In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: hij zit rustig in de keet; beschrijving van zijn reisverloop van Meppel naar Havelte; met tien man uit zijn barak kregen ze een karwei om een schuilkelder voor benzine te maken; het is 45 minuten lopen om er te komen; hij slaapt beter nu hij een deken op de matras heeft gelegd; hachee met aardappelen gegeten; met vier man hout moeten halen met een vrachtauto, het was heel gezellig; toen ze nog in Meppel waren was er een luchtaanval op het vliegveld en werd er een timmerman uit Lemmer gedood; gisteren was er ook luchtalarm en zijn ze de bossen ingegaan…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: hij zit rustig in de keet; beschrijving van zijn reisverloop van Meppel naar Havelte; met tien man uit zijn barak kregen ze een karwei om een schuilkelder voor benzine te maken; het is 45 minuten lopen om er te komen; hij slaapt beter nu hij een deken op de matras heeft gelegd; hachee met aardappelen gegeten; met vier man hout moeten halen met een vrachtauto, het was heel gezellig; toen ze nog in Meppel waren was er een luchtaanval op het vliegveld en werd er een timmerman uit Lemmer gedood; gisteren was er ook luchtalarm en zijn ze de bossen ingegaan…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Kwieser, Henri Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-05 Onderwerp: Henri informeert naar Stella en hoopt dat ze snel weer terugkomt. De Vries heeft kosteloos juridische informatie kunnen inwinnen. Hij vraagt of Stella nog in barak 73 woont en Hetty nog in 57. Is de familie Lam in kamp Westerbork aangekomen. Hoe gaat het met je moeder en zuster. Het ziekenhuis aan de Herengracht is bijna leeg.&nbsp;

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Kwieser, Henri Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-05 Onderwerp: Henri informeert naar Stella en hoopt dat ze snel weer terugkomt. De Vries heeft kosteloos juridische informatie kunnen inwinnen. Hij vraagt of Stella nog in barak 73 woont en Hetty nog in 57. Is de familie Lam in kamp Westerbork aangekomen. Hoe gaat het met je moeder en zuster. Het ziekenhuis aan de Herengracht is bijna leeg.&nbsp;

Brief van H. de Jong aan Henri Kwieser vanuit Amsterdam

Van: Bonewit, Hijman Aan: Pekel, Hilbert Plaats: Sappemeer Datum: 1945-08-11 Onderwerp: Bonewit was tijdens de oorlog met enkele anderen ondergedoken bij de familie Pekel. Hijman werkt na de bevrijding in Sappemeer bij een plaatselijke krant. Van Hetty en Jacob heeft hij geen adres. Emile (S. Schatz) heeft nog niet geantwoord.

Van: Bonewit, Hijman Aan: Pekel, Hilbert Plaats: Sappemeer Datum: 1945-08-11 Onderwerp: Bonewit was tijdens de oorlog met enkele anderen ondergedoken bij de familie Pekel. Hijman werkt na de bevrijding in Sappemeer bij een plaatselijke krant. Van Hetty en Jacob heeft hij geen adres. Emile (S. Schatz) heeft nog niet geantwoord.

Briefkaart van Hijman Bonewit aan Hilbert Pekel vanuit Sappemeer

Van: Swaab, Loukie Aan: lieve tante Plaats: Datum: Onderwerp: brief geschreven door kind; beterschap aan tante; school; groeten

Van: Swaab, Loukie Aan: lieve tante Plaats: Datum: Onderwerp: brief geschreven door kind; beterschap aan tante; school; groeten

Brief van Louis David Swaab aan zijn tante

Ausweis Van: Zentralevidenz Z.K.K. (Zentrale Kinderküche) Aan: Boas, Seraphina Transportnummer: XXIV/7-816 Plaats: Theresienstadt Onderwerp: heeft recht op een Essenkarte voor de Spezialküche

Ausweis Van: Zentralevidenz Z.K.K. (Zentrale Kinderküche) Aan: Boas, Seraphina Transportnummer: XXIV/7-816 Plaats: Theresienstadt Onderwerp: heeft recht op een Essenkarte voor de Spezialküche

Ausweis van S. Boas-Prins in Theresienstadt

Armband van het kamp Westerbork, met opschrift 'Innendienst Leiter, Bar. 83'.

Armband van Innendienst Leiter

Van: Departement van Binnenlandsche Zaken Aan: Cohen-Sanders, Jikke Plaats: Apeldoorn Datum: 1943-08-25 Onderwerp: vrijstelling van tewerkstelling

Van: Departement van Binnenlandsche Zaken Aan: Cohen-Sanders, Jikke Plaats: Apeldoorn Datum: 1943-08-25 Onderwerp: vrijstelling van tewerkstelling

Brief van Departement Binnenlandse Zaken aan J. Cohen-Sanders

Kampgeld uit Theresienstadt.&nbsp; Biljet van 1 kroon. Datum van uitgave: 1943-01

Kampgeld uit Theresienstadt.&nbsp; Biljet van 1 kroon. Datum van uitgave: 1943-01

Geld uit Theresienstadt

Van: van Koppelen-Bannet, M. Aan: de familie Smit-Koppelen (dochter|) Plaats: Rotterdam Datum: 1941-11-26 Onderwerp: brief van 9 november ontvangen; over haar kleindochter Ellen, over hoe mooi zij schrijft; Mathilda heeft last van haar voeten vanwege reumatiek; haar leven is eentonig en ze heeft het niet naar haar zin; haar enige houvast is de hoop het gezin van haar dochter weer terug te kunnen zien; ze snakt naar andere tijden; over het overlijden van verschillende personen; familiefoto's via overleden Esther; briefwisselingen van dochter Jet met familieleden; Mathilde heet geen lust om te gaan handwerken, tijdens het bombardement is veel verloren gegaan; bij een schoonzuster van haar dochter langs geweest….

Van: van Koppelen-Bannet, M. Aan: de familie Smit-Koppelen (dochter|) Plaats: Rotterdam Datum: 1941-11-26 Onderwerp: brief van 9 november ontvangen; over haar kleindochter Ellen, over hoe mooi zij schrijft; Mathilda heeft last van haar voeten vanwege reumatiek; haar leven is eentonig en ze heeft het niet naar haar zin; haar enige houvast is de hoop het gezin van haar dochter weer terug te kunnen zien; ze snakt naar andere tijden; over het overlijden van verschillende personen; familiefoto's via overleden Esther; briefwisselingen van dochter Jet met familieleden; Mathilde heet geen lust om te gaan handwerken, tijdens het bombardement is veel verloren gegaan; bij een schoonzuster van haar dochter langs geweest….

Brief van Mathilda van Koppelen-Bannet aan het gezin Smit-van Koppelen vanuit Rotterdam

Van: van Koppelen Bannet, Mathilda Aan: de familie Smit-Koppelen Plaats: Rotterdam Datum: 1942-06-19 Onderwerp: brief van dochter Jet ontvangen; felicitatie voor Jet haar verjaardag; Mathilda hoopt dat de volgende verjaardag met elkaar gevierd kan worden..; briefwisselingen en contacten met verschillende personen; het is koud; Mathilda kwam Betje van Zanten tegen; doktersbezoeken (oogarts) en vreselijk mager geworden; familie van haar schoonzoon is vertrokken…

Van: van Koppelen Bannet, Mathilda Aan: de familie Smit-Koppelen Plaats: Rotterdam Datum: 1942-06-19 Onderwerp: brief van dochter Jet ontvangen; felicitatie voor Jet haar verjaardag; Mathilda hoopt dat de volgende verjaardag met elkaar gevierd kan worden..; briefwisselingen en contacten met verschillende personen; het is koud; Mathilda kwam Betje van Zanten tegen; doktersbezoeken (oogarts) en vreselijk mager geworden; familie van haar schoonzoon is vertrokken…

Van: N.V. Drukkerij Spaarnestad Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Haarlem Datum: 1948-06-24 Onderwerp: Ontvangstbewijs voor Gedenkboek 'De Gouden Kroon'.

Van: N.V. Drukkerij Spaarnestad Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Haarlem Datum: 1948-06-24 Onderwerp: Ontvangstbewijs voor Gedenkboek 'De Gouden Kroon'.

Kwitantie voor de aanschaf van het boek 'De Gouden Kroon' door J.G. Buijvoets

Van: Lt. Kol. A.H. Stok&nbsp; Aan: Bijl, J.&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1945-04-17&nbsp; Onderwerp: Vordering en overlevering van turf van het schip de ‘Wilja’ dat in het Oranjekanaal ligt. De lading zal worden overgedragen aan Lt. Buijvoets, belast met de repatriëring van bevrijdde Joden in kamp Westerbork.&nbsp;

Van: Lt. Kol. A.H. Stok&nbsp; Aan: Bijl, J.&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1945-04-17&nbsp; Onderwerp: Vordering en overlevering van turf van het schip de ‘Wilja’ dat in het Oranjekanaal ligt. De lading zal worden overgedragen aan Lt. Buijvoets, belast met de repatriëring van bevrijdde Joden in kamp Westerbork.&nbsp;

Brief van Lt. Kol. A.H. Stok aan J. Bijl over vordering en overlevering van turf aan Lt. Buijvoets

Werken.&nbsp; Werken.&nbsp; Mannen bezig met de opbouw van een barak.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; De volgende niet-Joodse personen staan op de foto afgebeeld: gebroeders Jongman, Jonker, Haneveld en de heer Zuidberg.

Werken.&nbsp; Werken.&nbsp; Mannen bezig met de opbouw van een barak.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; De volgende niet-Joodse personen staan op de foto afgebeeld: gebroeders Jongman, Jonker, Haneveld en de heer Zuidberg.

Niet-Joodse arbeiders bezig met het aanleggen van een fundering voor een nieuwe barak

Foto van een groep bewoners van Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork die deelnemen aan een cursus Engels Hans Margules, staande, derde van links.

Foto van een groep bewoners van Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork die deelnemen aan een cursus Engels Hans Margules, staande, derde van links.

Foto van een groep bewoners van Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork die deelnemen aan een cursus Engels

Personen