In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Siegfried Aan: Cor en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06-09 Onderwerp: Calmeyer herplaatsing' indien bezwaar 'Ostjüdische Heirat' komt te vervallen (echtscheiding); allerlei opties worden door Siegfried uitgeprobeerd en personen benaderd'; Barneveld geen optie; &nbsp;de bereikte voorlopige vrijstelling van Jules en Liesje op basis van Portugese afstamming blijft onzeker…

Van: Siegfried Aan: Cor en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06-09 Onderwerp: Calmeyer herplaatsing' indien bezwaar 'Ostjüdische Heirat' komt te vervallen (echtscheiding); allerlei opties worden door Siegfried uitgeprobeerd en personen benaderd'; Barneveld geen optie; &nbsp;de bereikte voorlopige vrijstelling van Jules en Liesje op basis van Portugese afstamming blijft onzeker…

Brief van Siegfried Rosenberg aan Corrie en Piet vanuit Amsterdam

Machtiging opgesteld door Wijnberg, A.&nbsp; Betreft machtiging aan zijn dochter Meta Wijnberg tot behartiging van alle zijnen verlangen en incasseren van gelden te zijnen behoeven. Door Lippmann/Rosenthal in beslag genomen bezittingen. Datum: 1942-10-25&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp

Machtiging opgesteld door Wijnberg, A.&nbsp; Betreft machtiging aan zijn dochter Meta Wijnberg tot behartiging van alle zijnen verlangen en incasseren van gelden te zijnen behoeven. Door Lippmann/Rosenthal in beslag genomen bezittingen. Datum: 1942-10-25&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp

Machtiging van Alexander Wijnberg aan zijn dochter Meta

Lagerausweis van Jongedijk, M. Afgegeven 1942-10-26 te Westerbork. Opzichter Boswachterij Hooghalen. De heer Jongedijk heeft toestemming om het kamp te betreden.

Lagerausweis van Jongedijk, M. Afgegeven 1942-10-26 te Westerbork. Opzichter Boswachterij Hooghalen. De heer Jongedijk heeft toestemming om het kamp te betreden.

Ausweiskarte van M. Jongedijk opzichter van de boswachterij Hooghalen

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 39&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-05 Opmerking: woon- en slaapkamers

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 39&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-05 Opmerking: woon- en slaapkamers

Plattegrond van aanzichten en doorsnede van barak 39 in het woonoord Schattenberg

Transport uit kamp Westerbork. Westerbork, 1943-1944 Mensen stappen in de trein. Mannen van de ordedienst bieden een helpende hand.

Transport uit kamp Westerbork. Westerbork, 1943-1944 Mensen stappen in de trein. Mannen van de ordedienst bieden een helpende hand.

Transport uit kamp Westerbork

Foto van Salomon Stodel in Kremboong met als bijschrift: 'Kamerwacht. Tot geluk van je latere vrouw' Plaats: Kremboong, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van Salomon Stodel in Kremboong met als bijschrift: 'Kamerwacht. Tot geluk van je latere vrouw' Plaats: Kremboong, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van Salomon Stodel in het Joodse werkkamp Kremboong

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-13 Onderwerp: betreffende het onderzoek van de afstamming van Judicje Levit; er zijn veel problemen; het adres opsporen van de verwekker van het kind; door het tweede huwelijk van Mozes zijn zuster is de voogdij over Judicje vervallen; er moet een rechtspersoon zijn die voor het kind optreedt; verzoek of Mozes en zijn vrouw dat zouden willen doen…

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-13 Onderwerp: betreffende het onderzoek van de afstamming van Judicje Levit; er zijn veel problemen; het adres opsporen van de verwekker van het kind; door het tweede huwelijk van Mozes zijn zuster is de voogdij over Judicje vervallen; er moet een rechtspersoon zijn die voor het kind optreedt; verzoek of Mozes en zijn vrouw dat zouden willen doen…

Brief van H.S. Dentz aan M. Levit vanuit Amsterdam

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de Groot, Samuel Plaats: Den Haag Datum: 1950-12-13 Onderwerp: informatie over het lot van Jozef de Groot.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de Groot, Samuel Plaats: Den Haag Datum: 1950-12-13 Onderwerp: informatie over het lot van Jozef de Groot.

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Jozef de Groot

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-05 Onderwerp: betreffende onkostenvergoeding naar draagkracht; zonder onkosten vergoeding kan het afstammingsonderzoek &nbsp;betreffende Judicje niet worden voortgezet.

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-05 Onderwerp: betreffende onkostenvergoeding naar draagkracht; zonder onkosten vergoeding kan het afstammingsonderzoek &nbsp;betreffende Judicje niet worden voortgezet.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1943-02-05 Onderwerp: beroepsaanduiding op persoonsbewijzen wordt in kamp Westerbork overgenomen; correspondentie met personen, die vanuit België of Frankrijk zijn gedeporteerd; correspondentie kamp Westerbork, efficiënter rechtstreeks post te sturen met opgave van geboortedatum en baraknummer; huwelijken Westerbork, beperkingen voor mensen van buiten vanwege verbod op bezoek; pakketten Westerbork en Vught; verbod contact met Duitse instanties.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1943-02-05 Onderwerp: beroepsaanduiding op persoonsbewijzen wordt in kamp Westerbork overgenomen; correspondentie met personen, die vanuit België of Frankrijk zijn gedeporteerd; correspondentie kamp Westerbork, efficiënter rechtstreeks post te sturen met opgave van geboortedatum en baraknummer; huwelijken Westerbork, beperkingen voor mensen van buiten vanwege verbod op bezoek; pakketten Westerbork en Vught; verbod contact met Duitse instanties.

Bulletin nummer 32 van de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag

Van: van As, A. Aan: de kampingezetenen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-04-15 Onderwerp: op uitzonderingen na (personeel keuken, ketelhuis, noodzakelijk medisch personeel en patiënten) moet iedereen zich melden in de Grote Zaal.

Van: van As, A. Aan: de kampingezetenen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-04-15 Onderwerp: op uitzonderingen na (personeel keuken, ketelhuis, noodzakelijk medisch personeel en patiënten) moet iedereen zich melden in de Grote Zaal.

Mededeling dat 'alle kampingezetenen' zich moeten melden in de Grote Zaal

Van: Groenteman Max (aangevuld en verzonden door Vischjager) Aan: oom Gerrit en gezin Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-09 Onderwerp: ‘wanneer u deze brief ontvangt zijn wij ook weggehaald’; ze laten de moed niet zakken; ze zullen geld toesturen voor pakketjes; Vischjager: in opdracht van Max en Liesje stuur ik u 200 gulden; ‘tot mijn spijt zijn ze zaterdagnacht van mijn woning afgehaald.’&nbsp;

Van: Groenteman Max (aangevuld en verzonden door Vischjager) Aan: oom Gerrit en gezin Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-09 Onderwerp: ‘wanneer u deze brief ontvangt zijn wij ook weggehaald’; ze laten de moed niet zakken; ze zullen geld toesturen voor pakketjes; Vischjager: in opdracht van Max en Liesje stuur ik u 200 gulden; ‘tot mijn spijt zijn ze zaterdagnacht van mijn woning afgehaald.’&nbsp;

Brief van Max Groenteman en Vischjager aan oom Gerrit vanuit Amsterdam

Geschreven door Adèle L. Pinkhof. Dagboek van een kleuterleidster (Trenshuis, Fröbelschool); over het lesgeven, over kinderen in haar klas en collega's, wat er rond de school in Amsterdam plaatsvindt en wat er door de hoofdjes van de kinderen gaat; namen van kinderen en collega's; twee sprookjes over Kamp Westerbork zijn geschreven voor haar jongere zus Clara; schets van het dagelijkse leven in het kamp.

Geschreven door Adèle L. Pinkhof. Dagboek van een kleuterleidster (Trenshuis, Fröbelschool); over het lesgeven, over kinderen in haar klas en collega's, wat er rond de school in Amsterdam plaatsvindt en wat er door de hoofdjes van de kinderen gaat; namen van kinderen en collega's; twee sprookjes over Kamp Westerbork zijn geschreven voor haar jongere zus Clara; schets van het dagelijkse leven in het kamp.

Dagboek en sprookje geschreven door Adèle L. Pinkhof

Van:&nbsp;Buijtekant, Nathan Aan: Kemper, Heer en Mevrouw Plaats: Amsterdam Datum: 1942 Onderwerp: transport naar Westerbork; beschouwingen over het heden en de toekomst; er gaan geruchten dat de gezinnen bij elkaar blijven. Het gezin heeft een mondvoorraad voor drie dagen; mannen zouden als landarbeider of mijnwerker werken en de vrouwen in fabrieken. Wat de kinderen betreft. Dit is onbekend. De bestemming is ook onzeker. Er wordt gesproken van Opper-Silezië…&nbsp; &nbsp;

Van:&nbsp;Buijtekant, Nathan Aan: Kemper, Heer en Mevrouw Plaats: Amsterdam Datum: 1942 Onderwerp: transport naar Westerbork; beschouwingen over het heden en de toekomst; er gaan geruchten dat de gezinnen bij elkaar blijven. Het gezin heeft een mondvoorraad voor drie dagen; mannen zouden als landarbeider of mijnwerker werken en de vrouwen in fabrieken. Wat de kinderen betreft. Dit is onbekend. De bestemming is ook onzeker. Er wordt gesproken van Opper-Silezië…&nbsp; &nbsp;

Brief van een onbekende schrijver aan de familie Kemper

Van: Siegfried Aan: Cor en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-08-11 Onderwerp: werkzaamheden voor vrijlating van Jules en Liesje en het ziektebeeld van Jules, opluchting dat het laatste bericht aangeeft dat het redelijk met Jules gaat; Siegfried heeft het gevoel dat Jules er bovenop komt; contact gehad met de advocaten Proosdij en Kotting. De namen van Jules en Liesje zijn op een lijst geplaatst en voorgelegd aan de Zentralstelle; Callmeyer; 10.000 stempel; getuigschriften uit Jules vroegere werkzame leven, bevordering van Duitse economische belangen…

Van: Siegfried Aan: Cor en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-08-11 Onderwerp: werkzaamheden voor vrijlating van Jules en Liesje en het ziektebeeld van Jules, opluchting dat het laatste bericht aangeeft dat het redelijk met Jules gaat; Siegfried heeft het gevoel dat Jules er bovenop komt; contact gehad met de advocaten Proosdij en Kotting. De namen van Jules en Liesje zijn op een lijst geplaatst en voorgelegd aan de Zentralstelle; Callmeyer; 10.000 stempel; getuigschriften uit Jules vroegere werkzame leven, bevordering van Duitse economische belangen…

Fotograaf: Stertzenbach, W. Straat in woonoord Schattenberg, een klein kind poseert voor de foto. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 Doorkijk: links barak 45, rechts barak 49, daartussen barak 37 en barak 34 (kleuterschool) helemaal achteraan.

Fotograaf: Stertzenbach, W. Straat in woonoord Schattenberg, een klein kind poseert voor de foto. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 Doorkijk: links barak 45, rechts barak 49, daartussen barak 37 en barak 34 (kleuterschool) helemaal achteraan.

Foto van een straat in woonoord Schattenberg

Personen