In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Levie, gezin Aan: de Levie, J. Plaats: trein (poststempel Hoogezand) Datum: 1943-07-13 Onderwerp: ‘we zijn heden uit kamp Westerbork vertrokken’.&nbsp; Verzoek aan de vinder de kaart te posten.

Van: Levie, gezin Aan: de Levie, J. Plaats: trein (poststempel Hoogezand) Datum: 1943-07-13 Onderwerp: ‘we zijn heden uit kamp Westerbork vertrokken’.&nbsp; Verzoek aan de vinder de kaart te posten.

Briefkaart van het gezin Levie aan beste vrienden vanuit de trein

Oproep voor transport naar Bergen Belsen Datum: 1944-02-13 Plaats: Westerbork, kamp, barak 70 Bestemd voor Wessel, W., vrouw en kind

Oproep voor transport naar Bergen Belsen Datum: 1944-02-13 Plaats: Westerbork, kamp, barak 70 Bestemd voor Wessel, W., vrouw en kind

Oproep transport voor W. Wessel en gezin

Van: Aan: Buijvoets, J. G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-10&nbsp; Onderwerp: inventarislijst machinekamer van de Timmerwerkplaats.

Van: Aan: Buijvoets, J. G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-10&nbsp; Onderwerp: inventarislijst machinekamer van de Timmerwerkplaats.

Lijst van de inventaris van de machinekamer in de Timmerwerkplaats

Foto gemaakt in het Joodse werkkamp Diever A. met Philip Wertheim achter zijn drumstel. Naast hem staat een onbekende man met een accordeon. Philip (Flip) liet zijn drumstel overkomen naar het werkkamp en speelde er voor zijn medegevangenen.

Foto gemaakt in het Joodse werkkamp Diever A. met Philip Wertheim achter zijn drumstel. Naast hem staat een onbekende man met een accordeon. Philip (Flip) liet zijn drumstel overkomen naar het werkkamp en speelde er voor zijn medegevangenen.

Foto van Philip Wertheim achter zijn drumstel in het Joodse werkkamp Diever A.

Van: Enthoven-van Lier; H.S.C.C. Aan: Enthoven-Croll, J. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-25 Onderwerp: ze lag 2 maal vier dagen ziek op bed, verkoudheid en duizelingen; behoefte aan een pakketje, inhoud, alles is op; bij Truus gezeten en vroeg naar bed; Brave vrouw, ze draagt het lijden prachtig, ‘Ik hoop dat zij nog een poos mag leven…’; over haar kleinkinderen en hun schoolrapporten; Paul en Liesbeth zijn gezond. Henriette ziet hun weinig; ze hoopt gezonde te blijven en dat het gauw vrede wordt…

Van: Enthoven-van Lier; H.S.C.C. Aan: Enthoven-Croll, J. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-25 Onderwerp: ze lag 2 maal vier dagen ziek op bed, verkoudheid en duizelingen; behoefte aan een pakketje, inhoud, alles is op; bij Truus gezeten en vroeg naar bed; Brave vrouw, ze draagt het lijden prachtig, ‘Ik hoop dat zij nog een poos mag leven…’; over haar kleinkinderen en hun schoolrapporten; Paul en Liesbeth zijn gezond. Henriette ziet hun weinig; ze hoopt gezonde te blijven en dat het gauw vrede wordt…

Brief van Henriette Enthoven-van Lier aan J. Enthoven-Croll vanuit kamp Westerbork

Foto van een Essenwagen met gamellen Plaats: Westerbork, kamp (Centraal Vluchtelingenkamp) Datum: 1941-07 Drie mannen met kind bij 'Essenwagen' voor barak 5 Moritz Walter (1908) is de persoon die op de kar zit (2de van rechts).

Foto van een Essenwagen met gamellen Plaats: Westerbork, kamp (Centraal Vluchtelingenkamp) Datum: 1941-07 Drie mannen met kind bij 'Essenwagen' voor barak 5 Moritz Walter (1908) is de persoon die op de kar zit (2de van rechts).

Foto van Moritz Walter bij een etenskar met gamellen in het Centraal Vluchtelingenkamp

Van:&nbsp; Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-10 Onderwerp: inventarislijst van materialen in de Timmerwerkplaats.

Van:&nbsp; Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-10 Onderwerp: inventarislijst van materialen in de Timmerwerkplaats.

Lijst van de inventaris van materialen in de Timmerwerkplaats

Bewijs van storting binnenlandse postwissel Storing van 1 gulden Datum: 1943-06-09 Bestemd voor: Zomerplaag, Henriette 571 Block 10 Internierungslager Amersfoort

Bewijs van storting binnenlandse postwissel Storing van 1 gulden Datum: 1943-06-09 Bestemd voor: Zomerplaag, Henriette 571 Block 10 Internierungslager Amersfoort

Bewijs van storting binnenlandse postwissel voor Henriette Zomerplaag

Van: Het Nederlandsche Roode Kruis Aan: Cohen, dhr en mw Nathan Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-30 Onderwerp: Volgens een door het Internationale Roode Kruis te Genève ontvangen melding, afkomstig van de Jewish Agency for Palestine, is de familie Cohen geregistreerd voor Palestina-uitwisseling.

Van: Het Nederlandsche Roode Kruis Aan: Cohen, dhr en mw Nathan Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-30 Onderwerp: Volgens een door het Internationale Roode Kruis te Genève ontvangen melding, afkomstig van de Jewish Agency for Palestine, is de familie Cohen geregistreerd voor Palestina-uitwisseling.

Brief van het Nederlandsche Roode Kruis aan de heer en mevrouw Nathan Cohen

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam (L.D. Frank) Aan: Tauber, Fritz Plaats: Amsterdam Datum: 1941-11-11&nbsp; Onderwerp: contributie aan de Joodse Raad.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam (L.D. Frank) Aan: Tauber, Fritz Plaats: Amsterdam Datum: 1941-11-11&nbsp; Onderwerp: contributie aan de Joodse Raad.

Bewijs dat Fritz Tauber aan zijn financiële verplichtingen jegens de Joodse Raad heeft voldaan

Monumenten in kamp Westerbork

Bevroren Tranen

Van:&nbsp; Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-12 Onderwerp: Voorraadsopgave Smederij, aanwezige materialen.

Van:&nbsp; Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-12 Onderwerp: Voorraadsopgave Smederij, aanwezige materialen.

Lijst met opgave van de voorraad in de Smederij van het Interneringskamp

Van: Weinberg, Werner, Dr. Aan: Emmering, S., Dr. Plaats: Cincinnati Datum: 1983-07-14 Onderwerp: Siegfried Emmering maakte een portret tekening van Werner Weinberg in mei 1944 in Bergen Belsen. Nu pas is het contact tussen deze twee personen weer tot stand gekomen. Verder geeft Weinberg zijn herinneringen aan de oorlogsperiode.

Van: Weinberg, Werner, Dr. Aan: Emmering, S., Dr. Plaats: Cincinnati Datum: 1983-07-14 Onderwerp: Siegfried Emmering maakte een portret tekening van Werner Weinberg in mei 1944 in Bergen Belsen. Nu pas is het contact tussen deze twee personen weer tot stand gekomen. Verder geeft Weinberg zijn herinneringen aan de oorlogsperiode.

Brief van Dr. Werner Weinberg aan Dr. S. Emmering

Van: Polak-van Gelder, Vera en Polak, Sal Aan: Beste vader en moeder Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-02 Onderwerp: beschrijving van situatie. We gaan op transport, 300 personen met een vrijstelling hebben een oproep gekregen. Vera doet een poging &nbsp;de commandanten doet om niet op transport te hoeven gaan. Ook de Joodse Raad doet zijn best. het leidt tot niets. Op een gegeven moment zitten ze in een coupe met H… en G…. De vader van H. zal de briefkaart doorsturen.&nbsp;

Van: Polak-van Gelder, Vera en Polak, Sal Aan: Beste vader en moeder Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-02 Onderwerp: beschrijving van situatie. We gaan op transport, 300 personen met een vrijstelling hebben een oproep gekregen. Vera doet een poging &nbsp;de commandanten doet om niet op transport te hoeven gaan. Ook de Joodse Raad doet zijn best. het leidt tot niets. Op een gegeven moment zitten ze in een coupe met H… en G…. De vader van H. zal de briefkaart doorsturen.&nbsp;

Briefkaart van Vera en Sal aan vader en moeder vanuit kamp Westerbork

Van: Matteman, Sal en Margot Aan: beste jongens Plaats: Apeldoornsche Bosch Datum: 1942 Onderwerp: uiteenzetting over plaatsing van vader in het Apeldoornsche Bosch als soort van onderduik; hoe te werk gaan in deze.

Van: Matteman, Sal en Margot Aan: beste jongens Plaats: Apeldoornsche Bosch Datum: 1942 Onderwerp: uiteenzetting over plaatsing van vader in het Apeldoornsche Bosch als soort van onderduik; hoe te werk gaan in deze.

Brief van Sal en Margot Matteman aan bekenden vanuit Apeldoornsche Bosch

Van: Het Nederlandsche Roode Kruis Aan: Leeraar-de Groot, S., Mevr. Plaats: Amsterdam Datum: 1945-12-14&nbsp; Onderwerp: Informatie over familieleden. Het betreft Emile Leeraar en Marianne Suzanne Leeraar, Wolf de Groot en Schoontje de Groot-Krant, Samuel Wolf. Leon Leeraar en Marianne Leeraar-Schaap

Van: Het Nederlandsche Roode Kruis Aan: Leeraar-de Groot, S., Mevr. Plaats: Amsterdam Datum: 1945-12-14&nbsp; Onderwerp: Informatie over familieleden. Het betreft Emile Leeraar en Marianne Suzanne Leeraar, Wolf de Groot en Schoontje de Groot-Krant, Samuel Wolf. Leon Leeraar en Marianne Leeraar-Schaap

Brief van het Ned. Roode Kruis met familie informatie

Contacten kamp Westerbork met overheden

Contacten kamp Westerbork en Ministerie van Binnenlandse Zaken

Lagerbefehl No. 27 Datum: 1943-04-23 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Dienst op Paasmaandag; Dienstkleding OD en FK

Lagerbefehl No. 27 Datum: 1943-04-23 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Dienst op Paasmaandag; Dienstkleding OD en FK

Lagerbefehl No. 27

Van: Grevelink, J. Aan: Gevolmachtigde Reorganisatie Ned. Politie Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-01 Onderwerp: Overname van het Vreemdelingenkamp te Westerbork door de bezettingsautoriteiten en de status van het vrije-personeel.

Van: Grevelink, J. Aan: Gevolmachtigde Reorganisatie Ned. Politie Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-01 Onderwerp: Overname van het Vreemdelingenkamp te Westerbork door de bezettingsautoriteiten en de status van het vrije-personeel.

Brief van J. Grevelink aan de gevolmachtigde Reorganisatie Nederlandse Politie

Tekening die de situatie in woonoord Schattenberg schetst.&nbsp;Kinderen kijken naar barak 18. Uitzicht op de schoorsteen van het ketelhuis (in de volksmond werd dit ‘Stoom’ genoemd). Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1968 De tekening is gemaakt door Peter van Straaten, als illustratie voor een krantenartikel (Het Parool, 1968, 'Weerzien met Westerbork'.) &nbsp;

Tekening die de situatie in woonoord Schattenberg schetst.&nbsp;Kinderen kijken naar barak 18. Uitzicht op de schoorsteen van het ketelhuis (in de volksmond werd dit ‘Stoom’ genoemd). Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1968 De tekening is gemaakt door Peter van Straaten, als illustratie voor een krantenartikel (Het Parool, 1968, 'Weerzien met Westerbork'.) &nbsp;

Foto van een tekening van de afbraak van een barak in woonoord Schattenberg