In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Deportatie naar kamp Westerbork

Vrijstellingen van deportatie naar kamp Westerbork

Vragenlijst in verband met het tot stand brengen van Gewoon Lager Onderwijs in Bovensmilde Plaats: Bovensmilde Datum: 1969-11-17 Onderwerp: opening school in Bovensmilde; opheffing onderwijs in Schattenberg; mogelijk nog woonachtig in Schattenberg; hoofd van de school Th. O. Kuhuwael en plaatsvervangend hoofd J. Kuiper…

Vragenlijst in verband met het tot stand brengen van Gewoon Lager Onderwijs in Bovensmilde Plaats: Bovensmilde Datum: 1969-11-17 Onderwerp: opening school in Bovensmilde; opheffing onderwijs in Schattenberg; mogelijk nog woonachtig in Schattenberg; hoofd van de school Th. O. Kuhuwael en plaatsvervangend hoofd J. Kuiper…

Vragenlijst in verband met het tot stand brengen van Gewoon Lager Onderwijs in Bovensmilde

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 27 april 1943 - Sobibor

Van: Palache-Rosenberg, Liesje Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-29 Onderwerp: verslechtering van Jules toestand; het leek goed met hem te gaan, wel vond Lies dat hij in zijn gezicht vermagerde; hartzwakte en hoge koorts; volgende dag werd een briefje van de dokter in haar barak bezorgd. Ze bezocht Jules en verbleef de hele dag in het ziekenhuis bij hem; hij sprak wartaal; hij zag dingen in de lucht en greep naar iets wat er niet lag; de volgende dag was de toestand onveranderd. Hij heeft geen eetlust. Lies heeft de hele dag toegang tot hem; felicitatie dat Alfred en Els zich nu vrijelijk kunnen bewegen; Lies voelt zich eenzaam zonder familie om zich heen; Lies heeft te veel rommel. Ze kan al haar spullen langzamerhand niet meer bergen; de toestand van Jules lijkt iets beter, hij is minder verward en smulde van de pruimencompote; Jules denkt dat hij over veertien dagen goed genoeg is om naar Amsterdam terug te gaan.

Van: Palache-Rosenberg, Liesje Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-29 Onderwerp: verslechtering van Jules toestand; het leek goed met hem te gaan, wel vond Lies dat hij in zijn gezicht vermagerde; hartzwakte en hoge koorts; volgende dag werd een briefje van de dokter in haar barak bezorgd. Ze bezocht Jules en verbleef de hele dag in het ziekenhuis bij hem; hij sprak wartaal; hij zag dingen in de lucht en greep naar iets wat er niet lag; de volgende dag was de toestand onveranderd. Hij heeft geen eetlust. Lies heeft de hele dag toegang tot hem; felicitatie dat Alfred en Els zich nu vrijelijk kunnen bewegen; Lies voelt zich eenzaam zonder familie om zich heen; Lies heeft te veel rommel. Ze kan al haar spullen langzamerhand niet meer bergen; de toestand van Jules lijkt iets beter, hij is minder verward en smulde van de pruimencompote; Jules denkt dat hij over veertien dagen goed genoeg is om naar Amsterdam terug te gaan.

Brief van Lies aan lievelingen vanuit kamp Westerbork

Enveloppe van de Joodse Raad voor Amsterdam Geadresseerde: Adelaar, J. te Haarlem

Enveloppe van de Joodse Raad voor Amsterdam Geadresseerde: Adelaar, J. te Haarlem

Enveloppe van de Joodse Raad voor Amsterdam aan de heer J. Adelaar

Van: de Joodse Raad Aan: de Joodse gemeenschap Plaats: Amsterdam en andere plaatsen Datum: 1942 Onderwerp: vragenformulier van de Joodse Raad, in te vullen voor het geval er sprake zal zijn van evacuatie/deportatie.

Van: de Joodse Raad Aan: de Joodse gemeenschap Plaats: Amsterdam en andere plaatsen Datum: 1942 Onderwerp: vragenformulier van de Joodse Raad, in te vullen voor het geval er sprake zal zijn van evacuatie/deportatie.

Formulier in te vullen in verband met eventuele evacuatie/deportatie voor de Joodse Raad

1941

September 1941

Van: Enting, A. Aan: excellentie Plaats: Westerbork &nbsp;Datum: 1951-10-31 Onderwerp: afdeling van de school in woonoord Schattenberg; drie vacatures, die lastig te vervullen zijn; speciale eisen aan het onderwijzend personeel, waaronder de beheersing van de Maleise taal; voorkeur van de ouders gaat uit naar een Ambonese leerkracht; Th. Kuhuwael lijkt de geschikte kandidaat, echter zijn lidmaatschap bij het Bureau Zuid Molukken, voorkwam een aanstelling tot het moment van schrijven….

Van: Enting, A. Aan: excellentie Plaats: Westerbork &nbsp;Datum: 1951-10-31 Onderwerp: afdeling van de school in woonoord Schattenberg; drie vacatures, die lastig te vervullen zijn; speciale eisen aan het onderwijzend personeel, waaronder de beheersing van de Maleise taal; voorkeur van de ouders gaat uit naar een Ambonese leerkracht; Th. Kuhuwael lijkt de geschikte kandidaat, echter zijn lidmaatschap bij het Bureau Zuid Molukken, voorkwam een aanstelling tot het moment van schrijven….

Brief van de voorzitter van het bestuur van de School met den Bijbel vanuit Westerbork