In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: van Rhijn, Max en Minetta Aan: Biginski, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-08 Onderwerp: een brief ontvangen, morgen is het schrijfdag, dus gelijk een antwoord; ook van anderen post ontvangen; onzekerheid, wekelijkse transporten (dinsdagen); tweemaal aan een transport ontkomen; personeel schoenmakerij wordt ingekrompen, wat zal dat voor gevolgen voor hem hebben; pech dat hij twee weken met bronchitis in bed heeft gelegen; hij heeft nog tot zondag vrij, de vraag is of hij maandag nog kan werken; elke avond zijn ze bij elkaar; beschrijving van een woonbarak, 800 personen, stapelbedden; de eerste twee dagen zonder stromatras; zijn vrouw is nerveus om onbekende bestemming; over ontvangen pakketjes; ‘in geval we doorgestuurd worden wensen we jullie aller goeds’

Van: van Rhijn, Max en Minetta Aan: Biginski, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-08 Onderwerp: een brief ontvangen, morgen is het schrijfdag, dus gelijk een antwoord; ook van anderen post ontvangen; onzekerheid, wekelijkse transporten (dinsdagen); tweemaal aan een transport ontkomen; personeel schoenmakerij wordt ingekrompen, wat zal dat voor gevolgen voor hem hebben; pech dat hij twee weken met bronchitis in bed heeft gelegen; hij heeft nog tot zondag vrij, de vraag is of hij maandag nog kan werken; elke avond zijn ze bij elkaar; beschrijving van een woonbarak, 800 personen, stapelbedden; de eerste twee dagen zonder stromatras; zijn vrouw is nerveus om onbekende bestemming; over ontvangen pakketjes; ‘in geval we doorgestuurd worden wensen we jullie aller goeds’

Brief van Max en Minetta van Rhijn aan de familie Biginski vanuit kamp Westerbork

Van: de Psychiatrische Inrichting Wolfheze Aan: Domen, J.C.M (Max van Zuiden) Plaats: Wolfheze Datum: 1943-1944 Onderwerp: loon inclusief overuren…

Van: de Psychiatrische Inrichting Wolfheze Aan: Domen, J.C.M (Max van Zuiden) Plaats: Wolfheze Datum: 1943-1944 Onderwerp: loon inclusief overuren…

Bewijs van ontvangst van loon voor J. Domen werkzaam in de Psychiatrische Inrichting Wolfheze

Van: het Ministerie van Oorlog Aan: Lagerwerff, T.J. Plats: Den Haag Datum: 1947-06-13 Onderwerp: betreft het doen toekomen van een BS-insigne voor de heer Heinz Wohl.

Van: het Ministerie van Oorlog Aan: Lagerwerff, T.J. Plats: Den Haag Datum: 1947-06-13 Onderwerp: betreft het doen toekomen van een BS-insigne voor de heer Heinz Wohl.

Brief van het Ministerie van Oorlog aan de heer T.J. Lagerwerff

Van: CAZ Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1968-11-01 Onderwerp: bezetting van de woonoorden verdeeld in vier rayons; Schattenberg, rayon 1, 132 gezinnen, 796 gezinsleden en 12 alleenstaanden…

Van: CAZ Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1968-11-01 Onderwerp: bezetting van de woonoorden verdeeld in vier rayons; Schattenberg, rayon 1, 132 gezinnen, 796 gezinsleden en 12 alleenstaanden…

Overzicht van de bezetting van de Woonoorden op 1-11-1968

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-25 Onderwerp: informatie over het lot van Jeanette Scheffer.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-25 Onderwerp: informatie over het lot van Jeanette Scheffer.

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Jeanette Scheffer

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-05-17 Onderwerp: betreft het lot van Nico Ensel.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-05-17 Onderwerp: betreft het lot van Nico Ensel.

Brief van het Rode Kruis over het lot van Nico Ensel

Van: Wolff, Maurits Datum: 1945-02-12 Betreft afspraak op de polikliniek

Van: Wolff, Maurits Datum: 1945-02-12 Betreft afspraak op de polikliniek

voor een afspraak van Maurits Wolff op de polikliniek van kamp Westerbork

Foto van bevrijdde politieke gevangenen in Grijpskerk Connie Polderman zit op de derde rij links naast de staande persoon Zij was als politiek gevangene in kamp Westerbork terecht gekomen. Ze kreeg en overall met het nummer 89. In de nacht van 11 op 12 april 1945 moest zijn met meer dan 100 andere vrouwen kamp Westerbork verlaten. Uiteindelijk werden ze bij Niezijl door hun bewakers verlaten en in Grijpskerk de dagen erna ondergebracht. met dit kledingstuk is zij ook huiswaarts (naar Zwolle) gekeerd.&nbsp; &nbsp;

Foto van bevrijdde politieke gevangenen in Grijpskerk Connie Polderman zit op de derde rij links naast de staande persoon Zij was als politiek gevangene in kamp Westerbork terecht gekomen. Ze kreeg en overall met het nummer 89. In de nacht van 11 op 12 april 1945 moest zijn met meer dan 100 andere vrouwen kamp Westerbork verlaten. Uiteindelijk werden ze bij Niezijl door hun bewakers verlaten en in Grijpskerk de dagen erna ondergebracht. met dit kledingstuk is zij ook huiswaarts (naar Zwolle) gekeerd.&nbsp;&nbsp;

Foto van bevrijdde politieke gevangenen in Grijpskerk

Plaatsen in kamp Westerbork

Spoorlijn kamp Westerbork

Smalspoor kamp Westerbork

Van: Acohen, H.B. Aan: Lohman (n), familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-03 Onderwerp: pakketpost.

Van: Acohen, H.B. Aan: Lohman (n), familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-03 Onderwerp: pakketpost.

Bericht van ontvangst van een pakket van H.B. Acohen vanuit kamp Westerbork

Foto van twee meisjes in woonoord Schattenberg Zie ook foto 18275-03

Foto van twee meisjes in woonoord Schattenberg Zie ook foto 18275-03

Foto van twee meisjes in woonoord Schattenberg

Van: Jhr. Mr. van Sasse van IJsselt, Th., K.B.J. hoofd eerste afdeling van het Departement van Justitie Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1946-03-12 Onderwerp: betreft naturalisatie van Heinz Wohl.

Van: Jhr. Mr. van Sasse van IJsselt, Th., K.B.J. hoofd eerste afdeling van het Departement van Justitie Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1946-03-12 Onderwerp: betreft naturalisatie van Heinz Wohl.

Brief van Jhr. Mr. Th. K.B.J. van Sasse van IJsselt met een verklaring over de naturalisatie van Heinz Wohl

Foto van Herbert Mannheim

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-05-17 Onderwerp: betreft het lot van Leo Ensel.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-05-17 Onderwerp: betreft het lot van Leo Ensel.

Brief van het Rode Kruis over het lot van Leo Ensel

Foto van Catharina Snijders

Bevrijdingstour op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen Connie was als politiek gevangene in kamp Westerbork terecht gekomen. Ze kreeg en overall met het nummer 89. In de nacht van 11 op 12 april 1945 moest zijn met meer dan 100 andere vrouwen kamp Westerbork verlaten. Uiteindelijk werden ze bij Niezijl door hun bewakers verlaten en in Grijpskerk de dagen erna ondergebracht. met dit kledingstuk is zij ook huiswaarts (naar Zwolle) gekeerd.

Bevrijdingstour op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen Connie was als politiek gevangene in kamp Westerbork terecht gekomen. Ze kreeg en overall met het nummer 89. In de nacht van 11 op 12 april 1945 moest zijn met meer dan 100 andere vrouwen kamp Westerbork verlaten. Uiteindelijk werden ze bij Niezijl door hun bewakers verlaten en in Grijpskerk de dagen erna ondergebracht. met dit kledingstuk is zij ook huiswaarts (naar Zwolle) gekeerd.

Bevrijdingstour op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen

Bevrijdingstour met de oranje bus op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen Connie was als politiek gevangene in kamp Westerbork terecht gekomen. Ze kreeg en overall met het nummer 89. In de nacht van 11 op 12 april 1945 moest zijn met meer dan 100 andere vrouwen kamp Westerbork verlaten. Uiteindelijk werden ze bij Niezijl door hun bewakers verlaten en in Grijpskerk de dagen erna ondergebracht. met dit kledingstuk is zij ook huiswaarts (naar Zwolle) gekeerd.

Bevrijdingstour met de oranje bus op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen Connie was als politiek gevangene in kamp Westerbork terecht gekomen. Ze kreeg en overall met het nummer 89. In de nacht van 11 op 12 april 1945 moest zijn met meer dan 100 andere vrouwen kamp Westerbork verlaten. Uiteindelijk werden ze bij Niezijl door hun bewakers verlaten en in Grijpskerk de dagen erna ondergebracht. met dit kledingstuk is zij ook huiswaarts (naar Zwolle) gekeerd.

Foto van een bevrijdingstour op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen

Foto van de operette Der Fidele Bauer Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942 De deelnemende artiesten staan op het podium. Een deel van de orkestbak en deelnemende musici zijn te zien. De violist naast dirigent Heinz Neuberg is Salo Carlebach. Het meisje in het midden op het podium is Inge Winter. De decors zijn gemaakt door Hans Margules.

Foto van de operette Der Fidele Bauer Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942 De deelnemende artiesten staan op het podium. Een deel van de orkestbak en deelnemende musici zijn te zien. De violist naast dirigent Heinz Neuberg is Salo Carlebach. Het meisje in het midden op het podium is Inge Winter. De decors zijn gemaakt door Hans Margules.

Foto van de deelnemers van de operette Der Fidele Bauer met orkest

Personen