp zelf is niet veel te doen, de omgeving bestaat uit bossen…

Van : Philips, Arend Aan: zijn kinderen Plaats: Heino, Schaarshoek, Joods werkkamp Datum: 1942-08-24 Onderwerp: over iets ophalen, over mensen die er misbruik van maken, wees voorzichtig; hij maakt het goed; het werk is wel zwaar, maar hij kan er goed tegen, hij is de oudste, maar er zijn verschillende dwangarbeiders die hem om hulp vragen; veel medewerking van de mensen uit het dorp; toen ze maandag van het werk kwamen, hebben ze ieder van de caféhouder een glas bier gekregen; &nbsp;ze waren met 9 man, totaal zijn ze met 13; over wat hij mocht meenemen; als hij het van te voren geweten had, had hij in de trein niet zoveel gegeten; de kampbeheerder is een fijne vent en zijn vrouw is buitengewoon goed voor hen; ze wacht hen op als ze van het werk komen, om goedendag te zeggen; jammer dat het niet zo zal blijven, de beheerder moet naar Ommen voor instructies; graag wat portretfoto's, ook van de kleine Rolly; ze mogen elke avond het dorp in, een groep van 6- tot 7 en een groep van 7- tot 8; na het werk is hij hiervoor te moe, maar zaterdag en zondag maakt hij er gebruik van; in het dorp zelf is niet veel te doen, de omgeving bestaat uit bossen…

Brief van Arend Philips aan zijn kinderen vanuit het Joods werkkamp Schaarshoek

Van: Italie, Sam Aan: beste mensen Plaats: op de heide in de buurt van het Joods werkkamp Vledder Datum: 1942-08 Onderwerp: alle binnenkomende post wordt gecontroleerd; er kunnen geen bonnen meer naar het kamp verzonden worden; post en dergelijke aan H. Zilverberg, in Coevorden; maatregel in het kamp zijn verscherpt; onder andere 's avonds na het werk exerceren met Duitse bevelen; om 21.00 uur naar bed, er blijft weinig tijd voor hemzelf over; vandaar de brief vanaf de heide tijdens zijn lunchpauze geschreven; honger is een probleem; een beschrijving van het eten in het kamp; bijvoeding is essentieel…

Van: Italie, Sam Aan: beste mensen Plaats: op de heide in de buurt van het Joods werkkamp Vledder Datum: 1942-08 Onderwerp: alle binnenkomende post wordt gecontroleerd; er kunnen geen bonnen meer naar het kamp verzonden worden; post en dergelijke aan H. Zilverberg, in Coevorden; maatregel in het kamp zijn verscherpt; onder andere 's avonds na het werk exerceren met Duitse bevelen; om 21.00 uur naar bed, er blijft weinig tijd voor hemzelf over; vandaar de brief vanaf de heide tijdens zijn lunchpauze geschreven; honger is een probleem; een beschrijving van het eten in het kamp; bijvoeding is essentieel…

Brief van Sam Italie aan beste mensen van zijn werkplek op de heide

Van: het Nederlands Beheersinstituut Aan: van Dam, Joseph Plaats: Groningen Datum: 1951-05-04 Onderwerp: Beëindiging bewindvoerderschap over M. de Winter-van Dam en drie van haar kinderen. Dit in verband met het vaststellen van hun overlijden en het doen van aangifte hiervan.

Van: het Nederlands Beheersinstituut Aan: van Dam, Joseph Plaats: Groningen Datum: 1951-05-04 Onderwerp: Beëindiging bewindvoerderschap over M. de Winter-van Dam en drie van haar kinderen. Dit in verband met het vaststellen van hun overlijden en het doen van aangifte hiervan.

Brief van het Nederlands Beheersinstituut aan Joseph van Dam vanuit Groningen

Van: Moses, Ina (Gesina) en haar broer Benno (Benjamin Elkan) Aan: Stella en Ludwig Plaats: Den Haag Datum: 1942-06-30 Onderwerp: Benno gaat weg, dan heeft hij nog iets, jongens onder elkaar; Joodse werkkampen; over de keuringen; zelfs iemand met een been is goedgekeurd; In Groningen zijn van de 800 mannen slechts 5 afgekeurd; moe en Benno zijn ook aan het schrijven en pa is bij de stoffeerder; inleveren van fietsen; Gesina onder andere samen met Herbert Monasch en haar man Fraim; het personeel van de Joodse Raad had voorrang, ze konden direct doorlopen; zo hielp ze ook haar broer, die helemaal achteraan met zijn oude fiets stond…; een krabbeltje van Benno, over zijn oproep en stappen met Herbert…; sturen brief van Leo uit Ybenheer mee.

Van: Moses, Ina (Gesina) en haar broer Benno (Benjamin Elkan) Aan: Stella en Ludwig Plaats: Den Haag Datum: 1942-06-30 Onderwerp: Benno gaat weg, dan heeft hij nog iets, jongens onder elkaar; Joodse werkkampen; over de keuringen; zelfs iemand met een been is goedgekeurd; In Groningen zijn van de 800 mannen slechts 5 afgekeurd; moe en Benno zijn ook aan het schrijven en pa is bij de stoffeerder; inleveren van fietsen; Gesina onder andere samen met Herbert Monasch en haar man Fraim; het personeel van de Joodse Raad had voorrang, ze konden direct doorlopen; zo hielp ze ook haar broer, die helemaal achteraan met zijn oude fiets stond…; een krabbeltje van Benno, over zijn oproep en stappen met Herbert…; sturen brief van Leo uit Ybenheer mee.

Brief van Ina Moses aan Ludwig en Stella vanuit Den Haag

Personen