In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Betreft: Tuinaanleg woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal:&nbsp; Datum: 1956 Opmerking: het gaat vooral om het gebied rond een tweetal dienstwoningen (202 en 203), de woning voor niet-Molukse kleuterleidsters (210) en de nieuwe kleuterschool op de plek van voormalig barak 34.&nbsp; Daarnaast zijn op deze gedetailleerde plattegrond de gebouwen 211 en 212 te zien en 35, 34A, en 75. Ook de toko wordt nog aangegeven. De plattegrond is een deel van een groter geheel dat ontbreekt.

Betreft: Tuinaanleg woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal:&nbsp; Datum: 1956 Opmerking: het gaat vooral om het gebied rond een tweetal dienstwoningen (202 en 203), de woning voor niet-Molukse kleuterleidsters (210) en de nieuwe kleuterschool op de plek van voormalig barak 34.&nbsp; Daarnaast zijn op deze gedetailleerde plattegrond de gebouwen 211 en 212 te zien en 35, 34A, en 75. Ook de toko wordt nog aangegeven. De plattegrond is een deel van een groter geheel dat ontbreekt.

Plattegrond van de tuinaanleg in het woonoord Schattenberg

Omstanders kamp Westerbork

Gemeente Westerbork

Bezoeken kamp Westerbork

Vrij personeel kamp Westerbork

Staatsbosbeheer

Militairen

Radio Sterrenwacht

Omwonenden van de vervolging

Commissariaat Ambonezenzorg

Werk bewoners buiten kamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Een foto van twee families in kamp Schattenberg, waaronder Bloemhard. Frederica Bloemhard-Bastiaans met haar dochter Marijke op het kinderfietsje, zoon Marius leunend tegen de tafeltennistafel en zoon Derry met een tafeltennis batje rechts van de tafel. De andere personen zijn onbekend. Datum: 1950 Plaats: Westerbork, kamp (repatriëring)

Een foto van twee families in kamp Schattenberg, waaronder Bloemhard. Frederica Bloemhard-Bastiaans met haar dochter Marijke op het kinderfietsje, zoon Marius leunend tegen de tafeltennistafel en zoon Derry met een tafeltennis batje rechts van de tafel. De andere personen zijn onbekend. Datum: 1950 Plaats: Westerbork, kamp (repatriëring)

Foto van twee families in kamp Schattenberg, waaronder de Bloemhards.

Van: Deutschen Wehrmacht Aan: Vries, de Plaats: Datum: 1945-03-30

Van: Deutschen Wehrmacht Aan: Vries, de Plaats: Datum: 1945-03-30

Kaart

Verhuiskaart der gemeente Westerbork&nbsp; Van: Kroonenberg, Johanna&nbsp; Datum: 1945-06-30

Verhuiskaart der gemeente Westerbork&nbsp; Van: Kroonenberg, Johanna&nbsp; Datum: 1945-06-30

Bewijs van verhuizen van kamp Westerbork naar Amsterdam van Johanna Kroonenberg

Van: Matteman, Barend Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-01 Onderwerp: we gaan morgen op transport; ontvangst van pakjes, rugzak, jas en tabak; groeten aan allemaal; boel bekenden getroffen in Westerbork; hoop om iedereen gezond weer terug te zien

Van: Matteman, Barend Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-01 Onderwerp: we gaan morgen op transport; ontvangst van pakjes, rugzak, jas en tabak; groeten aan allemaal; boel bekenden getroffen in Westerbork; hoop om iedereen gezond weer terug te zien

Brief van Barend Matteman aan familie vanuit kamp Westerbork

Joodse vluchtelingen werkzaam in de tuindienst.&nbsp; De opzichter &nbsp;Snater draagt een hoed en is niet-joods. Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.&nbsp;

Joodse vluchtelingen werkzaam in de tuindienst.&nbsp; De opzichter &nbsp;Snater draagt een hoed en is niet-joods. Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.&nbsp;

Werken in de tuindienst in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Zes mannen voor de barak waar de kledingwerkplaats was gevestigd.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1939-1941.&nbsp; De tweede van links is dhr. Wiltjer.

Zes mannen voor de barak waar de kledingwerkplaats was gevestigd.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1939-1941.&nbsp; De tweede van links is dhr. Wiltjer.

Personeel voor de kledingwerkplaats in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

&nbsp;Het betreft het verhaal en lotgevallen van Wim Biallosterski en zijn broer Bennie tijdens de oorlog opgetekend door Hans Josef Horchem. Wim deed een poging om zijn broer Ben uit Westerbork te bevrijden. Deze bleef echter in het kamp achter, omdat hij zich verantwoordelijk voelde voor een aantal kinderen. Ben is uiteindelijk met het transport van 13 september 1944 naar Bergen-Belsen gegaan met de kinderen.&nbsp;

&nbsp;Het betreft het verhaal en lotgevallen van Wim Biallosterski en zijn broer Bennie tijdens de oorlog opgetekend door Hans Josef Horchem. Wim deed een poging om zijn broer Ben uit Westerbork te bevrijden. Deze bleef echter in het kamp achter, omdat hij zich verantwoordelijk voelde voor een aantal kinderen. Ben is uiteindelijk met het transport van 13 september 1944 naar Bergen-Belsen gegaan met de kinderen.&nbsp;

Manuscript over de geschiedenis van Wim en Ben Biallosterski

Foto van vijf Nederlandse verpleegsters van de Spanje-brigade die in december 1938 terugkeerden in Nederland. Van links naar rechts: Nora Diamant, Ans Blauw, Gertrud (Trudel) de Vries (later: van Reemst-de Vries), Diny Heroma en Jenny Timmerman. Plaats: Amsterdam Datum: 1938-12

Foto van vijf Nederlandse verpleegsters van de Spanje-brigade die in december 1938 terugkeerden in Nederland. Van links naar rechts: Nora Diamant, Ans Blauw, Gertrud (Trudel) de Vries (later: van Reemst-de Vries), Diny Heroma en Jenny Timmerman. Plaats: Amsterdam Datum: 1938-12

Foto van Gertrud de Vries en 4 andere verpleegsters van de Spanje-brigade die in december 1938 terugkwamen in Nederland

Foto van dwangarbeiders bij een barak in het Joods werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: Salomon van Cleef staat 2de van rechts; Jodenster.

Foto van dwangarbeiders bij een barak in het Joods werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: Salomon van Cleef staat 2de van rechts; Jodenster.

Foto van dwangarbeiders bij een barak in het Joods werkkamp Conrad

Personen