In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-12-27&nbsp; Onderwerp: in gebruik geven van kamp Schattenberg aan het Ministerie van Oorlog.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-12-27&nbsp; Onderwerp: in gebruik geven van kamp Schattenberg aan het Ministerie van Oorlog.

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 21&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-02-23

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 21&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-02-23

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 21 in het woonoord Schattenberg

Cellenbarak 51&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1952-09-19 Opmerking: voormalige gevangenis

Cellenbarak 51&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1952-09-19 Opmerking: voormalige gevangenis

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 51 in het woonoord Schattenberg

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Dienst der Genie Plaats: Assen Datum: 1950-09-08 Onderwerp: ontwerp wegenpatroon rond de schiet-, mortier- en handgranaatbanen. Optie voor de aanleg van een tweede handgranaatbaan; huurkosten. De barakken in Schattenberg zijn dan bewoond door repatrianten uit Nederlands Indië. De Genie heeft barak 59 in gebruik als schijvenloods voor de schietbanen. &nbsp;

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Dienst der Genie Plaats: Assen Datum: 1950-09-08 Onderwerp: ontwerp wegenpatroon rond de schiet-, mortier- en handgranaatbanen. Optie voor de aanleg van een tweede handgranaatbaan; huurkosten. De barakken in Schattenberg zijn dan bewoond door repatrianten uit Nederlands Indië. De Genie heeft barak 59 in gebruik als schijvenloods voor de schietbanen. &nbsp;

Brief van Houtvester Assen aan de dienst de Genie

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels barak 41.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-20 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels barak 41.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-20 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 41 in woonoord Schattenberg

Van: Viool-Drees, echtpaar Aan: Eef, Joos en Rika (Eef is een dochter en Rika is een kleindochter)) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: aanstaande vrijdag zullen ze op transport gaan; als haar dochter geen bericht ontvangt komt dat omdat ze niet mogen schrijven; aan haar kleindochter schrijft ze de woorden: ‘Oma komt gauw terug hoor!’…; ‘Wij gaan naar Duitsland…’; de brief wordt illegaal verstuurd.

Van: Viool-Drees, echtpaar Aan: Eef, Joos en Rika (Eef is een dochter en Rika is een kleindochter)) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: aanstaande vrijdag zullen ze op transport gaan; als haar dochter geen bericht ontvangt komt dat omdat ze niet mogen schrijven; aan haar kleindochter schrijft ze de woorden: ‘Oma komt gauw terug hoor!’…; ‘Wij gaan naar Duitsland…’; de brief wordt illegaal verstuurd.

Brief van H. Viool-Drees aan haar dochter vanuit kamp Westerbork

Van: Hirsch, Werner en Kok, Leo Aan: Heynemann, Liesel Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-11-13 Onderwerp: hygiëne; denk terug aan de tijd in kamp Westerbork; verjaardag van Liesel.

Van: Hirsch, Werner en Kok, Leo Aan: Heynemann, Liesel Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-11-13 Onderwerp: hygiëne; denk terug aan de tijd in kamp Westerbork; verjaardag van Liesel.

Gedicht van Werner Hirsch met schetsjes van Leo Kok voor Liesel Heynemann in kamp Westerbork

De brieven zijn destijds overgeschreven van het origineel. Klasens verbleef in 1945 in het Interneringskamp Westerbork. Van: Stevens, A. Aan:&nbsp;de rechters die moeten oordelen over Klasens, E. Plaats: Coevorden Datum: 1945-09-18 Onderwerp: Stevens, rangeerder bij de Nederlandse spoorwegen, verklaart dat Klasens hem in de tijd dat hij ondergedoken was vanwege de spoorwegstaking steeds met raad en daad heeft bijgestaan en onderdak heeft aangeboden. Klasens zou onder druk bij de Landwacht zijn gegaan om verder onheil voor zijn gezin af te wenden. Hij heeft zich nooit schuldig gemaakt aan opsporen en opbrengen van onderduikers. Stevens hoopt dat de rechters uiterste clementie zullen betrachten en het leed voor Klasens en zijn gezin niet nog groter zullen maken.&nbsp; &nbsp;

De brieven zijn destijds overgeschreven van het origineel. Klasens verbleef in 1945 in het Interneringskamp Westerbork. Van: Stevens, A. Aan:&nbsp;de rechters die moeten oordelen over Klasens, E. Plaats: Coevorden Datum: 1945-09-18 Onderwerp: Stevens, rangeerder bij de Nederlandse spoorwegen, verklaart dat Klasens hem in de tijd dat hij ondergedoken was vanwege de spoorwegstaking steeds met raad en daad heeft bijgestaan en onderdak heeft aangeboden. Klasens zou onder druk bij de Landwacht zijn gegaan om verder onheil voor zijn gezin af te wenden. Hij heeft zich nooit schuldig gemaakt aan opsporen en opbrengen van onderduikers. Stevens hoopt dat de rechters uiterste clementie zullen betrachten en het leed voor Klasens en zijn gezin niet nog groter zullen maken.&nbsp;&nbsp;

Brief van A. Stevens met een ontlastende verklaring over E. Klasens

Het levensverhaal van Auguste Nathan-Cohn (1901) over de periode 1935-1945.&nbsp; Zij voltooide haar verhaal op 7 januari 1946.&nbsp; Het gaat over hun vlucht van Duitsland naar Spanje; de Spaanse burgeroorlog; het gedwongen vertrek naar Frankrijk, België en Nederland; In Nederland (Scheveningen) laat het gezin Rosa Nathan-Ullmann (schoonmoeder) overkomen als vluchteling uit Duitsland; pogingen tot emigratie naar Amerika; in april 1940 krijgen ze een visum; door het uitbreken van de oorlog op 10 mei kunnen ze niet weg; evacuatie uit Scheveningen; vestiging in Roermond; schoonmoeder wordt ziek en komt te overlijden in 1942; de drie mannen van het gezin gaan naar &nbsp;kamp Westerbork, Auguste mag achterblijven; op 1 februari 1943 gaat ze vrijwillig naar kamp Westerbork; haar man werkt bij de afvalverwerking en haar oudste zoon als tegelzetter; deportatie; Kurt mag vanwege geelzucht in Westerbork blijven. Auguste, Paul en Herbert worden op 14 september 1943 naar Auschwitz doorgestuurd. Auguste weet het experimentenblok, de dodenmarsen, Ravensbrück en Neustedt te overleven; bevrijding door de Russen; haar zoektocht naar zoon Kurt; hun hereniging.

Het levensverhaal van Auguste Nathan-Cohn (1901) over de periode 1935-1945.&nbsp; Zij voltooide haar verhaal op 7 januari 1946.&nbsp; Het gaat over hun vlucht van Duitsland naar Spanje; de Spaanse burgeroorlog; het gedwongen vertrek naar Frankrijk, België en Nederland; In Nederland (Scheveningen) laat het gezin Rosa Nathan-Ullmann (schoonmoeder) overkomen als vluchteling uit Duitsland; pogingen tot emigratie naar Amerika; in april 1940 krijgen ze een visum; door het uitbreken van de oorlog op 10 mei kunnen ze niet weg; evacuatie uit Scheveningen; vestiging in Roermond; schoonmoeder wordt ziek en komt te overlijden in 1942; de drie mannen van het gezin gaan naar &nbsp;kamp Westerbork, Auguste mag achterblijven; op 1 februari 1943 gaat ze vrijwillig naar kamp Westerbork; haar man werkt bij de afvalverwerking en haar oudste zoon als tegelzetter; deportatie; Kurt mag vanwege geelzucht in Westerbork blijven. Auguste, Paul en Herbert worden op 14 september 1943 naar Auschwitz doorgestuurd. Auguste weet het experimentenblok, de dodenmarsen, Ravensbrück en Neustedt te overleven; bevrijding door de Russen; haar zoektocht naar zoon Kurt; hun hereniging.

Manuscript van Auguste Nathan-Cohn over haar leven in de periode 1935-1945

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam Datum: 1942 Onderwerp: opsomming van verplichtingen voor Joden die geen Jodenster hoeven te dragen.&nbsp;

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam Datum: 1942 Onderwerp: opsomming van verplichtingen voor Joden die geen Jodenster hoeven te dragen.&nbsp;

Mededeling over de verplichtingen van Joden die geen Jodenster hoeven te dragen