In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: de gemeente Amsterdam, Bevolkingsregister Aan: Kieft, H. J. Plaats: Amsterdam Datum: 1953-02-27 Onderwerp: overlijden van personen met de familienaam Roet

Van: de gemeente Amsterdam, Bevolkingsregister Aan: Kieft, H. J. Plaats: Amsterdam Datum: 1953-02-27 Onderwerp: overlijden van personen met de familienaam Roet

Verklaring van de gemeente Amsterdam betreffende het overlijden van leden van het gezin Roet-Oosten

Gebeurtenissen kamp Westerbork

Sterilisatie-actie kamp Westerbork

Ontvluchtingen kamp Westerbork

Mishandelingen kamp Westerbork

Joelfeesten

Dolle Dinsdag kamp Westerbork

Vertrek Molukkers kamp Westerbork

Vertrek Indische Nederlanders kamp Westerbork

Bevrijdingsacties kamp Westerbork

Westerborkfilm

Bevrijding kamp Westerbork

Overname kamp Westerbork door de nazi's

Ingebruikneming Westerbork

Sabotage en verzet kamp Westerbork

Conflicten tussen Duitse en Nederlandse Joden kamp Westerbork

Proclamatie RMS kamp Westerbork

Bezetting postkantoor door de groep Leasa

Komst Molukkers kamp Westerbork

Komst Indische Nederlanders kamp Westerbork

Sluiting Interneringskamp Westerbork

Komst eerste NSB'ers Interneringskamp Westerbork

Polio epidemie kamp Westerbork

Verjaardagen kamp Westerbork

Leeghalen Joodse werkkampen

Branden kamp Westerbork

Vliegtuigaanvallen kamp Westerbork

Huwelijken kamp Westerbork

Joodse feestdagen kamp Westerbork

Executies verzetsstrijders in Westerbork

Mislukt evacuatieplan Westerbork

Landelijke razzia op Nederlandse Sinti en Roma

Opheffing kamp Westerbork

Vrouwenmars van Westerbork

1945

Januari 1945

De familie Busnac-Frankenhuis bestond uit acht personen. Sara Frankenhuis had uit een eerder huwelijk met Samuel Agsteribbe twee kinderen: Samuel en Elisabeth én ze had nog drie kinderen van een andere vader: Henriette, Adolphina en Francisca. Ook Frans Busnac bezat uit een eerder huwelijk kinderen, maar die woonden niet bij het gezin in Tilburg. In de zomermaanden van 1942 begon de Duitse bezetter met de deportatie van joden. In Tilburg vonden keuringen plaats door artsen waardoor vele joden (voorlopig) aan deportatie ontsnapten. Ook Sara Frankenhuis werd wegens ziekte afgekeurd en mocht op 29 augustus met haar gezin terugkeren naar Tilburg. Maar haar volwassen dochter Elisabeth en zoon Samuel ontliepen verdere deportatie naar het oosten niet, zij kwamen respectievelijk om in Auschwitz (3 september 1942) en Buchenwald (4 april 1945). De huurwoning van het gezin was door de bezetter inmiddels al geïnventariseerd, het formulier vermeldt dat er in de woning geen waardevolle spullen waren aangetroffen. Begin april 1943 kondigde de Duitse bezetter een verblijfsverbod aan voor joden in acht provincies waaronder Noord-Brabant. Sara Frankenhuis en haar kinderen staan vermeld op een lijst van Tilburgse joden die een reisvergunning hadden afgehaald om te vertrekken naar Westerbork. Voor het vertrek moesten zij zich melden op het politiebureau en hun huissleutels inleveren. Op 14 mei 1943 werden Sara en haar kinderen Henriette, Adolphina, Francisca en Robert in Sobibor vergast. Sara was toen hoogzwanger.&nbsp;

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-05-17 Onderwerp: betreft het lot van Rachel Ensel.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-05-17 Onderwerp: betreft het lot van Rachel Ensel.

Brief van het Rode Kruis over het lot van Rachel Ensel

Van: Prins, Valentijn Aan: Cellie, zijn dochter Plaats: Echten, Joods werkkamp Datum: 1942-09-22 Onderwerp: enige dagen verlof gehad; het is hard werken geblazen, tegenover weinig eten en slechte verdiensten; er zijn mede dwangarbeiders, waarvan de vrouw en kinderen al doorgestuurd zijn vanuit kamp Westerbork; tijdens Grote Verzoendag waren ze vrij; (synagoge)dienst in de kantine; de mannen komen uit alle lagen van de samenleving; het is verboden levensmiddelen te ontvangen; roken is taboe en de post is onder censuur…

Van: Prins, Valentijn Aan: Cellie, zijn dochter Plaats: Echten, Joods werkkamp Datum: 1942-09-22 Onderwerp: enige dagen verlof gehad; het is hard werken geblazen, tegenover weinig eten en slechte verdiensten; er zijn mede dwangarbeiders, waarvan de vrouw en kinderen al doorgestuurd zijn vanuit kamp Westerbork; tijdens Grote Verzoendag waren ze vrij; (synagoge)dienst in de kantine; de mannen komen uit alle lagen van de samenleving; het is verboden levensmiddelen te ontvangen; roken is taboe en de post is onder censuur…

Briefkaart van Valentijn Prins aan kleine Cellie vanuit het Joods werkkamp Echten

Betreft: plattegrond Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: mei 1955 In 1956 bij de invoering van de zelfzorg werd de centrale keuken opgeheven en kwamen de keukenbarraken er voor in de plaats. Elk vakje staat voor een keuken. Dus tussen barak 17 en 19 bevinden zich 8 keukens.

Betreft: plattegrond Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: mei 1955 In 1956 bij de invoering van de zelfzorg werd de centrale keuken opgeheven en kwamen de keukenbarraken er voor in de plaats. Elk vakje staat voor een keuken. Dus tussen barak 17 en 19 bevinden zich 8 keukens.

Een plattegrond van het woonoord Schattenberg met de keukenbarakken

Foto van Barend Teeboom in het Museumpark, 21-08-1938

Foto van Barend Teeboom in het Museumpark, 21-08-1938

Foto van Barend Hartog Teeboom

Foto van Hans Margules met vrouwelijke medebewoners in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Foto van Hans Margules met vrouwelijke medebewoners in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Viool, Josua Aan: zijn kinderen Plaats: De Bruynhorst, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: &nbsp;een brief met twee gulden ontvangen; hij is gelijk naar de kantine gegaan voor het kopen van een paar koppen koffie, koek en een pond peren; dagen dat hij niet genoeg heeft; tabak gekocht voor 4 gulden; iedereen rookt; kwart voor zes op, een mars van vijf kwartier naar de werkplek; 's avonds om half zeven eten; na het werk de zaal boenen en exerceren; en ook nog aardappelen schillen…

Van: Viool, Josua Aan: zijn kinderen Plaats: De Bruynhorst, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: &nbsp;een brief met twee gulden ontvangen; hij is gelijk naar de kantine gegaan voor het kopen van een paar koppen koffie, koek en een pond peren; dagen dat hij niet genoeg heeft; tabak gekocht voor 4 gulden; iedereen rookt; kwart voor zes op, een mars van vijf kwartier naar de werkplek; 's avonds om half zeven eten; na het werk de zaal boenen en exerceren; en ook nog aardappelen schillen…

Brief van Josua Viool aan zijn kinderen vanuit het Joods werkkamp De Bruynhorst

Personen