In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Wat staat er op deze website en wat (nog) niet?

Over deze website

Van: Gans, M. Aan: Wolters, familie Plaats: Balderhaar, Joods werkkamp Datum: 1942-09 Onderwerp: terug van het werk, lag er een brief van de familie Wolters; correspondeert elke dag met mevrouw v/d laan aan de Westersingel in Groningen; tijdens het werk begon het om 11.30 te regenen. Ze &nbsp;moesten tot 14.00 in de keet blijven, daarna mochten ze terug naar het kamp; In Balderhaar en omgeving is het lichte grond en laag land, veel boerenland, er worden veel aardappels verbouwd; Meinhard hoorde dat ze misschien wel aardappelen moet rooien bij de boeren; er zijn veel zetboeren; de eigenaren zijn Groninger boeren; Meinhard heeft behoefte aan rokerij; soms wordt het uit de pakketjes gestolen; van van der Laan uit Groningen ontvangt hij elke week een pakje…

Van: Gans, M. Aan: Wolters, familie Plaats: Balderhaar, Joods werkkamp Datum: 1942-09 Onderwerp: terug van het werk, lag er een brief van de familie Wolters; correspondeert elke dag met mevrouw v/d laan aan de Westersingel in Groningen; tijdens het werk begon het om 11.30 te regenen. Ze &nbsp;moesten tot 14.00 in de keet blijven, daarna mochten ze terug naar het kamp; In Balderhaar en omgeving is het lichte grond en laag land, veel boerenland, er worden veel aardappels verbouwd; Meinhard hoorde dat ze misschien wel aardappelen moet rooien bij de boeren; er zijn veel zetboeren; de eigenaren zijn Groninger boeren; Meinhard heeft behoefte aan rokerij; soms wordt het uit de pakketjes gestolen; van van der Laan uit Groningen ontvangt hij elke week een pakje…

Brief van M. Gans aan de familie Wolters vanuit het Joodse werkkamp Balderhaar

Van: Visser, Mevr. Aan: Visser, Asser Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-09 Onderwerp: bezig met vrijlatingsverzoeken (onder andere naar kampcommandant Deppner), toesturen van allerlei goederen.

Van: Visser, Mevr. Aan: Visser, Asser Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-09 Onderwerp: bezig met vrijlatingsverzoeken (onder andere naar kampcommandant Deppner), toesturen van allerlei goederen.

Brief van mevrouw Visser aan Asser Visser vanuit Amsterdam

Uittreksel uit het persoonsbewijs Van: de Haan, Suzanna Datum: 1943-12-28 Plaats: Westerbork, kamp

Uittreksel uit het persoonsbewijs Van: de Haan, Suzanna Datum: 1943-12-28 Plaats: Westerbork, kamp

Uittreksel uit het persoonsbewijs van Suzanna de Haan

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 10 augustus 1942 - Auschwitz

Van: Stertzenbach, W.&nbsp; Aan: Kommandantur Kamp Westerbork&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1945-07-28&nbsp; Onderwerp: Crematorium Westerbork; vraag om bewijs van verblijf in het kamp Westerbork; verzoek om retour persoonsbewijs en compensatie voor het verlies van kleding en spullen in verband met zijn ontvluchting, waardoor Werner alles moest achterlaten .

Van: Stertzenbach, W.&nbsp; Aan: Kommandantur Kamp Westerbork&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1945-07-28&nbsp; Onderwerp: Crematorium Westerbork; vraag om bewijs van verblijf in het kamp Westerbork; verzoek om retour persoonsbewijs en compensatie voor het verlies van kleding en spullen in verband met zijn ontvluchting, waardoor Werner alles moest achterlaten .

Brief van Werner Stertzenbach aan de kampleiding van kamp Westerbork

Foto van de balzak in de buurt van het Joods werkkamp De Landweer. Op de achtergrond Joodse dwangarbeiders met een Jodenster. De man achter de paal in pak met laarzen is voorwerker/opzichter Joop Oostijen.&nbsp;

Foto van de balzak in de buurt van het Joods werkkamp De Landweer. Op de achtergrond Joodse dwangarbeiders met een Jodenster. De man achter de paal in pak met laarzen is voorwerker/opzichter Joop Oostijen.&nbsp;

Foto van de balzak in de buurt van het Joods werkkamp De Landweer

Colofon

Foto gemaakt ter gelegenheid van het jubileum van S. Davids bij de Essencefabriek Polak &amp; Schwarz Zaandam.&nbsp;

Foto gemaakt ter gelegenheid van het jubileum van S. Davids bij de Essencefabriek Polak &amp; Schwarz Zaandam.&nbsp;

Foto van Samuel Davids

Trouwfoto Levie Nathan Breemer en Bertha Cohen

Transport 23 februari 1943 - Auschwitz

Transport 24 augustus 1942 - Auschwitz

Coseltransporten

Transporten naar Theresienstadt

Transporten naar Bergen-Belsen

Transporten naar Auschwitz

Transporten naar Sobibor

Transport 3 januari 1945 - Libenau

Transport 5 april 1944 - Ravensbrück

Transport 5 april 1944 - Buchenwald

Transport 9 maart 1944 - Vittel

Transport 5 februari 1944 - Ravensbrück

Transport 1 februari 1944 - Buchenwald

Transport 13 september 1944 - Bergen-Belsen

Transport 4 september 1944 - Theresienstadt

Transport 3 september 1944 - Auschwitz

Transport 31 juli 1944 - Bergen-Belsen

Transport 31 juli 1944 - Theresienstadt

Transport 3 juni 1944 - Auschwitz

Transport 19 mei 1944 - Bergen-Belsen

Transport 19 mei 1944 - Auschwitz

Transport 5 april 1944 - Bergen-Belsen

Transport 5 april 1944 - Auschwitz

Transport 5 april 1944 - Theresienstadt

Transport 23 maart 1944 - Auschwitz

Transport 15 maart 1944 - Bergen-Belsen

Transport 3 maart 1944 - Auschwitz

Transport 25 februari 1944 - Theresienstadt

Transport 15 februari 1944 - Bergen-Belsen

Transport 8 februari 1944 - Auschwitz

Transport 1 februari 1944 - Bergen-Belsen

Transport 25 januari 1944 - Auschwitz

Transport 18 januari 1944 - Theresienstadt

Transport 11 januari 1944 - Bergen-Belsen

Transport 16 november 1943 - Auschwitz

Transport 19 oktober 1943 - Auschwitz

Transport 21 september 1943 - Auschwitz

Transport 21 april 1943 - Theresienstadt

Transport 14 september 1943 - Theresienstadt

Transport 14 september 1943 - Auschwitz

Transport 7 september 1943 - Auschwitz

Transport 31 augustus 1943 - Auschwitz

Transport 24 augustus 1943 - Auschwitz

Transport 20 juli 1943 - Sobibor

Transport 13 juli 1943 - Sobibor

Transport 6 juli 1943 - Sobibor

Transport 29 juni 1943 - Sobibor

Transport 8 juni 1943 - Sobibor

Transport 1 juni 1943 - Sobibor

Transport 25 mei 1943 - Sobibor

Transport 18 mei 1943 - Sobibor

Transport 11 mei 1943 - Sobibor

Transport 4 mei 1943 - Sobibor

Transport 27 april 1943 - Sobibor

Transport 20 april 1943 - Sobibor

Transport 13 april 1943 - Sobibor

Transport 6 april 1943 - Sobibor

Transport 30 maart 1943 - Sobibor

Transport 2 maart 1943 - Sobibor

Transport 23 maart 1943 - Sobibor

Transport 17 maart 1943 - Sobibor

Transport 10 maart 1943 - Sobibor

Transport 16 februari 1943 - Auschwitz

Transport 9 februari 1943 - Auschwitz

Transport 2 februari 1943 - Auschwitz

Transport 29 januari 1943 - Auschwitz

Transport 23 januari 1943 - Auschwitz

Transport 18 januari 1943 - Auschwitz

Transport 11 januari 1943 - Auschwitz

Transport 12 december 1942 - Auschwitz

Transport 8 december 1942 - Auschwitz

Transport 4 december 1942 - Auschwitz

Transport 30 november 1942 - Auschwitz

Transport 24 november 1942 - Auschwitz

Transport 20 november 1942 - Auschwitz

Transport 16 november 1942 - Auschwitz

Transport 10 november 1942 - Auschwitz

Transport 6 november 1942 - Auschwitz

Transport 2 november 1942 - Auschwitz

Transport 30 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 26 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 23 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 19 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 16 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 12 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 9 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 5 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 2 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 28 september 1942 - Auschwitz

Transport 25 september 1942 - Auschwitz

Transport 21 september 1942 - Auschwitz

Transport 18 september 1942 - Auschwitz

Transport 14 september 1942 - Auschwitz

Transport 11 september 1942 - Auschwitz

Transport 7 september 1942 - Auschwitz

Transport 4 september 1942 - Auschwitz

Transport 31 augustus 1942 - Auschwitz

Transport 28 augustus 1942 - Auschwitz

Transport 21 augustus 1942 - Auschwitz

Transport 17 augustus 1942 - Auschwitz

Van: van Assendelft, Leen (via het Rode Kruis) Aan: Noach, Sophia Plaats: Bilthoven Datum: 1945-05-23 Onderwerp: maken het goed; Daan is in Duitsland overleden; hijzelf is weggebombardeerd en geëvacueerd; hij is katholiek geworden; hij verlang erna dat alles weer goed gaat komen; hij zit in een sanatorium. Sophia verblijft met haar ouders in Zwitsersland, na te zijn uitgewisseld in Theresienstadt.

Van: van Assendelft, Leen (via het Rode Kruis) Aan: Noach, Sophia Plaats: Bilthoven Datum: 1945-05-23 Onderwerp: maken het goed; Daan is in Duitsland overleden; hijzelf is weggebombardeerd en geëvacueerd; hij is katholiek geworden; hij verlang erna dat alles weer goed gaat komen; hij zit in een sanatorium. Sophia verblijft met haar ouders in Zwitsersland, na te zijn uitgewisseld in Theresienstadt.

Brief van Leen van Assendelft aan Sophia Noach via het Rode Kruis vanuit Bilhoven naar Zwitserland

Vervoersbewijs/Suppletiekaart voor de tram in Amsterdam van Joseph Polak&nbsp;

Vervoersbewijs/Suppletiekaart voor de tram in Amsterdam van Joseph Polak&nbsp;

Vervoersbewijs/Suppletiekaart voor de tram in Amsterdam van Joseph Polak

Van: Moses, Benno Aan: Simon-Moses, Stella Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-10-16 Onderwerp: over zijn examen resultaten en loftuitingen van de professoren; hij hoopt in november 1945 weer terug te kunnen keren naar Nederland; vanuit een café, een uitgebreide brief volgt.

Van: Moses, Benno Aan: Simon-Moses, Stella Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-10-16 Onderwerp: over zijn examen resultaten en loftuitingen van de professoren; hij hoopt in november 1945 weer terug te kunnen keren naar Nederland; vanuit een café, een uitgebreide brief volgt.

Briefkaart van Benno Moses aan zijn zus Stella vanuit Neuchatêl

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-06-13 Onderwerp: verklaring over het lot van Sara Tertaas-Philips.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-06-13 Onderwerp: verklaring over het lot van Sara Tertaas-Philips.

Brief van het Rode Kruis over het lot van Sara Tertaas-Philips

Specifieke razzia's in Nederland

Landelijke razzia op Nederlandse Sinti en Roma

Buitenopname. Groep mannen in overall voor een houten wand, een raam met gebroken glazen zichtbaar. Het gaat om onderhoudspersoneel. Jantinus, achterste rij, tweede van links, was vanaf 1950 gedurende bijna 20 jaar werkzaam als timmerman. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1960-1965

Buitenopname. Groep mannen in overall voor een houten wand, een raam met gebroken glazen zichtbaar. Het gaat om onderhoudspersoneel. Jantinus, achterste rij, tweede van links, was vanaf 1950 gedurende bijna 20 jaar werkzaam als timmerman. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1960-1965

Foto van een groep mannen bij een barak in woonoord Schattenberg