In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Blits-Lam, Sonja Aan: Veer, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1942-01-13 Onderwerp: logeren in verband met een ziekenhuisbezoek.

Van: Blits-Lam, Sonja Aan: Veer, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1942-01-13 Onderwerp: logeren in verband met een ziekenhuisbezoek.

Brief van Sonja Blits-Lam aan de familie Veer vanuit Amsterdam

Van: Dr. de Jong, M. (Marcus) Aan: Willems, D. (oud-student) Plaats: Barneveld Datum: 1943-05-24 Onderwerp: bedank voor het pakketje. Voor een bezoek op zondag aan de Schaffelaar is het beste om bij het hek te wachten. Vervolgens zien of Willems op het terrein mag komen.

Van: Dr. de Jong, M. (Marcus) Aan: Willems, D. (oud-student) Plaats: Barneveld Datum: 1943-05-24 Onderwerp: bedank voor het pakketje. Voor een bezoek op zondag aan de Schaffelaar is het beste om bij het hek te wachten. Vervolgens zien of Willems op het terrein mag komen.

Briefkaart van Dr. M. de Jong aan D. Willems vanuit De Schaffelaar in Barneveld

Van: Jo Sander (Levie) Aan: oom en tante Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-23 Onderwerp: het is 12.30, ze krijgen erwtensoep die niet lekker smaakt; of zijn oom en tante al een dominospel hebben opgestuurd; hij verveelt zich dood; protest aan Sander, Jo is sinds 2 maanden een fan van VUC.; tekening stapelbed, Jo slaapt op het onderste bed. Dien, zijn moeder slaapt op het bed erboven…

Van: Jo Sander (Levie) Aan: oom en tante Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-23 Onderwerp: het is 12.30, ze krijgen erwtensoep die niet lekker smaakt; of zijn oom en tante al een dominospel hebben opgestuurd; hij verveelt zich dood; protest aan Sander, Jo is sinds 2 maanden een fan van VUC.; tekening stapelbed, Jo slaapt op het onderste bed. Dien, zijn moeder slaapt op het bed erboven…

Brief van Jo Sander (Levie) aan zijn oom en tante vanuit kamp Westerbork

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam/Den Haag Datum: 1942-09-09 Onderwerp: brandstoffen mogen aan huis worden bezorgd; vrijwillig vertrek naar Westerbork; vrijstelling van personen, die zich in Westerbork bevinden; uitstel wegens ziekte; Nederlandse krijgsdienst; uitstel om sociale redenen; consulaten; Wit-Russische nationaliteit; Nederlandse werkkampen; geloof…

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam/Den Haag Datum: 1942-09-09 Onderwerp: brandstoffen mogen aan huis worden bezorgd; vrijwillig vertrek naar Westerbork; vrijstelling van personen, die zich in Westerbork bevinden; uitstel wegens ziekte; Nederlandse krijgsdienst; uitstel om sociale redenen; consulaten; Wit-Russische nationaliteit; Nederlandse werkkampen; geloof…

Bulletin nummer 12 van de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag

Van: de gemeente Groningen Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Groningen Datum: 1942-09-12 Onderwerp: gemengd huwelijk; twee dochters G1 verklaring.

Van: de gemeente Groningen Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Groningen Datum: 1942-09-12 Onderwerp: gemengd huwelijk; twee dochters G1 verklaring.

Uittreksel over het gemengd huwelijk van Benjamin Gudema en zijn twee dochters die het kenmerk G1 krijgen

Van: van der Vlugt Aan: Sem en Co (Bonn) Plaats: Amsterdam Datum: 1942-09-20 Onderwerp: antwoord op een bericht van Sem dat zijn ouders zijn opgehaald. Voor de schrijfster is het niet duidelijk of het echtpaar naar Drenthe is overgebracht (kamp Westerbork) of verder zijn doorgestuurd…&nbsp;

Van: van der Vlugt Aan: Sem en Co (Bonn) Plaats: Amsterdam Datum: 1942-09-20 Onderwerp: antwoord op een bericht van Sem dat zijn ouders zijn opgehaald. Voor de schrijfster is het niet duidelijk of het echtpaar naar Drenthe is overgebracht (kamp Westerbork) of verder zijn doorgestuurd…&nbsp;

Brief van Mevrouw van der Vlugt aan Sem en Co (Bonn) vanuit Amsterdam

Bouw.&nbsp; De bouw van de schoorsteen van het ketelhuis in het Centraal Vluchtelingenkamp.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939.&nbsp; Foto is gemaakt door een opzichter van de Rijksgebouwendienst tijdens de bouw van het kamp.&nbsp; Detail foto van de fundering voor de schoorsteen van het ketelhuis.

Bouw.&nbsp; De bouw van de schoorsteen van het ketelhuis in het Centraal Vluchtelingenkamp.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939.&nbsp; Foto is gemaakt door een opzichter van de Rijksgebouwendienst tijdens de bouw van het kamp.&nbsp; Detail foto van de fundering voor de schoorsteen van het ketelhuis.

van de bouw van de schoorsteen van het ketelhuis in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Dr. de Jong, M. (Marcus) Aan: Willems, D. (oud-student) Plaats: Barneveld Datum: 1943-01-22 Onderwerp: de geadresseerde heeft beter verdiend dan een briefkaart; de winter is zacht.

Van: Dr. de Jong, M. (Marcus) Aan: Willems, D. (oud-student) Plaats: Barneveld Datum: 1943-01-22 Onderwerp: de geadresseerde heeft beter verdiend dan een briefkaart; de winter is zacht.

Briefkaart van M. de Jong aan de heer D. Willems in Voorburg vanuit De Schaffelaar in Barneveld

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-12-21 Onderwerp: liever met hem de kerstdagen doorgebracht, ze kan echter niet meer van het kamp in Oisterwijk afkomen; het spijt haar dat ze elkaar weer niet kunnen zien. wat gaat Wieger nu deze dagen doen?; over haar werkgever Joachimsthal; over wanneer elkaar weer te kunnen zien…

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-12-21 Onderwerp: liever met hem de kerstdagen doorgebracht, ze kan echter niet meer van het kamp in Oisterwijk afkomen; het spijt haar dat ze elkaar weer niet kunnen zien. wat gaat Wieger nu deze dagen doen?; over haar werkgever Joachimsthal; over wanneer elkaar weer te kunnen zien…

Brief van Saar Mouw aan Wieger vanuit Amsterdam

Van: Grunthal, W.&nbsp; Aan: Sperna Weiland, A.C.&nbsp; Plaats: Hooghalen&nbsp; Datum: 1940-12-23&nbsp; Onderwerp: prettige feestdagen. Op voorkant is een kaars getekend met daaronder geschreven: Vrolijk Kerstmis. Sperna-Weiland (niet-Joods) gaf les in het Centraal Vluchtelingenkamp. Hij was leraar Engels.

Van: Grunthal, W.&nbsp; Aan: Sperna Weiland, A.C.&nbsp; Plaats: Hooghalen&nbsp; Datum: 1940-12-23&nbsp; Onderwerp: prettige feestdagen. Op voorkant is een kaars getekend met daaronder geschreven: Vrolijk Kerstmis. Sperna-Weiland (niet-Joods) gaf les in het Centraal Vluchtelingenkamp. Hij was leraar Engels.

Briefkaart van W. Grunthal aan A.C. Sperna Weiland vanuit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Foto's uit een pagina van een fotoalbum. De foto linksboven in het album (boven in de rij) is reeds beschreven. Op de andere foto's staan van boven naar beneden: Onderwerp: Bewoners staan voor hun barak en kijken naar een kinderbox Het gaat van links naar rechts om: Rosa Gottschalk-Strauss (1911-1944) Hans Müller (1908) Luise Bogen-Hertz (1904-1944) en een onbekende vrouw. Het jongetje op de voorgrond is ook onbekend Onderwerp: kinderen zittend aan een feestelijk gedekte tafel Van links naar rechts; Onbekend meisje Gisela Müller (1931) Ruth Bogen Inez Spanier (aan het hoofd van de tafel) Renate Spanier Onbekend meisje De vrouw met kind aan de kop van de tafel is Rosa Gottschalk-Strauss met Renee Gottschalk Onderwerp: kinderen en volwassen staan rond en in de buurt van een kinderbox De kinderen zijn onbekend, behalve Renée Gottschalk in de box. De volwassenen van links naar rechts: Martha Julie Müller-Kankelfitz haar echtgenoot Hans Müller Op de rug gezien Luise Bogen-Hertz met naast haar een onbekende vrouw.

Foto's uit een pagina van een fotoalbum. De foto linksboven in het album (boven in de rij) is reeds beschreven. Op de andere foto's staan van boven naar beneden: Onderwerp: Bewoners staan voor hun barak en kijken naar een kinderbox Het gaat van links naar rechts om: Rosa Gottschalk-Strauss (1911-1944) Hans Müller (1908) Luise Bogen-Hertz (1904-1944) en een onbekende vrouw. Het jongetje op de voorgrond is ook onbekend Onderwerp: kinderen zittend aan een feestelijk gedekte tafel Van links naar rechts; Onbekend meisje Gisela Müller (1931) Ruth Bogen Inez Spanier (aan het hoofd van de tafel) Renate Spanier Onbekend meisje De vrouw met kind aan de kop van de tafel is Rosa Gottschalk-Strauss met Renee Gottschalk Onderwerp: kinderen en volwassen staan rond en in de buurt van een kinderbox De kinderen zijn onbekend, behalve Renée Gottschalk in de box. De volwassenen van links naar rechts: Martha Julie Müller-Kankelfitz haar echtgenoot Hans Müller Op de rug gezien Luise Bogen-Hertz met naast haar een onbekende vrouw.

Fotoalbum met impressies uit het dagelijkse leven in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Kampleven Westerbork

Barakleven kamp Westerbork

Met stempel: Emigratieburo Kamp Westerbork Hooghalen Oost (Dr.) Zie bedankkaartje (2749-2) van Dr. Alex Wachtel aan A.C. Sperna Weiland.

Met stempel: Emigratieburo Kamp Westerbork Hooghalen Oost (Dr.) Zie bedankkaartje (2749-2) van Dr. Alex Wachtel aan A.C. Sperna Weiland.

Enveloppe van bedankkaartje van Dr. Wachtel aan de heer Sperna Weiland

Van: Buijvoets, G.J. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947 Onderwerp: met potlood geschreven opsomming van reorganisatie van diensten en in welke barakken deze diensten worden ondergebracht. Bijvoorbeeld Werkverdeling en Technische Dienst naar barak 32; Centrale Cartotheek en Administratie naar barak 18 en Recherche naar barak 34. In deze barak worden nog verschillende onderdelen van de kamporganisatie ondergebracht.

Van: Buijvoets, G.J. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947 Onderwerp: met potlood geschreven opsomming van reorganisatie van diensten en in welke barakken deze diensten worden ondergebracht. Bijvoorbeeld Werkverdeling en Technische Dienst naar barak 32; Centrale Cartotheek en Administratie naar barak 18 en Recherche naar barak 34. In deze barak worden nog verschillende onderdelen van de kamporganisatie ondergebracht.

Schema met een opsomming van verschillende diensten en de barakken waar deze diensten worden ondergebracht

Van: de Geneesheer-Directeur van Stichting Wolfheze Aan: Domen, J.C.M. (Max van Zuiden) Plaats: Wolfheze Datum: 1944-03-01 Onderwerp: verklaring werkzaam te zijn als verpleger op de Stichting Wolfheze.

Van: de Geneesheer-Directeur van Stichting Wolfheze Aan: Domen, J.C.M. (Max van Zuiden) Plaats: Wolfheze Datum: 1944-03-01 Onderwerp: verklaring werkzaam te zijn als verpleger op de Stichting Wolfheze.

Verklaring van de Geneesheer-Directeur van Stichting Wolfheze dat J.C.M. Domen als verpleger werkzaam is

Organisatie van de Jodenvervolging

RSHA

IV B4

Zenstralstelle für Judische Auswanderung

Mededeling Van: Grevelink, J. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-18 Onderwerp: dienst van de officier van piket.

Mededeling Van: Grevelink, J. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-18 Onderwerp: dienst van de officier van piket.

Mededeling van J. Grevelink aan J. Buijvoets over de dienst van de officier van piket

Post West.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; Ingang van het eigenlijke kamp met ernaast barak 75.

Post West.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; Ingang van het eigenlijke kamp met ernaast barak 75.

Foto met zicht op de toegang van het Interneringskamp Westerbork

Joodse gemeenschappen in Nederland

Joodse gemeenten in Drenthe

Joodse gemeente Schoonebeek

Joodse gemeente Drouwen

Joodse gemeente Beilen

Joodse gemeente Assen

Joodse gemeente Eelde

Joodse gemeente Dwingeloo

Joodse gemeente Dalen

Joodse gemeente Coevorden

Joodse gemeente Borger

Joodse gemeente Hollandscheveld

Joodse gemeente Gieten

Joodse gemeente Gasselte

Joodse gemeente Exloo

Joodse gemeente Emmen

Joodse gemeente Odoorn

Joodse gemeente Nieuwlande

Joodse gemeente Nieuw-Amsterdam

Joodse gemeente Meppen

Joodse gemeente Meppel

Joodse gemeente Hoogeveen

Joodse gemeente Rolde

Joodse gemeente Roden

Joodse gemeente Pesse

Joodse gemeente Oosterhesselen

Joodse gemeente Vledder

Joodse gemeente Valthe

Joodse gemeente Uffelte

Joodse gemeente Smilde

Joodse gemeente Sleen

Joodse gemeente Ruinen

Joodse gemeente Roswinkel

Joodse gemeente Zuidwolde

Joodse gemeente Zuidlaren

Joodse gemeente Weerdinge

Van: Hazekamp, T. (afdeling D.U.W.) Aan: commandant van de Gezagstroepen in Assen Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-01-29 Onderwerp: rekening inzake verrichte werkzaamheden.

Van: Hazekamp, T. (afdeling D.U.W.) Aan: commandant van de Gezagstroepen in Assen Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-01-29 Onderwerp: rekening inzake verrichte werkzaamheden.

Rekening van T. Hazekamp aan de commandant van de gezagstroepen in Assen

Van: Oberleutnant Ortskommandantur Leiden&nbsp; Aan: Vries, de, J.S.&nbsp; Plaats: Leiden&nbsp; Datum: 1941-11-22&nbsp; Onderwerp: in beslagneming van het huis van Jeanette.

Van: Oberleutnant Ortskommandantur Leiden&nbsp; Aan: Vries, de, J.S.&nbsp; Plaats: Leiden&nbsp; Datum: 1941-11-22&nbsp; Onderwerp: in beslagneming van het huis van Jeanette.

Brief van de Oberleutnant Ortskommandantur Leiden aan J. (Cahen) Beurze-de Vries over inbeslagname van haar huis

Van: Hangelbroek, J.J. Aan: Smit, K. Plaats: Den Haag Datum: 1951-11-06 Onderwerp: betreffende de benoeming van Kuhuwael en het verzoek tot ontheffing van zijn verbod; de diensttijd van de overige drie leerkrachten….

Van: Hangelbroek, J.J. Aan: Smit, K. Plaats: Den Haag Datum: 1951-11-06 Onderwerp: betreffende de benoeming van Kuhuwael en het verzoek tot ontheffing van zijn verbod; de diensttijd van de overige drie leerkrachten….

Brief van J.J. Hangelbroek aan de heer K. Smit, hoofd Christelijke School in Westerbork