In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Schuldbekentenis van Carel Emanuel Hedeman aan de Staat der Nederlanden wegens de door het Gezantschap der Nederlanden betaalde kosten van levensonderhoud aan hem en zijn gezin gedurende de periode vanaf zijn aankomst in Zwitserland tot 31 maart 1945. Met gespecificeerde rekening, 3 aug. 1945.

Schuldbekentenis van Carel Emanuel Hedeman

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-05-18, No. 33&nbsp; Inhoud: Spertijd Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-05-18, No. 52 Inhoud: Strafmaatregel ontvluchting en represaillemaatregelen.

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-05-18, No. 33&nbsp; Inhoud: Spertijd Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-05-18, No. 52 Inhoud: Strafmaatregel ontvluchting en represaillemaatregelen.

Lagerbefehl No. 33 en No. 52

Oproep voor Carel Hedeman om zich te melden voor werkzaamheden in Theresienstadt, 11 sept. 1944.

Oproep voor Carel Hedeman

Registratiekaart (Registration Record) van Carel Emanuel Hedeman, in verband met zijn repatriëring naar Nederland, aug. 1945.

Registratiekaart van Carel Emanuel Hedeman

Oproep voor transport Bestemd voor: Haan, de, Suzanna Datum: 1944-05-18 Plaats: Westerbork, kamp Betreft een oproep voor transport naar Bergen-Belsen

Oproep voor transport Bestemd voor: Haan, de, Suzanna Datum: 1944-05-18 Plaats: Westerbork, kamp Betreft een oproep voor transport naar Bergen-Belsen

Oproep voor transport van Suzanna de Haan

Lagerbefehl van de kampcommandant van Westerbork aan Carel Emanuel Hedeman, waarin wordt bekendgemaakt dat hij wegens de overeenkomst tussen de Rijkscommissaris met afgevaardigden van de evangelische kerk niet naar het Oosten wordt gedeporteerd, 22 juni 1943.

Lagerbefehl aan Carel Emanuel Hedeman

Oproep voor Karl Hedeman om zich voor werkzaamheden te melden in Theresienstadt, 28 dec. 1944.

Oproep voor werkzaamheden van Karl Hedeman

Notariële akte van verklaring door mw. J.G. Minderman-Stooker te 's-Gravenhage, dat zij aanwezig is geweest bij de doop van Carel Emanuel Hedeman en zijn echtgenote Johanna Cato Hedeman-Dormits in de Hollandsche Kerk te Londen op 28 febr. 1937, waarbij zij werden aangenomen als lidmaten van de Nederlandsch Hervormde Gemeente. Beiden hebben laatst gewoond in Amsterdam en zijn nu woonachtig in Westerbork, 16 juni 1943.

Verklaring van aanwezigheid bij doop van Carel Emanuel Hedeman en Johanna Cato Hedeman-Dormits

Van: de Lagerkommandantur Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-13 Onderwerp: strafmaatregelen in verband met de ontvluchting van Hartog van der Goen uit barak 64. Zijn moeder en zus zullen als ‘S’-gevallen naar de strafbarak worden overgebracht en op straftransport gaan.

Van: de Lagerkommandantur Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-13 Onderwerp: strafmaatregelen in verband met de ontvluchting van Hartog van der Goen uit barak 64. Zijn moeder en zus zullen als ‘S’-gevallen naar de strafbarak worden overgebracht en op straftransport gaan.

Lagerbefehl nummer 52

Notitie voor de inhoud van een pakketje en een adres van de Joodse Raad.

Notitie voor de inhoud van een pakketje en een adres van de Joodse Raad.

Notities over wat er mogelijk in een pakketje moet worden gedaan

Van: de Burgerlijke Stand Groningen Aan: de Groot, Samuel Plaats: Groningen Datum: 1950-10-24 Onderwerp: verklaring van overlijden van Erich Jozef de Groot.

Van: de Burgerlijke Stand Groningen Aan: de Groot, Samuel Plaats: Groningen Datum: 1950-10-24 Onderwerp: verklaring van overlijden van Erich Jozef de Groot.

Uittreksel van de Burgerlijke Stand Groningen betreffende het overlijden van Erich Jozef de Groot

Van: Horowicz, Hellmut Aan: Van As, Aad Plaats: Datum: 1945-09-14 Onderwerp: Hellmuth was in kamp Westerbork werkzaam als orthopedist; sinds 25 juni is hij weer in Nederland; hij heeft Auschwitz en Buchenwald overleefd; net op tijd door de Russen bevrijd, op 8 mei; In Theresienstadt, een lotgenote uit kamp Westerbork getrouwd (tweede huwelijk). Zij heeft de kampen niet overleefd; hij heeft een baan gevonden in zijn oude beroep, werken is zijn afleiding; gebrek aan materialen en gereedschappen; in kamp Westerbork zou nog een hoop gereedschap en andere materialen van hem moeten liggen; hoopt op hulp van Aad van As. Met potlood: afgehandeld.

Van: Horowicz, Hellmut Aan: Van As, Aad Plaats: Datum: 1945-09-14 Onderwerp: Hellmuth was in kamp Westerbork werkzaam als orthopedist; sinds 25 juni is hij weer in Nederland; hij heeft Auschwitz en Buchenwald overleefd; net op tijd door de Russen bevrijd, op 8 mei; In Theresienstadt, een lotgenote uit kamp Westerbork getrouwd (tweede huwelijk). Zij heeft de kampen niet overleefd; hij heeft een baan gevonden in zijn oude beroep, werken is zijn afleiding; gebrek aan materialen en gereedschappen; in kamp Westerbork zou nog een hoop gereedschap en andere materialen van hem moeten liggen; hoopt op hulp van Aad van As. Met potlood: afgehandeld.

Brief van Helmutt Horowicz aan Aad van As

van: van Heeks, Cosman Aan: Lierens, H. Plaats: Hardenberg, Joodse werkkamp Molengoot Datum: 1942 Onderwerp: groet van Cossie

van: van Heeks, Cosman Aan: Lierens, H. Plaats: Hardenberg, Joodse werkkamp Molengoot Datum: 1942 Onderwerp: groet van Cossie

Ansichtkaart van Cosman van Heeks aan H. Lierens vanuit het Joodse werkkamp Molengoot

Contact

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: onbekend Onderwerp: Bezoek gehad van mr. Maarsen. Pakjes zijn aangekomen. De pot met pickles was al snel op. Vandaag zuurkool gehad. ‘Het kan wezen dat jullie van Jet en van mij geen kaarten met pakket ontvangen maar Grootje omdat zij een stempel heeft mag ze wel sturen maar jullie zien steeds het handschrift van Jet en mij en dan kunnen jullie toch gerust zijn.’&nbsp;

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: onbekend Onderwerp: Bezoek gehad van mr. Maarsen. Pakjes zijn aangekomen. De pot met pickles was al snel op. Vandaag zuurkool gehad. ‘Het kan wezen dat jullie van Jet en van mij geen kaarten met pakket ontvangen maar Grootje omdat zij een stempel heeft mag ze wel sturen maar jullie zien steeds het handschrift van Jet en mij en dan kunnen jullie toch gerust zijn.’&nbsp;

Brief van Joseph Benavente aan zijn kinderen vanuit kamp Westerbork

Van: examencommissie Aan: de Vries, Pieter Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-20 Pieter woonachtig in het Joods weeshuis te Leiden moest zijn M.U.L.O. diploma in Den Haag halen, omdat daar een Joodse M.U.L.O. was.

Van: examencommissie Aan: de Vries, Pieter Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-20 Pieter woonachtig in het Joods weeshuis te Leiden moest zijn M.U.L.O. diploma in Den Haag halen, omdat daar een Joodse M.U.L.O. was.

Diploma behaald door Pieter de Vries op de M.U.L.O.

Personen