In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Vegelien, R. Aan: Buijvoets, J. G. Plaats: Westerbork Datum: 1945-07-23 Onderwerp: Specificatie van het dokters appel van 23 juli 1945. Het gaat om personen in de barakken 65, 66, 67, 68, 69, 71, 72 en 73.

Van: Vegelien, R. Aan: Buijvoets, J. G. Plaats: Westerbork Datum: 1945-07-23 Onderwerp: Specificatie van het dokters appel van 23 juli 1945. Het gaat om personen in de barakken 65, 66, 67, 68, 69, 71, 72 en 73.

Rapport van R. Vegelien aan J.G. Buijvoets betreffende een specificatie van een dokters appel

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 278 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Frank, Dina geb. 17-12-68 overleden te Westerbork op 11-05-1943 op: 12-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 278 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Frank, Dina geb. 17-12-68 overleden te Westerbork op 11-05-1943 op: 12-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Dina Frank

Kamporganisatie kamp Westerbork

Registratie kamp Westerbork

Van: het Nederlandsche Rode Kruis, Informatiebureau&nbsp; Aan: Friedheim, Hans Datum: 1947-08-14 Plaats: 's-Gravenhage Onderwerp: overlijden moeder van Hans Friedheim, Johanne Friedheim-Maass, geboren 1891-05-04. Zij is op 27 april 1943 naar Sobibor doorgestuurd. Hetzelfde lot betreft ook de vader van Hans, Franz Theodor Friedheim, 1882-06-29.

Van: het Nederlandsche Rode Kruis, Informatiebureau&nbsp; Aan: Friedheim, Hans Datum: 1947-08-14 Plaats: 's-Gravenhage Onderwerp: overlijden moeder van Hans Friedheim, Johanne Friedheim-Maass, geboren 1891-05-04. Zij is op 27 april 1943 naar Sobibor doorgestuurd. Hetzelfde lot betreft ook de vader van Hans, Franz Theodor Friedheim, 1882-06-29.

Verklaring van het Rode Kruis over de ouders van Hans Friedheim

Bewijs van inleveren van rijwiel.&nbsp; Tekst: Ingeleverd door: R. Meijer-Verduin,&nbsp; no. A35/611831 een damesrijwiel&nbsp; In rechterbovenhoek een stempel.

Bewijs van inleveren van rijwiel.&nbsp; Tekst: Ingeleverd door: R. Meijer-Verduin,&nbsp; no. A35/611831 een damesrijwiel&nbsp; In rechterbovenhoek een stempel.

Bewijs van inleveren van een rijwiel

Bewaking kamp Westerbork

Ordnungspolizei kamp Westerbork

Commandanten kamp Westerbork

Straffen kamp Westerbork

SS-Wachbattalion kamp Westerbork

Buitenbewaking kamp Westerbork

Binnenbewaking kamp Westerbork

Binnenlandse Strijdkrachten kamp Westerbork

Militair Gezag kamp Westerbork

Grenzschutz kamp Westerbork

Waffen-SS kamp Westerbork

SD/Sipo kamp Westerbork

Nederlandse politie kamp Westerbork

Joodse Ordedienst

Mishandelingen kamp Westerbork

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1942-04 Onderwerp: bezoek van Stella viel samen met de verjaardag van Werner. ‘Het verjaardagsfeestje is voorbij en was prachtig zoals lang niet meer’, met dank aan velen uit het kamp; over enkele weken kan Werner misschien nog naar Amsterdam.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1942-04 Onderwerp: bezoek van Stella viel samen met de verjaardag van Werner. ‘Het verjaardagsfeestje is voorbij en was prachtig zoals lang niet meer’, met dank aan velen uit het kamp; over enkele weken kan Werner misschien nog naar Amsterdam.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Huisman, G.K., chef D.U.W.&nbsp; Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-04-29 Onderwerp: 10 geïnterneerde arbeidskrachten gevraagd bij poten aardappels van dhr. W. Voortman te Smilde.

Van: Huisman, G.K., chef D.U.W.&nbsp; Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-04-29 Onderwerp: 10 geïnterneerde arbeidskrachten gevraagd bij poten aardappels van dhr. W. Voortman te Smilde.

Verzoek van G.K. Huisman aan J. G. Buijvoets voor het leveren van arbeidskrachten aan een boer in Smilde

Gezondheidszorg kamp Westerbork

Sterfte kamp Westerbork

Zelfmoorden kamp Westerbork

Uitvaart kamp Westerbork

Kindersterfte kamp Westerbork

Doktersverklaring Van: Polak, Keetje Geboren: 1890-11-28 Datum: 1943-03-06 Plaats: Oegstgeest Dr. H. Varekamp verklaart (in Duits) dat Fraulein K. Polak tot voor kort een longontsteking heeft gehad en hierdoor niet in staat is om te reizen

Doktersverklaring Van: Polak, Keetje Geboren: 1890-11-28 Datum: 1943-03-06 Plaats: Oegstgeest Dr. H. Varekamp verklaart (in Duits) dat Fraulein K. Polak tot voor kort een longontsteking heeft gehad en hierdoor niet in staat is om te reizen

Doktersverklaring van Keetje Polak

Enveloppe afkomstig van Leendert Overste Geadresseerde: de heer J.W. Adelaar, Haarlem

Enveloppe afkomstig van Leendert Overste Geadresseerde: de heer J.W. Adelaar, Haarlem

Enveloppe gestuurd door Leendert Overste aan J. W. Adelaar vanuit kamp Westerbork

Omstanders kamp Westerbork

Werk bewoners buiten kamp Westerbork

Staatsbosbeheer

Militairen

Radio Sterrenwacht

Omwonenden van de vervolging

Commissariaat Ambonezenzorg

Gemeente Westerbork

Bezoeken kamp Westerbork

Vrij personeel kamp Westerbork

Post kamp Westerbork

Briefpost kamp Westerbork

Uit de trein geworpen brieven

Rekening Van: Staatsbedrijf der PTT, kantoor Haarlem Aan: Adelaar, J. Rekening voor verstuurde telegrammen Plaats bestemming o.a. Westerbork

Rekening Van: Staatsbedrijf der PTT, kantoor Haarlem Aan: Adelaar, J. Rekening voor verstuurde telegrammen Plaats bestemming o.a. Westerbork

Rekening van Staatsbedrijf der PTT, kantoor Haarlem aan J. Adelaar voor het verzenden van telegrammen

Van: Huisman, G.K. Aan: Kockx, Th.. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-12 Onderwerp: verbetering van bewaking bij geïnterneerden die bij boeren zijn tewerk gesteld. Dit om risico's van ontvluchten te verkleinen.&nbsp; Bl. 1: bovengenoemde brief. Bl.2: Klacht van N.B.S. Westerbork over onvoldoende bewaking.

Van: Huisman, G.K. Aan: Kockx, Th.. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-12 Onderwerp: verbetering van bewaking bij geïnterneerden die bij boeren zijn tewerk gesteld. Dit om risico's van ontvluchten te verkleinen.&nbsp; Bl. 1: bovengenoemde brief. Bl.2: Klacht van N.B.S. Westerbork over onvoldoende bewaking.

Brief van G. K. Huisman aan Th. Kockx over bewaking van buiten het kamp werkzame gedetineerden

Plaatsen in kamp Westerbork

Weeshuis

Van: Zomerplaag, Jettie (Henriette)(1931) Aan: beste tante, Annie en Pietje Plaats: Amersfoort, kamp Datum: 1943-05-25 Onderwerp: omstandigheden als kind in het kamp; het is hier schoner dan in Westerbork; dagindeling; school…

Van: Zomerplaag, Jettie (Henriette)(1931) Aan: beste tante, Annie en Pietje Plaats: Amersfoort, kamp Datum: 1943-05-25 Onderwerp: omstandigheden als kind in het kamp; het is hier schoner dan in Westerbork; dagindeling; school…

Brief van Jettie Zomerplaag aan familie vanuit kamp Amersfoort

Ausweiskarte Lager Westerbork Van: de Jong, Daniel Datum: 1943-09-29 Bijz.: Barneveld

Ausweiskarte Lager Westerbork Van: de Jong, Daniel Datum: 1943-09-29 Bijz.: Barneveld

Ausweiskarte van Daniel de Jong

Administratie kamp Westerbork

Van: Haagman, Lion en Bep Aan: De Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12 Onderwerp: pakketje met allerlei lekkernijen ontvangen; bezoek van Dick was ook voor Bep en Clara fenomenaal; vooraf aan het bezoek van Dick was |lion zenuwachtig en als hij weggaat kan Lion wel huilen; &nbsp;in de barak veel ruzie; gisteravond hadden twee mannen elkaar wel willen wurgen, er kwam een derde ertussen, die zei; 'dat heb je ervan als je op dinsdag rode kool eet, de hele barak lag in een deuk (ze hadden die avond rode kool gekregen); ze zitten weer in de kliniek, lekker warm en koffie drinken; terug naar de barak om onderbroeken van 200 barakgenoten te aanschouwen; er zijn er mannen bij die hun onderbroek 4 weken dragen; Bep is weer fit en gaat de nachtdienst in. Ze slaapt dan overdag. Ze heeft vandaag wel 50 wonden verbonden…

Van: Haagman, Lion en Bep Aan: De Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12 Onderwerp: pakketje met allerlei lekkernijen ontvangen; bezoek van Dick was ook voor Bep en Clara fenomenaal; vooraf aan het bezoek van Dick was |lion zenuwachtig en als hij weggaat kan Lion wel huilen; &nbsp;in de barak veel ruzie; gisteravond hadden twee mannen elkaar wel willen wurgen, er kwam een derde ertussen, die zei; 'dat heb je ervan als je op dinsdag rode kool eet, de hele barak lag in een deuk (ze hadden die avond rode kool gekregen); ze zitten weer in de kliniek, lekker warm en koffie drinken; terug naar de barak om onderbroeken van 200 barakgenoten te aanschouwen; er zijn er mannen bij die hun onderbroek 4 weken dragen; Bep is weer fit en gaat de nachtdienst in. Ze slaapt dan overdag. Ze heeft vandaag wel 50 wonden verbonden…

Brief van Lion en Bep Haagman aan familie De Vrijer vanuit kamp Westerbork

Gebouwen kamp Westerbork

Ontstaan kamp Westerbork

Bouwplannen kamp Westerbork

Ontginning gebied kamp Westerbork

Ingebruikneming Westerbork

Kampleven Westerbork

Barakleven kamp Westerbork

Van: Kruijer, J. Aan: Fam. A. Calligaro Plaats: Vught, kamp Datum: 1943-03-05 Onderwerp: omstandigheden Bijz.: op briefpapier kamp Vught

Van: Kruijer, J. Aan: Fam. A. Calligaro Plaats: Vught, kamp Datum: 1943-03-05 Onderwerp: omstandigheden Bijz.: op briefpapier kamp Vught

Brief van I. Kruijer aan A. Calligaro vanuit kamp Vught

Verjaardagen kamp Westerbork

Joodse feestdagen kamp Westerbork

Chanoeka kamp Westerbork

Van: Beyer, H.H. (chef afdeling houtbewerking en oude metalen)(oud-kampgevangene) Aan: Van As, Aad of Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-04-26 Onderwerp: opsomming baraknummers met daar te verrichten werkzaamheden (leegmaken of opslag) in verband met nieuwe functies. Barakken 55, 56 en 57 moeten bijvoorbeeld worden leeggemaakt voor NSB'ers.

Van: Beyer, H.H. (chef afdeling houtbewerking en oude metalen)(oud-kampgevangene) Aan: Van As, Aad of Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-04-26 Onderwerp: opsomming baraknummers met daar te verrichten werkzaamheden (leegmaken of opslag) in verband met nieuwe functies. Barakken 55, 56 en 57 moeten bijvoorbeeld worden leeggemaakt voor NSB'ers.

Lijst met barakken waar werkzaamheden moeten worden verricht in verband met verandering van functie

Dienstbereiche

Dienstbereich Werkstätten I

Dienstwoningen kamp Westerbork

Gezinsleven kamp Westerbork

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: Ordnungspolizei en SS-bewakers op het perron. Rechts staat A.K. Gemmeker, de kampcommandant; op de achtergrond barak 44.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: Ordnungspolizei en SS-bewakers op het perron. Rechts staat A.K. Gemmeker, de kampcommandant; op de achtergrond barak 44.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Gemengd-gehuwde Joden

Klassieke muziek kamp Westerbork

Kamporkest kamp Westerbork

Landarbeiders kamp Westerbork

Van: Gelder-Spetter, Fie en Rudi, van Aan: Lieve allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-08 Onderwerp: aankomst en omstandigheden in het kamp. Op 2 oktober door de marechaussee uit het huis gehaald. Ze waren erop voorbereidt en hadden bijna alles al klaar staan. ‘s Nachts kwamen ze in kamp Westerbork terecht. Rudi en de rest van de familieleden uit Groningen zijn ook in het kamp terecht gekomen. Transport voor de volgende dag uit kamp Westerbork dreigt. ’Dit is het laatste wat je van me zult horen'. (Uiteindelijk gaan de schrijvers niet op 9 oktober, maar een week later op transport.)&nbsp;

Van: Gelder-Spetter, Fie en Rudi, van Aan: Lieve allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-08 Onderwerp: aankomst en omstandigheden in het kamp. Op 2 oktober door de marechaussee uit het huis gehaald. Ze waren erop voorbereidt en hadden bijna alles al klaar staan. ‘s Nachts kwamen ze in kamp Westerbork terecht. Rudi en de rest van de familieleden uit Groningen zijn ook in het kamp terecht gekomen. Transport voor de volgende dag uit kamp Westerbork dreigt. ’Dit is het laatste wat je van me zult horen'. (Uiteindelijk gaan de schrijvers niet op 9 oktober, maar een week later op transport.)&nbsp;

Brief van Fie en Rudi van Gelder-Spetter vanuit kamp Westerbork

Van: Wertheim, Philip Aan: Wertheim, Nathan en Anna Plaats: Monowitz, Arbeitslager Datum: 1942-11-25 Onderwerp: Philip schrijft dat hij gezond is. Hij werkt in het kamp en voelt zich goed. Eten en kleding is voldoende en warm, een eigen bed in goed verwarmde kamer. Hij werkt samen met Jacob (zijn broer?). Brief in het Duits met uitgetypte Nederlandse vertaling.

Van: Wertheim, Philip Aan: Wertheim, Nathan en Anna Plaats: Monowitz, Arbeitslager Datum: 1942-11-25 Onderwerp: Philip schrijft dat hij gezond is. Hij werkt in het kamp en voelt zich goed. Eten en kleding is voldoende en warm, een eigen bed in goed verwarmde kamer. Hij werkt samen met Jacob (zijn broer?). Brief in het Duits met uitgetypte Nederlandse vertaling.

Brief van Philip Wertheim aan zijn ouders vanuit kamp Monowitz

Organisatie van de Endlösung

Organisatie van de Jodenvervolging

RSHA

Van: Belastingdienst Aan: Kuhuwael, Th. O. Plaats: Den Haag Datum: 1954-06-12 Onderwerp: voldaan aan de belasting van 14 gulden…

Van: Belastingdienst Aan: Kuhuwael, Th. O. Plaats: Den Haag Datum: 1954-06-12 Onderwerp: voldaan aan de belasting van 14 gulden…

Bewijs van betaling van motorrijtuigenbelasting door Th. O. Kuhuwael