In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Diner van de Duitse staf tijdens het Germaanse Joelfeest. In het midden A.K. Gemmeker en rechts van hem Frau Hassel. Naast haar echtgenoot en architect Winne. Links van Gemmeker zit Aus der Fünten en diens secretaresse Frau Winkelkämpfer. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-19&nbsp;

Diner van de Duitse staf tijdens het Germaanse Joelfeest. In het midden A.K. Gemmeker en rechts van hem Frau Hassel. Naast haar echtgenoot en architect Winne. Links van Gemmeker zit Aus der Fünten en diens secretaresse Frau Winkelkämpfer. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-19&nbsp;

Foto van de Duitse staf en eregasten tijdens het Joelfeest in kamp Westerbork

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 1 februari 1944 - Bergen-Belsen

Van: de redactie Aan: de bewoners Plaats: Schattenberg, kamp, barak 32A Datum: 1951-02-24 Onderwerp: 1ste jaargang, no. 21;&nbsp;gedicht Sneeuwklokjes; Geestelijke Verzorging; Gemengde berichten, bij ons in Schattenberg, over het toneelstuk ‘Als de klok waarschuwt’ dat in de schouwburg was te bewonderen, 30 dames gingen naar Westerbork voor en Persil-demonstratie, over verhuizingen naar een nieuwe woning, de genie is bezig met het verfraaien van de ingang van het kamp, zij die in het bezit zijn van een tuin kunnen er mee aan de slag, in de tok is bloemenzaad te koop; slagschaduwen over het stroomverbruik; Lichtsituatie in Schattenberg, alleen gebruik van radio, het leidingnet is niet berekend op stroomgebruik van allerlei apparaten, leidingnet in 1939 aangelegd, meer samenspraak wat het gebruik betreft, eventueel voor het gebruik van een oven in de Centrale keuken; Sociale wetgeving, regeling hulpverlening oorlogsslachtoffers; bericht van het Gewestelijk Arbeidsbureau Assen; het oor te luister leggen, veel militairen zouden graag nasi goreng in het weekend willen eten als ze met verlof zijn, nu wordt het alleen op de dinsdag verstrekt. In de kazernes krijgen zij deze maaltijd ook niet, ook een verzoek voor openingstijden op de zaterdagen als het gaat om de D.U.W. en D.M.Z.; gedrag van jongelui in het badhuis; puzzel; Waar gaan wij heen; zij die kwamen (vier kinderen geboren) zij die gingen; aan Pennenlikker, D.M.Z.-klant uit Conrad; advertenties van bedrijven en winkeliers uit Assen en Ekehaar en Hooghalen…

Van: de redactie Aan: de bewoners Plaats: Schattenberg, kamp, barak 32A Datum: 1951-02-24 Onderwerp: 1ste jaargang, no. 21;&nbsp;gedicht Sneeuwklokjes; Geestelijke Verzorging; Gemengde berichten, bij ons in Schattenberg, over het toneelstuk ‘Als de klok waarschuwt’ dat in de schouwburg was te bewonderen, 30 dames gingen naar Westerbork voor en Persil-demonstratie, over verhuizingen naar een nieuwe woning, de genie is bezig met het verfraaien van de ingang van het kamp, zij die in het bezit zijn van een tuin kunnen er mee aan de slag, in de tok is bloemenzaad te koop; slagschaduwen over het stroomverbruik; Lichtsituatie in Schattenberg, alleen gebruik van radio, het leidingnet is niet berekend op stroomgebruik van allerlei apparaten, leidingnet in 1939 aangelegd, meer samenspraak wat het gebruik betreft, eventueel voor het gebruik van een oven in de Centrale keuken; Sociale wetgeving, regeling hulpverlening oorlogsslachtoffers; bericht van het Gewestelijk Arbeidsbureau Assen; het oor te luister leggen, veel militairen zouden graag nasi goreng in het weekend willen eten als ze met verlof zijn, nu wordt het alleen op de dinsdag verstrekt. In de kazernes krijgen zij deze maaltijd ook niet, ook een verzoek voor openingstijden op de zaterdagen als het gaat om de D.U.W. en D.M.Z.; gedrag van jongelui in het badhuis; puzzel; Waar gaan wij heen; zij die kwamen (vier kinderen geboren) zij die gingen; aan Pennenlikker, D.M.Z.-klant uit Conrad; advertenties van bedrijven en winkeliers uit Assen en Ekehaar en Hooghalen…

Krant met de titel 'De Schakel' uitgegeven in kamp/woonoord Schattenberg

Bezoek van leden van de Poolse regering in ballingschap in Londen aan Lunetten. Ir. Manusama zit aan tafel met leden van de Poolse delegatie en het Molukse kabinet in ballingschap. De man links van Manusama is A. Zawisza, toen de minister van Buitenlandse Zaken van de Poolse regering in ballingschap. Plaats: Lunetten Datum: 1957

Bezoek van leden van de Poolse regering in ballingschap in Londen aan Lunetten. Ir. Manusama zit aan tafel met leden van de Poolse delegatie en het Molukse kabinet in ballingschap. De man links van Manusama is A. Zawisza, toen de minister van Buitenlandse Zaken van de Poolse regering in ballingschap. Plaats: Lunetten Datum: 1957

Foto van een bezoek van Manusama en een delegatie van de Poolse regering in ballingschap aan woonoord Lunetten

Ir. Manusama met de Tjakalele dansgroep afkomstig van het eiland Ceram.&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30 Achter Manusama staat de voorzitter van de kampraad Saptenno.

Ir. Manusama met de Tjakalele dansgroep afkomstig van het eiland Ceram.&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30 Achter Manusama staat de voorzitter van de kampraad Saptenno.

Foto van Manusama met een Tjakelele dansgroep