In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Specifieke groepen kampbewoners

Gruppe Bühne

Naziconcentratiekampen

Kamp Dorohusk

Werkplaatsen kamp Westerbork

Kleermakerij

Van: Vogel, Kurt Aan: Vogel, Bernard Plaats: Eindhoven Datum:1939-09-13 Onderwerp: over veilig stellen van sieraden; zijn verzoek om meer geld, dan de 100 per maand, dat hij van Kurt krijgt. Voor Kurt is dat een maximum, omdat hij veel van zijn eigen geld in zijn bedrijf heeft gestoken; hij hoopt op de hulp van andere familie leden, waaronder Carl in New York; vader heeft 5 maanden Schutzhaft gekregen en hoge geldboetes. Hij zou zijn opgepakt bij de Nederlandse grens en is veroordeeld voor het illegaal de grens willen smokkelen van waardevolle zaken; ook een Nederlandse hulp zou zijn gearresteerd…(uit een toegestuurde krant); met Ellen gaat het goed op school… &nbsp;

Van: Vogel, Kurt Aan: Vogel, Bernard Plaats: Eindhoven Datum:1939-09-13 Onderwerp: over veilig stellen van sieraden; zijn verzoek om meer geld, dan de 100 per maand, dat hij van Kurt krijgt. Voor Kurt is dat een maximum, omdat hij veel van zijn eigen geld in zijn bedrijf heeft gestoken; hij hoopt op de hulp van andere familie leden, waaronder Carl in New York; vader heeft 5 maanden Schutzhaft gekregen en hoge geldboetes. Hij zou zijn opgepakt bij de Nederlandse grens en is veroordeeld voor het illegaal de grens willen smokkelen van waardevolle zaken; ook een Nederlandse hulp zou zijn gearresteerd…(uit een toegestuurde krant); met Ellen gaat het goed op school… &nbsp;

Brief van Kurt Vogel an Meine Lieben vanuit Eindhoven

Verzamelplaatsen voor deportatie naar kamp Westerbork

Vluchtelingenkampen

Huis van bewaring Veenhuizen

Vluchtelingenkamp Sluis

Vluchtelingenkamp Zeeburgerdijk

Quarantainestation Heyplaat

Lloyd Hotel

Vluchtelingenkamp Reuver

Vluchtelingenkamp Ermelo

Vluchtelingenkamp Hoek van Holland

Dommelhuis

Vluchtelingenkamp Hellevoetsluis

Villa Holland-Amerikalijn

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Duitse invasie

Bombardement op Rotterdam

Plaatsen in kamp Westerbork

Kampboerderij

Onderduik

Onderduikomstandigheden

Joods leven na de Tweede Wereldoorlog

Terugkeer en opvang

Repatriëring bevrijdde concentratiekampgevangenen

Gezinshereniging

Van: Houtvester in de houtvesterij Assen&nbsp; Aan: Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1951-10-16&nbsp; Onderwerp: inzake verkoop op afbraak van het crematorium te Westerbork. De afbraak is toegekend aan Massier en Jellema.

Van: Houtvester in de houtvesterij Assen&nbsp; Aan: Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1951-10-16&nbsp; Onderwerp: inzake verkoop op afbraak van het crematorium te Westerbork. De afbraak is toegekend aan Massier en Jellema.

Brief van houtvester in de Houtvesterij Assen aan Staatsbosbeheer

Dienstbereiche

Dienstbereich Aussendienst

Dienstbereich Innendienst

Kampleven Westerbork

Privileges kampbewoners

Kampjargon Westerbork

Overnachten kamp Westerbork

Werken in kamp Westerbork

Dienstreizen kamp Westerbork

Maaltijden kamp Westerbork

Barakleven kamp Westerbork

Stemming kamp Westerbork

Hygiënische omstandigheden kamp Westerbork

Feestdagen kamp Westerbork

Verjaardagen kamp Westerbork

Nieuwsvergaring en verspreiding kamp Westerbork

Inkomsten kampbewoners Westerbork

Gezinsleven kamp Westerbork

Vriendschappen kamp Westerbork

Jeugdorganisaties kamp Westerbork

Liefde en sexualiteit kamp Westerbork

Conflicten kamp Westerbork

Huishouding kamp Westerbork

Diefstallen kamp Westerbork

Bezittingen kampbewoners Westerbork

Verhuizen binnen kamp Westerbork

Religieus leven kamp Westerbork

Sport kamp Westerbork

Post kamp Westerbork

Kampregelementen kamp Westerbork

Kamp Annaburg

Kamp Annaberg

Kamp Stara Kuznica

Kamp Allach

Auschwitz II

Auschwitz I

Kamp Augsburg

Kamp Bisingen

Kamp Biberach

Kamp Beuthen

Kamp Bernhausen

Bergen-Belsen

Kamp Beendorf

Kamp Bad-Warmbrunn

Auschwitz III

Kamp Blechhammer

Kamp Bismarckhütte

Kamp Landeshut

Kamp Krenau

Kamp Köningshütte

Kamp Kochanowitz

Kamp Lieberose

Kamp Leitmeritz

Kamp Laurahütte

Kamp Laufen Salzach

Kamp Langenstein-Zwieberge

Kamp Reichenbach

Kamp Lübeck

Kamp Lübben

Kamp Loslau

Kamp Lohheide

Kamp Lippstadt

Kamp Majdanek

Kamp Lüneburg

Kamp Ludwigslust

Kamp Ludwigsdorf

Kamp Lublin

Kamp Maskie

Kamp Mariënburg

Kamp Marbach

Kamp Malchow

Kamp Malapane

Kamp Malachit

Kamp Melk

Kamp Mecklenburg

Kamp Mechtal

Mauthausen

Kamp Natzweiler-Struthof

Kamp Nachod

Kamp Myslowitz

Kamp Mühlerberg

Kamp Mühldorf

Kamp Mittelbau-Dora

Kamp Meuselwitz

Kamp Neustadt

Kamp Neukirch

Neuengamme

Kamp Friedland

Kamp Flossenbürg

Kamp Feldafing

Kamp Faulbrück

Kamp Fallersleben

Kamp Ellrich

Kamp Eidelstedt

Kamp Echterdingen

Kamp Fürstengrube

Kamp Fürstenberg

Kamp Ganacker

Kamp Gross Schweidnitz

Kamp Gross Rosen

Kamp Gröditz

Kamp Graditz

Kamp Golleschau

Kamp Gogolin

Kamp Gleiwitz

Kamp Gardelegen

Kamp Grünberg

Kamp Gusen

Kamp Günthergrube

Kamp Hillersleben

Kamp Hannover

Kamp Hamburg

Kamp Halle-Salle

Kamp Hajduki

Kamp Hailfingen

Kamp Hagenau

Kamp Haaren

Kamp Hurwenen

Kamp Hirschberg

Kamp Hinterbrühl

Kamp Kleinmangersdorf

Kamp Klein Schönau

Kamp Kittlitztreben

Kamp Kaufering

Kamp Jaworsno

Kamp Jawischowitz

Kamp Janina

Documenten voor het lesgeven aan de hand van afbeeldingen