In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Walg, familie Aan: Reens, familie Datum: 1943-09-14 Plaats: Assen Onderwerp: We zitten nu in de trein op weg naar Theresienstadt en daarom schrijf ik zo slecht. Bedankt voor wat jullie hebben gedaan… Op de achterkant staat: Als Hollander doe ik mijn plicht deze kaart te versturen. Doe uw plicht ook. Dit transport doet eerst Bergen-Belsen aan.

Van: Walg, familie Aan: Reens, familie Datum: 1943-09-14 Plaats: Assen Onderwerp: We zitten nu in de trein op weg naar Theresienstadt en daarom schrijf ik zo slecht. Bedankt voor wat jullie hebben gedaan… Op de achterkant staat: Als Hollander doe ik mijn plicht deze kaart te versturen. Doe uw plicht ook. Dit transport doet eerst Bergen-Belsen aan.

Briefkaart van het gezin Walg aan de familie A. Reens vanuit de trein gegooid

Kampgeld Theresienstadt 10 Kronen No. A024

Kampgeld Theresienstadt 10 Kronen No. A024

Kampgeld Theresienstadt 10 kronen

Foto's van Virry de Vries Robles

Van: Zomerplaag, Jettie (Henriette)(1931) Aan: beste tante, Annie en Pietje Plaats: Amersfoort, kamp Datum: 1943-05-25 Onderwerp: omstandigheden als kind in het kamp; het is hier schoner dan in Westerbork; dagindeling; school…

Van: Zomerplaag, Jettie (Henriette)(1931) Aan: beste tante, Annie en Pietje Plaats: Amersfoort, kamp Datum: 1943-05-25 Onderwerp: omstandigheden als kind in het kamp; het is hier schoner dan in Westerbork; dagindeling; school…

Brief van Jettie Zomerplaag aan familie vanuit kamp Amersfoort

Kinderlegitimatiebewijs van het Nederlandsche Roode Kruis voor kamp Westerbork, op naam van Judith Hetty Hedeman, 7 jan. 1944.

Kinderlegitimatiebewijs van Judith Hetty Hedeman

Van: van Dam, Abraham Aan: van Dam, Joseph Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-09 Onderwerp: bedankje voor een pakket.

Van: van Dam, Abraham Aan: van Dam, Joseph Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-09 Onderwerp: bedankje voor een pakket.

Briefkaart van Abraham van Dam aan Joseph van Dam vanuit kamp Westerbrok

Identiteitskaart Van: Hedeman, Judith Hetty Geboren: 1931-08-20 Den Haag Afgegeven te Bern (Zwitserland) op 1945-08-03 Betreft een identiteitskaart van het Gezantschap der Nederlanders in Zwitserland

Identiteitskaart Van: Hedeman, Judith Hetty Geboren: 1931-08-20 Den Haag Afgegeven te Bern (Zwitserland) op 1945-08-03 Betreft een identiteitskaart van het Gezantschap der Nederlanders in Zwitserland

Identiteitskaart van Judith Hetty Hedeman

Van: van Bergen, Chaja Aan: van Bergen-Diamant, Nora Plaats:&nbsp;boven Londen Datum: 1946 Onderwerp: over het ontbijt… en dingen die niet goed gaan; ze fiets nog wat en drie keer in de week wordt er iets voor de Nederlandse kinderen georganiseerd, vandaag is er weer zo'n dag; Chaja en haar lotgenote zijn vroeg opgestaan om voor het uitstapje te kunnen schrijven naar huis…; welke vruchten ze in de tuin hebben en ze schrijft enige zinnetjes in het Engels met de Nederlandse vertaling erbij…

Van: van Bergen, Chaja Aan: van Bergen-Diamant, Nora Plaats:&nbsp;boven Londen Datum: 1946 Onderwerp: over het ontbijt… en dingen die niet goed gaan; ze fiets nog wat en drie keer in de week wordt er iets voor de Nederlandse kinderen georganiseerd, vandaag is er weer zo'n dag; Chaja en haar lotgenote zijn vroeg opgestaan om voor het uitstapje te kunnen schrijven naar huis…; welke vruchten ze in de tuin hebben en ze schrijft enige zinnetjes in het Engels met de Nederlandse vertaling erbij…

Brief van Chaja van Bergen aan haar moeder vanuit Engeleland

Joseph was 16 jaar toen hij in 1942 op de vlucht voor de <a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Holocaust_in_Nederland">Jodenvervolging</a> door mensensmokkelaars werd meegenomen naar een <a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Onderduiken_(Tweede_Wereldoorlog)">onderduikadres</a>. In plaats van hem naar dit adres te brengen, sloegen de smokkelaars hem in de bossen bij Deurne dood met een hamer en begroeven hem. Een kleine drie jaar later, op 23 juni 1945, wees een van de moordenaars het graf aan en werd het lichaam herbegraven in Deurne. Men wist niet dat het om een Joodse man ging, op de oorspronkelijke grafsteen staat dan ook vóór de overlijdensdatum een <a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Kruis_(christendom)">Latijns kruisje</a>, een <a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Christendom">christelijk</a> symbool. Toen men in 1994 ontdekte dat het om een Joodse jongen ging, kocht een rabbijn het graf en werd het officieel aangewezen als Joodse begraafplaats. Daarbij werd het religieus gescheiden van de protestantse begraafplaats, dat het aan alle kanten omgeeft. Er werd een nieuwe grafsteen geplaatst met het grafschrift: Jewish refugee from nazism murdered by men promising safety. His parents survived. Hidden by local citizens. &nbsp;("Joodse vluchteling voor het nazisme vermoord door mannen die bescherming beloofden. Zijn ouders bleven in leven, ondergedoken bij plaatselijke inwoners.") Bron: <a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Joodse_begraafplaats_(Deurne)">https://nl.wikipedia.org/wiki/Joodse_begraafplaats_(Deurne)</a> en <a href="https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.343310422.html/moord-op-een-onderduiker/">https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.343310422.html/moord-op-een-onderduiker/</a> Zie ook https://reportersonline.nl/door-verzet-gedode-onderduikers-bijna-90-joden-slechts-enkelen-erkend-als-oorlogsslachtoffer/ &nbsp;

Lagerbefehl van de kampcommandant van Westerbork aan Judith Hetty Hedeman, waarin wordt bekendgemaakt dat zij wegens de overeenkomst tussen de Rijkscommissaris en afgevaardigden van de evangelische kerk niet naar het Oosten wordt gedeporteerd, 22 juni 1943.

Lagerbefehl aan Judith Hetty Hedeman

Verzoekschrift Van: Hedeman, C.E. Aan: hoofd der school te Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1944 Verzoek van de moeder van Judith Hedeman om haar dochter vrij te stellen van haarknippen. Zij wordt regelmatig door de heer Lepinsky bijgeknipt.

Verzoekschrift Van: Hedeman, C.E. Aan: hoofd der school te Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1944 Verzoek van de moeder van Judith Hedeman om haar dochter vrij te stellen van haarknippen. Zij wordt regelmatig door de heer Lepinsky bijgeknipt.

Verzoekschrift van Judith Hedeman betreffende kappersbezoek

Van: Gezantschap der Nederlanden in Zwitserland, afd. Repatriëring Aan: Hedeman, Judith, Maud en Janna Plaats: Bern Datum: 1945-08-08 Onderwerp: indeling bij het convooi dat op 21 augustus uit Bazel naar Nederland zal vertrekken.

Van: Gezantschap der Nederlanden in Zwitserland, afd. Repatriëring Aan: Hedeman, Judith, Maud en Janna Plaats: Bern Datum: 1945-08-08 Onderwerp: indeling bij het convooi dat op 21 augustus uit Bazel naar Nederland zal vertrekken.

Brief van Gezantschap der Nederlanden in Zwitserland aan de familie Hedeman

Van: Haagman, Lion, (Bep en Clara) Aan: De Vrijer, Dick (familie) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-09-01 Onderwerp: Dick komt mogelijk komende zondag op bezoek ( schrijven aan Feldmann); zeg tegen zijn moeder en vader dat Michel Koster zeker al drie weken door is…Lion heeft met hem gesproken, ook zijn compagnon was erbij…'Ze waren bij het tweede Rotterdam-transport'.

Van: Haagman, Lion, (Bep en Clara) Aan: De Vrijer, Dick (familie) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-09-01 Onderwerp: Dick komt mogelijk komende zondag op bezoek ( schrijven aan Feldmann); zeg tegen zijn moeder en vader dat Michel Koster zeker al drie weken door is…Lion heeft met hem gesproken, ook zijn compagnon was erbij…'Ze waren bij het tweede Rotterdam-transport'.

Brief van Lion (Bep en Clara) aan Dick de Vrijer vanuit kamp Westerbork

Oproep voor (hoogstwaarschijnlijk) Judith Hetty Hedeman in Theresienstadt om zich, in verband met haar indeling in een transport naar Zwitserland op 5 februari 1945, de voorafgaande dag om uiterlijk 23.00 uur met bagage op de verzamelplaats te melden. Met achterop een met potlood geschreven lijstje van meegenomen bagage.

Oproep voor een transport naar Zwitserland van Judith Hetty Hedeman

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: de medewerkers Plaats: Den Haag Datum: 1942-05-13 Onderwerp: blijk van waardering voor de medewerkers van de distributie en de verkoop van de Joodse ster in Den Haag.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: de medewerkers Plaats: Den Haag Datum: 1942-05-13 Onderwerp: blijk van waardering voor de medewerkers van de distributie en de verkoop van de Joodse ster in Den Haag.

Brief van de Joodse Raad voor Amsterdam aan medewerkers van de verkoop van de Joodse ster in Den Haag

Allied Expeditiionary Force D.P. Index Card Van: Hedeman, Judith Hetty Reg.nr. F 01165010

Allied Expeditiionary Force D.P. Index Card Van: Hedeman, Judith Hetty Reg.nr. F 01165010

D.P. Index Card van Judith Hetty Hedeman

Fluchtlingsausweis Van: Hedeman, Judith Geboren: 1931-04-20 Den Haag Met pasfoto Betreft een vluchtelingpaspoort, afgegeven in Bern (Zwitserland) op 1945-07-04 en geldig tot 1946-07-04

Fluchtlingsausweis Van: Hedeman, Judith Geboren: 1931-04-20 Den Haag Met pasfoto Betreft een vluchtelingpaspoort, afgegeven in Bern (Zwitserland) op 1945-07-04 en geldig tot 1946-07-04

Vluchtelingpaspoort van Judith Hedeman

Transporten buiten kamp Westerbork

Uitwisselingstransporten vanuit Theresienstadt

Het Verloren Transport

Transporten vanuit Kazerne Dossin

Transporten vanuit kamp Amersfoort naar het buitenland

Transporten vanuit kamp Vught naar het buitenland

Uitwisselingstransporten vanuit Bergen-Belsen

Extract uit het doopregister van de Oranje Kerk te 's-Gravenhage van Judith Hetty Hedeman, geboren aldaar op 20 aug. 1931 en gedoopt op 22 oktober 1939. 12 juni 1943.

Extract uit het doopregister van de Oranje Kerk te 's-Gravenhage van Judith Hetty Hedeman, geboren aldaar op 20 aug. 1931 en gedoopt op 22 oktober 1939. 12 juni 1943.

Extract uit het doopregister betreffende Judith Hetty Hedeman

Bewijs van deelname Van: Hedeman, Judith H. Afgegeven: 1945-07-05 's-Gravenhage Betreft bewijs van deelname van het internaat van het Prinses Beatrix Lyceum van 1945-04-27 tot 1945-08-19

Bewijs van deelname Van: Hedeman, Judith H. Afgegeven: 1945-07-05 's-Gravenhage Betreft bewijs van deelname van het internaat van het Prinses Beatrix Lyceum van 1945-04-27 tot 1945-08-19

Deelnamebewijs Prinses Beatrix Lyceum van Judith Hedeman

Jaarverslag (deel) Houtvesterij Assen van het jaar 1949 Onderwerp: naamswijziging kamp Westerbork in kamp Schattenberg; &nbsp;het kamp is in gebruik geweest door militairen; jong bos werd ook als oefenterrein gebruikt…; voormalige kampboerderij, aanleg van een Nortonput; rietdekken, herstel elektrische leidingen en pompinstallatie, aanleg van een meterkast…

Jaarverslag (deel) Houtvesterij Assen van het jaar 1949 Onderwerp: naamswijziging kamp Westerbork in kamp Schattenberg; &nbsp;het kamp is in gebruik geweest door militairen; jong bos werd ook als oefenterrein gebruikt…; voormalige kampboerderij, aanleg van een Nortonput; rietdekken, herstel elektrische leidingen en pompinstallatie, aanleg van een meterkast…

Jaarverslag Houtvesterij Assen van het jaar 1949