In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Polak, Joseph Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-18 Onderwerp: Ro is bevallen van een zoon; Ro is prima in orde; er is kinderverlamming in haar barak, waardoor Joseph de komende 5 weken niet bij haar mag zijn; ze hebben een kinderwagen in het kamp gekregen; ze hebben luiers nodig; doe een poging via ROBA, de leverancier van metalen aan het kamp, om hem uit de S-barak te krijgen en een baan te bezorgen op de metalen en dus ook uitstel van transport; inkoop voor het kamp is gedaan via Beyer.

Van: Polak, Joseph Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-18 Onderwerp: Ro is bevallen van een zoon; Ro is prima in orde; er is kinderverlamming in haar barak, waardoor Joseph de komende 5 weken niet bij haar mag zijn; ze hebben een kinderwagen in het kamp gekregen; ze hebben luiers nodig; doe een poging via ROBA, de leverancier van metalen aan het kamp, om hem uit de S-barak te krijgen en een baan te bezorgen op de metalen en dus ook uitstel van transport; inkoop voor het kamp is gedaan via Beyer.

Briefkaart van Joseph Polak aan de familie Wijtmans vanuit kamp Westerbork

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-04 Onderwerp: verklaring over het lot van Rozette Philips-Scheermes.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-04 Onderwerp: verklaring over het lot van Rozette Philips-Scheermes.

Brief van het Rode Kruis over het lot van Rozette Philips-Scheermes

Foto van Arend en Rozette Philips-Scheermes

Foto van Arend en Rozette Philips-Scheermes

Ir. Manusama spreekt het publiek toe. (Met de dames Saptenno, Manusama en Mustamu staande, bijna onzichtbaar, op de voorste rij achter Manusama). Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Ir. Manusama spreekt het publiek toe. (Met de dames Saptenno, Manusama en Mustamu staande, bijna onzichtbaar, op de voorste rij achter Manusama). Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Foto van Manusama tijdens een toespraak in woonoord Schattenberg

Van: Magolinsky, Axel Aan: Simon, Martin Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-01-15 Onderwerp: besnijdenis van Martin Simon uitgevoerd door Axel Magolinsky, afkomstig uit Kopenhagen.

Van: Magolinsky, Axel Aan: Simon, Martin Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-01-15 Onderwerp: besnijdenis van Martin Simon uitgevoerd door Axel Magolinsky, afkomstig uit Kopenhagen.

Bewijs van besnijdenis van Martin Simon in Theresienstadt

Delegatie van de regering in ballingschap. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1951-1960 Saptenno, voorzitter van de kampraad, rechts

Delegatie van de regering in ballingschap. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1951-1960 Saptenno, voorzitter van de kampraad, rechts

Foto van een delegatie van de Molukse regering in ballingschap

Ir. Manusama loopt over het terrein. Veel mensen, waaronder de kampraad van woonoord Schattenberg om hem heen; oud militairen en een dansgroep; mevrouw Saptenno is zichtbaar direct achter de groep met hoogwaardigheidsbekleders. Op de achtergrond het gebouw van de centrale keuken. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Ir. Manusama loopt over het terrein. Veel mensen, waaronder de kampraad van woonoord Schattenberg om hem heen; oud militairen en een dansgroep; mevrouw Saptenno is zichtbaar direct achter de groep met hoogwaardigheidsbekleders. Op de achtergrond het gebouw van de centrale keuken. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Foto van een bezoek van Manusama aan woonoord Schattenberg

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Dolle Dinsdag

Op de foto’s stonden de namen van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz. Zij waren voor een langere periode woonachtig aan de Kapelweg op nummer 108. Ook Alfreds moeder woonde op dit adres. In eerste instantie zeiden de namen mij niets. Al verder zoekend kwam ik een aantekening tegen over de vondst van dit Joodse echtpaar in een massagraf bij kamp Westerbork. Ineens gaat er van alles door mij heen: Massagraf, Luitenant Konings, het Engelse Werk, het crematorium van kamp Westerbork en een monument.&nbsp;

In de jaren negentig vertelde voormalig Luitenant Konings mij tijdens een interview over de vondst van dit graf in mei 1945 en het herbegraven van het echtpaar op de begraafplaats in het dorp Westerbork. Hij liet naar aanleiding van de ontdekking van het graf een proces-verbaal opmaken waarin alles tot in het detail werd beschreven.

Jaren later kwam ik er achter dat het echtpaar begin oktober 1944 &nbsp;iets buiten Zwolle op het Engelse Werk was geëxecuteerd. Ze werden ter plekke in hun eigen gedolven graf begraven en kort daarna weer opgegraven en naar kamp Westerbork overgebracht. Het was de bedoeling al hun sporen te wissen en hun restanten te laten verassen in het crematorium van het kamp.

Door gebrek aan brandstof konden de ovens niet worden gebruikt en werden de stoffelijke overschotten voor de tweede keer begraven aan de zuidkant van het kamp. In 1945 kreeg luitenant Konings op basis van verhalen en geruchten de opdracht het graf op te sporen en er verslag van te doen.

De originele foto’s van het echtpaar Schnell in het dossier van Dina van der Geld gaven ineens een ander licht op het verhaal. Op de Kapelweg begon dus het verhaal van dit echtpaar. Ze huurden er een kamer en hielden zich zoveel mogelijk koest.

Op zondag 17 augustus 1942 scrhreef Dina van der Geld het volgende in haar dagboek:

<blockquote>“Gisteren was het een ontzettende dag. De familie Schnell had bericht gehad dat ze naar Polen moesten en de oude Mevrouw Schnell moest zich in Amsterdam melden. O, mevrouw huilde zo erg. Juffrouw Loots was juist een paar dagen naar Haarlem maar is meteen teruggekomen. Ik ben er de hele dag geweest en heb als maar kleine dingetjes genaaid en andere werkjes gedaan. En bij elke steek denk je waar en hoelang zullen ze het nog dragen. Mogen ze het wel meenemen en pakken die Duitsers niet alles af. O, al die oude mensen die maar worden weggebracht. Oorspronkelijk zou het in de nacht die volgt van dinsdag op woensdag gebeuren, maar ’t wordt wellicht verdeeld over twee weken. Oh, kon ik ze maar helpen of nog beter verstoppen.”</blockquote>

Het echtpaar Schnell besloot nu echt onder te gaan duiken, eerst in Amersfoort en later in Oldebroek. Door verraad zijn zij met nog vier anderen opgepakt en in de nacht van 3 op 4 oktober 1944 op het&nbsp; Engelse Werk geëxecuteerd. Op de plek van de executie is nu een monument.&nbsp; &nbsp;

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz&nbsp; Huurders/Onderduikers op de Kapelweg 108 in Amersfoort samen met de moeder van Alfred. In mei 1945 werden onder andere de stoffelijke overschotten van Alfred en Eva bij kamp Westerbork opgegraven. Ze waren in de omgeving van Zwolle (Engelse Werk) vermoord. Het echtpaar Schnell heeft een eigen graf gekregen op de oude begraafplaats in het dorp Westerbork.&nbsp; Na hun verblijf aan de Kapelweg zijn ze ondergedoken bij Oldebroek, waar zij al snel verraden werden. Zij werden op 3 oktoker 1944 gearresteerd in het buurtschap Winkeldorp.

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz&nbsp; Huurders/Onderduikers op de Kapelweg 108 in Amersfoort samen met de moeder van Alfred. In mei 1945 werden onder andere de stoffelijke overschotten van Alfred en Eva bij kamp Westerbork opgegraven. Ze waren in de omgeving van Zwolle (Engelse Werk) vermoord. Het echtpaar Schnell heeft een eigen graf gekregen op de oude begraafplaats in het dorp Westerbork.&nbsp; Na hun verblijf aan de Kapelweg zijn ze ondergedoken bij Oldebroek, waar zij al snel verraden werden. Zij werden op 3 oktoker 1944 gearresteerd in het buurtschap Winkeldorp.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: Kuiper-Spanjer, Grietje Plaats: Den Haag Datum: 1946-03 Onderwerp: informatie over het ‘lot’ van Christiaan Kuiper.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: Kuiper-Spanjer, Grietje Plaats: Den Haag Datum: 1946-03 Onderwerp: informatie over het ‘lot’ van Christiaan Kuiper.

Brief van het Rode Kruis aan Grietje Kuiper-Spanjer over het lot van haar echtgenoot Christiaan Kuiper

Wat staat er op deze website en wat (nog) niet?

Over deze website

Ir. Manusama inspecteert - samen met de kampraad - de wacht. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Ir. Manusama inspecteert - samen met de kampraad - de wacht. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Ir. Manusama met een delegatie en de kampraad van het woonoord Schattenberg op groot grintplein. Op achtergrond militairen en burgers en het gebouw van onder andere de centrale keuken en barak 34. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Ir. Manusama met een delegatie en de kampraad van het woonoord Schattenberg op groot grintplein. Op achtergrond militairen en burgers en het gebouw van onder andere de centrale keuken en barak 34. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Van: Pelt, G.S. Aan: Simon-Moses, Stella Plaats: Utrecht Datum: 1948-08-21 Onderwerp: concept koop contact in verband met de overname van de firma L.F. Simon door de Stichtsche Houthandel&nbsp;

Van: Pelt, G.S. Aan: Simon-Moses, Stella Plaats: Utrecht Datum: 1948-08-21 Onderwerp: concept koop contact in verband met de overname van de firma L.F. Simon door de Stichtsche Houthandel&nbsp;

Brief van G. S. Pelt aan Stella Simon-Moses betreffende een concept-koopcontract

Ir. A.R. Manusama op bezoek. Een rij mensen staan hem op te wachten, dhr. Manusama komt aanlopen met de kampraad in uniform achter hem (Saptenno, Mustamu, Tunyluhulima, Wattimena). Helemaal links op de foto staat beheerder Hunnink. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30

Ir. A.R. Manusama op bezoek. Een rij mensen staan hem op te wachten, dhr. Manusama komt aanlopen met de kampraad in uniform achter hem (Saptenno, Mustamu, Tunyluhulima, Wattimena). Helemaal links op de foto staat beheerder Hunnink. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1954-07-30