In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Acohen-de la Bella, Esther Aan: Leny, Ru en Tom&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-08 Onderwerp: tante N. is aangekomen en ligt in het ziekenhuis; jammer dat haar Portugese afstamming niet helpt. Ze had in 1940 gescheiden moeten zijn; hoopt wat over de Portugese afstamming te horen. het duurt zo lang…

Van: Acohen-de la Bella, Esther Aan: Leny, Ru en Tom&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-08 Onderwerp: tante N. is aangekomen en ligt in het ziekenhuis; jammer dat haar Portugese afstamming niet helpt. Ze had in 1940 gescheiden moeten zijn; hoopt wat over de Portugese afstamming te horen. het duurt zo lang…

Briefkaart van Esther Acohen-de la Bella

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: een deel van de veestapel van de kampboerderij.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: een deel van de veestapel van de kampboerderij.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Joodse gemeenten in Groningen

Joodse gemeente Eenrum

Machieltje Prins was de zoon van Mozes Prins (van beroep marktkoopman J. Markt) en Jeannette Ensel. Mozes en Jeannette waren op 04 augustus 1937 in Amsterdam getrouwd, Machieltje was hun eerste en enigste kind. Mozes verbleef in kamp De Beetse; niet helemaal duidelijk is wanneer hij in kamp Westerbork is aangekomen. Waarschijnlijk was dat 2 oktober 1942, toen de mannen vanuit De Beetse naar kamp Westerbork werden overgebracht. Mozes is op 02 november 1942 vanuit kamp Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd, zijn overlijdensdatum is vastgesteld op 11 maart 1943 in het KdO Ludwigsdorf. Jeannette was toen al in kamp Vught; ze verbleef daar sinds 14 januari 1943. Haar zoon Machiel werd geboren op 31 mei 1943 in Vught. Hij werd vernoemd naar zijn grootvader Machiel, geboren 17 juli 1886 in Amsterdam en vermoord in Sobibor op 23 april 1943. Jeannette en Machiel komen op 7 juni 1943 naar kamp Westerbork en beiden gaan op 21 september 1943 op transport naar Auschwitz, waar ze na aankomst op 24 september worden vermoord.&nbsp;

Bewarings- en Verblijfskampen

Bewarings- en Verblijfskamp Levantkade

Van: Prins, Valentijn Aan: Celientje (zijn dochter) Plaats: Echten, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: hij heeft zich kunnen aanpassen aan de situatie; de brieven worden geopend, stuur niets mee dat aanstootgevend is; kamer 9.

Van: Prins, Valentijn Aan: Celientje (zijn dochter) Plaats: Echten, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: hij heeft zich kunnen aanpassen aan de situatie; de brieven worden geopend, stuur niets mee dat aanstootgevend is; kamer 9.

Briefkaart van Valentijn Prins aan Celientje vanuit het Joods werkkamp Echten

Salomon heeft als dwangarbeider in Havelte gewerkt aan de aanleg van een vliegveld. Daarvoor was een werkkamp voor gemengd gehuwde Joden ingericht. Hij verbleef daar van voorjaar 1944 tot kort na Dolle Dinsdag , september 1944. Vermoedelijk vanwege de toen ontstane chaos in het land heeft vervolgens de fa. Walther en Kottman , die kennelijk in opdracht van de Nazi’s het vliegveld lieten aanleggen, de dwangarbeiders ontslagen. Na hun ontslag begonnen de Duitsers de mannen echter weer op te pakken. Ongeveer een derde van hen is weer opgepakt. De rest, waaronder Salomon, wist te ontsnappen. Hij is in een week tijd de 200 km naar huis (in Delft) gelopen, overdag zich schuilhoudend, ’s nachts lopend. Op de plek waar het vliegveld werd aangelegd staat nu een gedenkteken.

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Wsterbork, doorgangskamp Datum: 1943-03-07 Onderwerp: Joseph maakt zich zorgen dat hij dinsdag 9 maart op transport moet. De politie in Amsterdam heeft hem 315 gulden afgenomen en in Westerbork nam Lippman &amp; Rosenthal hem nog eens 4,80 gulden af. In Westerbork draagt Joseph een pet: ‘Een hoed kan men hier niet dragen, want het waait hier altijd heel erg.’ Die ochtend zijn 250 nieuwe gevangenen aangekomen uit het NIZ en 400 uit Den Haag. Maar er gaan nu wekelijk op dinsdag 1100 tot 1300 gevangenen op transport, de zieken als eerst, volgens de schrijver.&nbsp;

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Wsterbork, doorgangskamp Datum: 1943-03-07 Onderwerp: Joseph maakt zich zorgen dat hij dinsdag 9 maart op transport moet. De politie in Amsterdam heeft hem 315 gulden afgenomen en in Westerbork nam Lippman &amp; Rosenthal hem nog eens 4,80 gulden af. In Westerbork draagt Joseph een pet: ‘Een hoed kan men hier niet dragen, want het waait hier altijd heel erg.’ Die ochtend zijn 250 nieuwe gevangenen aangekomen uit het NIZ en 400 uit Den Haag. Maar er gaan nu wekelijk op dinsdag 1100 tot 1300 gevangenen op transport, de zieken als eerst, volgens de schrijver.&nbsp;

Brief van Joseph Benavente aan zijn familie vanuit kamp Westerbork

Joodse gemeente Visvliet

Werken.&nbsp; Aantal mannen gegroepeerd voor de keet van de Heidemij in de buurt van het Joodse werkkamp Mantinge. Mantinge, 1942.&nbsp; Zittend, 1ste van links: Daniel Egger, geb. 1923-06-23.

Werken.&nbsp; Aantal mannen gegroepeerd voor de keet van de Heidemij in de buurt van het Joodse werkkamp Mantinge. Mantinge, 1942.&nbsp; Zittend, 1ste van links: Daniel Egger, geb. 1923-06-23.

Joodse dwangarbeiders bij een werkkeet van de Heidemij

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Departement van Financiën&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-12-06&nbsp; Onderwerp: geen interesse van Staatsbosbeheer voor de aankoop van de Franse barakken.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Departement van Financiën&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-12-06&nbsp; Onderwerp: geen interesse van Staatsbosbeheer voor de aankoop van de Franse barakken.

Brief van Houtvester Assen aan het Ministerie van Financiën

Van: Mientje van Geldere Aan: Arthur Philips Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1942-07-28&nbsp; Onderwerp: heb papieren, stuur volmacht voor ondertrouw. Het adres is Herstellingsoord Kareol in Aerdenhout.

Van: Mientje van Geldere Aan: Arthur Philips Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1942-07-28&nbsp; Onderwerp: heb papieren, stuur volmacht voor ondertrouw. Het adres is Herstellingsoord Kareol in Aerdenhout.

van Mientje aan Arthur Philips betreffende ondertrouw

Van: de huisarts van de familie Griffioen Aan:&nbsp; Datum: 1942-08-15 Plaats: Achttienhoven Onderwerp: verklaring van de huisarts dat Hans Friedheim onmisbaar is als arbeidskracht op de boerderij van de heer Griffioen, vanwege een gedeeltelijk verlamming van de eigenaar.

Van: de huisarts van de familie Griffioen Aan:&nbsp; Datum: 1942-08-15 Plaats: Achttienhoven Onderwerp: verklaring van de huisarts dat Hans Friedheim onmisbaar is als arbeidskracht op de boerderij van de heer Griffioen, vanwege een gedeeltelijk verlamming van de eigenaar.

Verklaring van een huisarts over de onmisbaarheid van Hans Friedheim als arbeidskracht op een boerderij

Werkplaatsen kamp Westerbork

Kousenweverij

Oproep voor Selma Wijnberg-Manassen in Theresienstadt om zich, in verband met haar indeling bij een transport naar Zwitserland op 5 februari 1945, de voorafgaande dag om uiterlijk 23.00 uur met bagage (handbagage en een koffer) op de verzamelplaats aan de Langestraat 3 te melden.

Oproep voor Selma Wijnberg-Manassen in Theresienstadt om zich, in verband met haar indeling bij een transport naar Zwitserland op 5 februari 1945, de voorafgaande dag om uiterlijk 23.00 uur met bagage (handbagage en een koffer) op de verzamelplaats aan de Langestraat 3 te melden.

Oproep voor Selma Wijnberg-Manassen betreffende transport naar Zwitserland

Plaatsen in kamp Westerbork

Staatsbosbeheerschuur kamp Westerbork

Van: Haagman, Lion Aan: de Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942/1943

Van: Haagman, Lion Aan: de Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942/1943

Enveloppe, expresse vanuit kamp Westerbork naar de familie de Vrijer in Rotterdam gestuurd