In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Commissie voor Oorlogspleegkinderen&nbsp; Aan: van Bergen-Diamant Plaats: Amsterdam Datum: 1946-11-04 Onderwerp: uitbetaling van een maandelijks bedrag van FL40,- voor Chaja als oorlogspleegkind.&nbsp;

Van: Commissie voor Oorlogspleegkinderen&nbsp; Aan: van Bergen-Diamant Plaats: Amsterdam Datum: 1946-11-04 Onderwerp: uitbetaling van een maandelijks bedrag van FL40,- voor Chaja als oorlogspleegkind.&nbsp;

Brief van de Commissie voor Oorlogspleegkinderen aan Nora van Bergen-Diamant

Foto van Mary Krammer

Van: Lisser, Alexander Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-22 Onderwerp: een latrine voor mannen, locatie waarschijnlijk achter de barakken met de nummers 60 t/m 64.

Van: Lisser, Alexander Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-22 Onderwerp: een latrine voor mannen, locatie waarschijnlijk achter de barakken met de nummers 60 t/m 64.

Tekening van een latrine voor mannen in kamp Westerbork

Kaart voor het verkrijgen van levensmiddelen voor 7 dagen &nbsp;in Leipzig.

Kaart voor het verkrijgen van levensmiddelen voor 7 dagen &nbsp;in Leipzig.

Kaart voor het verkrijgen van levensmiddelen voor 7 dagen in Leipzig.

Van: de gemeente Groningen Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Groningen Datum: 1942-09-12 Onderwerp: gemengd huwelijk; twee dochters G1 verklaring.

Van: de gemeente Groningen Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Groningen Datum: 1942-09-12 Onderwerp: gemengd huwelijk; twee dochters G1 verklaring.

Uittreksel over het gemengd huwelijk van Benjamin Gudema en zijn twee dochters die het kenmerk G1 krijgen

Van: Büro Lagerkommandantur Aan: Nieuwkerk, Marinus Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Datum: 1944-06-16 Onderwerp: mag zich naar Amsterdam begeven voor een periode van een week. Hij moet zich melden bij het Joodse verblijfshuis aan de jan van Eckstraat 19. Marinus wordt ook geacht hier slapen tijdens zijn dienstreis in Amsterdam/Weesp). Daarnaast moet hij zich melden bij de dienstdoende controleur van het tramhuis voor het Central Station om een bewijs van vervoer te krijgen tot Stadhouderskade nummer 1.

Van: Büro Lagerkommandantur Aan: Nieuwkerk, Marinus Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Datum: 1944-06-16 Onderwerp: mag zich naar Amsterdam begeven voor een periode van een week. Hij moet zich melden bij het Joodse verblijfshuis aan de jan van Eckstraat 19. Marinus wordt ook geacht hier slapen tijdens zijn dienstreis in Amsterdam/Weesp). Daarnaast moet hij zich melden bij de dienstdoende controleur van het tramhuis voor het Central Station om een bewijs van vervoer te krijgen tot Stadhouderskade nummer 1.

Bewijs voor Marinus Nieuwkerk dat hij zich naar Amsterdam mag begeven voor een dienstreis

In het kamp gesloten huwelijken Van: Abt. Bev. B. St. Aan: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04 Onderwerp: in het kamp gesloten huwelijken in de periode april 1943.

In het kamp gesloten huwelijken Van: Abt. Bev. B. St. Aan: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04 Onderwerp: in het kamp gesloten huwelijken in de periode april 1943.

Lijst met in kamp Westerbork gesloten huwelijken in 1943

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-09-17 Onderwerp: Wieger is van plan naar Amsterdam te komen; hij kan bij Saar in huis slapen; ze moet alleen op de zondagmorgen werken…; haar zus wil die ochtend wel met hem gaan tippelen in de stad; en dan komen ze Saar van haar kantoor ophalen; over dat ze dacht een brief van Wieger te krijgen en naar beneden liep; haar familie is benieuwd naar Wieger; beide zwagers zijn op het moment thuis, omdat ze bij de voormobilisatie aanwezig waren; Rusland is Polen binnengerukt; over hoe het verder zal verlopen; er zijn weinig advertenties, voorlopig is er nog genoeg werk…

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-09-17 Onderwerp: Wieger is van plan naar Amsterdam te komen; hij kan bij Saar in huis slapen; ze moet alleen op de zondagmorgen werken…; haar zus wil die ochtend wel met hem gaan tippelen in de stad; en dan komen ze Saar van haar kantoor ophalen; over dat ze dacht een brief van Wieger te krijgen en naar beneden liep; haar familie is benieuwd naar Wieger; beide zwagers zijn op het moment thuis, omdat ze bij de voormobilisatie aanwezig waren; Rusland is Polen binnengerukt; over hoe het verder zal verlopen; er zijn weinig advertenties, voorlopig is er nog genoeg werk…

Brief van Saar Mouw aan Wieger vanuit Amsterdam

Afbraak kamp Westerbork

Ruiming gebouwen kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 83

Naziconcentratiekampen

Werkkampen

Spoorlijn kamp Westerbork

Smalspoor kamp Westerbork

Kookcomfort Het gaat om een kookcomfort dat in kamp Westerbork is gemaakt en gebruikt.&nbsp; &nbsp;

Kookcomfort Het gaat om een kookcomfort dat in kamp Westerbork is gemaakt en gebruikt.&nbsp; &nbsp;

Een in het kamp gemaakt kookcomfort

Foto van een groep militairen in kamp Westerbork op een pad tussen de barakken 81 en 82. Plaats: Westerbork, Militair Kamp Datum: 1949

Foto van een groep militairen in kamp Westerbork op een pad tussen de barakken 81 en 82. Plaats: Westerbork, Militair Kamp Datum: 1949

Foto van een groep militairen in kamp Westerbork

Van: de Medische Dienst (arts) Aan: Zondervan, mevrouw Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: recept met een opsomming van verschillende medicijnen; kopie Apotheek.

Van: de Medische Dienst (arts) Aan: Zondervan, mevrouw Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: recept met een opsomming van verschillende medicijnen; kopie Apotheek.

Recept voor mevrouw Zondervan in kamp Westerbork

Van: van Bergen-Diamant, N. Aan: van Bergen, Chaja Plaats: Brussel Datum: 1946 Onderwerp: groetjes van Mamma uit Brussel!

Van: van Bergen-Diamant, N. Aan: van Bergen, Chaja Plaats: Brussel Datum: 1946 Onderwerp: groetjes van Mamma uit Brussel!

Ansichtkaart van Nora van Bergen-Diamant aan haar dochter Chaja vanuit Brussel

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Operatie Black Tulip

Lucienne verhuisde met haar ouders in 1927 naar Bry-sur-Marne. Ze trouwde met Louis Albert Emile Joseph Dhaine in Schaarbeek &nbsp;Brussel op 22 augustus 1931. Uit dit huwelijk werden twee zonen geboren. In 1943, op het moment dat veel van haar familieleden al in de kampen zijn vermoord, komt ze terecht in de militaire gevangenis van Amiens. De commandant schrijft in een brief dat de joodse DHAINE SPEELMAN, Lucienne, geboren op 12 juli 1912 in Amsterdam (Nederland), gedetineerd in de militaire gevangenis van Amiens (afdeling voor autochtonen), moet onmiddellijk worden overgebracht naar het jodenkamp van Drancy. Uit de documenten zou kunnen worden afgeleid dat het bevel tot overbrenging naar Drancy kort na 21 september 1943 had moeten worden uitgevoerd. Op die datum werden de instructies van de prefect van de Somme aan de commandant van de gendarmerie van de Somme doorgegeven. Maar op diezelfde datum eindigt ook de correspondentie van het dossier “Dhaine” in de subreeks AJ 38. In de archieven van het Mémorial de la Shoah is geen bewijs te vinden van de aanwezigheid van Lucienne Marguerite Dhaine Speelman in Drancy, noch van haar deportatie. Haar man en haar twee zonen hebben de oorlog overleefd en hebben nog lang geleefd. Wat er met Lucienne gebeurd is, blijft onduidelijk betreft, weten we niet wat er van haar geworden is. Onderzoekers in Frankrijk hebben geen overlijdensbericht kunnen vinden. Bron: https://www.jewsofthesomme.com/new/2025/3/24/5mxn0a2wlx11r1awhipaqtf03h8rod

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, fam. José Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-02-06 Onderwerp: Dank voor alles. Stuur geen pakjes meer; we hebben genoeg. Ik was zeer verrast hier grootmoe en Jet enz. aan te treffen. Ik spreek ze dagelijks en eet bij hen aan tafel. Hoe gaat het met de familie Pael?

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, fam. José Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-02-06 Onderwerp: Dank voor alles. Stuur geen pakjes meer; we hebben genoeg. Ik was zeer verrast hier grootmoe en Jet enz. aan te treffen. Ik spreek ze dagelijks en eet bij hen aan tafel. Hoe gaat het met de familie Pael?

Briefkaart van Joseph Benavente aan fam. José Menist vanuit kamp Westerbork

Personen