In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Molukse woonoorden

Woonoord Vossenbosch

Woonoord Lage Mierde

Woonoord Donsel

Woonoord Berkenoord

Woonoord Vosseveld

Woonoord Conrad

Woonoord de Fledders

Woonoord Mantinge

Woonoord Stuifzand

Woonoord Geesbrug

Woonoord Pietersberg

Woonoord Oranje

Woonoord Carel Coenraadpolder

Woonoord Ybenheer

Woonoord Lunetten

Van: Palache-Rosenberg, Liesje Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-14 Onderwerp: verschillende brieven ontvangen; Jules zijn wond doet zeer van het liggen. Volgens de dokter kan het nog wel even duren voordat het genezen is, omdat zijn bloedsomloop niet normaal is; Lies is bang dat ze zonder Jules weg moet gaan; over pakketjes en brieven die binnenkomen en wat er nodig is; lies heeft last van een dik been. een arts heeft haar in haar barak bezocht. Ze kreeg twee dagen rust voorgeschreven en moest naar een voetspecialist en masseur. Ze had te veel gestaan. Ze kreeg steunzolen voorgeschreven; Lies zal spullen meegeven aan iemand die uit het kamp komt. Het gaat om een directoire van haar moeder, voor het geval ze zelf op reis moet gaan; graag voor Jules een drinkbeker met een tuitje; Lies heeft gezellige tafelgenoten, die elkaar over en weer trakteren; iedereen geniet van elkaars pakjes, bij Jules gaat het net zo…

Van: Palache-Rosenberg, Liesje Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-14 Onderwerp: verschillende brieven ontvangen; Jules zijn wond doet zeer van het liggen. Volgens de dokter kan het nog wel even duren voordat het genezen is, omdat zijn bloedsomloop niet normaal is; Lies is bang dat ze zonder Jules weg moet gaan; over pakketjes en brieven die binnenkomen en wat er nodig is; lies heeft last van een dik been. een arts heeft haar in haar barak bezocht. Ze kreeg twee dagen rust voorgeschreven en moest naar een voetspecialist en masseur. Ze had te veel gestaan. Ze kreeg steunzolen voorgeschreven; Lies zal spullen meegeven aan iemand die uit het kamp komt. Het gaat om een directoire van haar moeder, voor het geval ze zelf op reis moet gaan; graag voor Jules een drinkbeker met een tuitje; Lies heeft gezellige tafelgenoten, die elkaar over en weer trakteren; iedereen geniet van elkaars pakjes, bij Jules gaat het net zo…

Brief van Lies aan familie en vrienden vanuit kamp Westerbork

Verslag van L. Schuitevoerder

Van: Afwik. Bur. Conc.kampen Ned. Rode Kruis Aan: Matteman, Joseph Plaats: 's Gravenhage Datum: 1946-01-12 Onderwerp: informatie betreffende Zeldenrust, Simon, geb. 1930-08-18

Van: Afwik. Bur. Conc.kampen Ned. Rode Kruis Aan: Matteman, Joseph Plaats: 's Gravenhage Datum: 1946-01-12 Onderwerp: informatie betreffende Zeldenrust, Simon, geb. 1930-08-18

Brief van het Afwikkelingsbureau Rode Kruis aan Joseph Matteman

Naziconcentratiekampen

Kamp Seibersdorf

Groß-Rosen

Kamp Sakrau

Kamp Blechhammer

Organisatie van de Endlösung

Dodenmarsen

Calendarium kamp Westerbork

1946

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 5 oktober 1942 - Auschwitz

Van: onbekend Aan: aan de Joden, Christenen en alle beschaafde mensen Plaats: onbekend Datum: 1942-10 Onderwerp: het Joodse werkkamp De Linde; met 50 plaatsgenoten begin september naar Hoogeveen vertrokken (hij noemt geen namen); voorbij Meppel schrijft hij zijn eerste briefkaart aan zijn vrouw; over de gang van zaken en voorlichting van het Gewestelijke Arbeidsbureau; in een fuik terecht gekomen; vanaf het station in Hoogeveen, na een toespraak, te voet naar De Linde; aankomst in het werkkamp; groepje van 8 wisten bij elkaar te blijven, kregen kamer nummer 10; kampleven; 2 oktober, mededelingen en een bevestiging van &nbsp;het vermoeden dat Westerbork de volgende locatie zou zijn; ontvluchten zou neerschieten betekenen; bij de ingang was marechaussee en in de omgeving van het kamp Grüne Polizei; volgende ochtend het hele kamp in rep en roer, toespraak commandant met een bevestiging van kamp Westerbork; telegram dat vrouwen en kinderen van onder andere de mannen in de Linde zijn gearresteerd en op weg zijn naar kamp Westerbork; mogelijk dat de vrouw en kinderen van de schrijver op de vrijdagavond niet thuis waren en de dans konden ontspringen; te voet naar Meppel, waar vele dwangarbeiders uit werkkampen waren terechtgekomen; met rijtuigen verder, ontvluchten was kansloos, overal stond Grüne Polizei met de wapens in aanslag; te voet vanaf Hooghalen naar kamp Westerbork; er werd gewerkt aan de spoorwegaftakking naar het kamp; over kamp Westerbork, de begrenzing; barak 82, deuren dicht; geen bagage, geen eten; midden in de nacht medische controle; organisatie in handen van Duitse Joden, Duitse taal; &nbsp;registratie en inname van het persoonsbewijs; terug naar de barak, die dicht bleef, er waren te weinig bedden; in de loop van de dag mochten ze naar buiten; vrouwen, mannen en kinderen ontmoeten elkaar; de vrouw van de schrijver was er niet. Ze was als enige niet opgepakt; pas maandag aan het einde van de middag het eerste eten; over het kamp; op jacht naar voedsel; over zelfmoorden in barak 83; brieven uit het kamp smokkelen; transport van vrijdag 9 oktober, mannen en vrouwen; alleen de schrijver en de vrijgezellen bleven achter; maandag 12 oktober weer een transport, van de groep Arnhemmers blijft alleen de schrijver over en en man wiens vrouw in het kampziekenhuis ligt; buitendienst, schoonmaken van de latrines en het dichtgooien van gaten op de wegen; door het drinkwater dysenterie opgelopen; &nbsp;pakket leeggeroofd; vond een briefje dat zijn vrouw en kinderen goed werden verzorgd (in onderduik); voor de schrijver het moment om te proberen uit het kamp te vluchten; verhuizen naar barak 68, een transportbarak; de barak werd afgezet; voor het transport werd alles van waarde door Lippmann en Rosenthal in beslag genomen, de schrijver had een trucje bedacht; De schrijver wist met een smoes uitstel van transport te krijgen; zijn &nbsp;leugen werd achterhaald en hij moest alsnog op transport; over zijn ontvluchting uit een kamp met een vrachtwagen, tijdens lossen en laden op 21 oktober 1942.

Van: onbekend Aan: aan de Joden, Christenen en alle beschaafde mensen Plaats: onbekend Datum: 1942-10 Onderwerp: het Joodse werkkamp De Linde; met 50 plaatsgenoten begin september naar Hoogeveen vertrokken (hij noemt geen namen); voorbij Meppel schrijft hij zijn eerste briefkaart aan zijn vrouw; over de gang van zaken en voorlichting van het Gewestelijke Arbeidsbureau; in een fuik terecht gekomen; vanaf het station in Hoogeveen, na een toespraak, te voet naar De Linde; aankomst in het werkkamp; groepje van 8 wisten bij elkaar te blijven, kregen kamer nummer 10; kampleven; 2 oktober, mededelingen en een bevestiging van &nbsp;het vermoeden dat Westerbork de volgende locatie zou zijn; ontvluchten zou neerschieten betekenen; bij de ingang was marechaussee en in de omgeving van het kamp Grüne Polizei; volgende ochtend het hele kamp in rep en roer, toespraak commandant met een bevestiging van kamp Westerbork; telegram dat vrouwen en kinderen van onder andere de mannen in de Linde zijn gearresteerd en op weg zijn naar kamp Westerbork; mogelijk dat de vrouw en kinderen van de schrijver op de vrijdagavond niet thuis waren en de dans konden ontspringen; te voet naar Meppel, waar vele dwangarbeiders uit werkkampen waren terechtgekomen; met rijtuigen verder, ontvluchten was kansloos, overal stond Grüne Polizei met de wapens in aanslag; te voet vanaf Hooghalen naar kamp Westerbork; er werd gewerkt aan de spoorwegaftakking naar het kamp; over kamp Westerbork, de begrenzing; barak 82, deuren dicht; geen bagage, geen eten; midden in de nacht medische controle; organisatie in handen van Duitse Joden, Duitse taal; &nbsp;registratie en inname van het persoonsbewijs; terug naar de barak, die dicht bleef, er waren te weinig bedden; in de loop van de dag mochten ze naar buiten; vrouwen, mannen en kinderen ontmoeten elkaar; de vrouw van de schrijver was er niet. Ze was als enige niet opgepakt; pas maandag aan het einde van de middag het eerste eten; over het kamp; op jacht naar voedsel; over zelfmoorden in barak 83; brieven uit het kamp smokkelen; transport van vrijdag 9 oktober, mannen en vrouwen; alleen de schrijver en de vrijgezellen bleven achter; maandag 12 oktober weer een transport, van de groep Arnhemmers blijft alleen de schrijver over en en man wiens vrouw in het kampziekenhuis ligt; buitendienst, schoonmaken van de latrines en het dichtgooien van gaten op de wegen; door het drinkwater dysenterie opgelopen; &nbsp;pakket leeggeroofd; vond een briefje dat zijn vrouw en kinderen goed werden verzorgd (in onderduik); voor de schrijver het moment om te proberen uit het kamp te vluchten; verhuizen naar barak 68, een transportbarak; de barak werd afgezet; voor het transport werd alles van waarde door Lippmann en Rosenthal in beslag genomen, de schrijver had een trucje bedacht; De schrijver wist met een smoes uitstel van transport te krijgen; zijn &nbsp;leugen werd achterhaald en hij moest alsnog op transport; over zijn ontvluchting uit een kamp met een vrachtwagen, tijdens lossen en laden op 21 oktober 1942.

Verslag van het leven in het Joodse werkkamp De Linde en kamp Westerbork

Bewijs van inenting van Inge Schoenbeck in Beuthen Datum: 1923

Bewijs van inenting van Inge Schoenbeck in Beuthen Datum: 1923

Bewijs van inenting van Inge Schoenbeck in Beuthen

Rosa Stein was de oudere zus van dr. Edith Stein. Zij werkte als kloosterportier werkte in het klooster in Echt. Zij werd ook gevangen genomen &nbsp;op 2 augustus 1942 en &nbsp;via Westerbork naar het concentratiekamp Auschwitz gedeporteerd, waar ze werd vergast. Bron: Zeugen für Christus. Das deutsche Martyrologium des 20. Jahrhunderts (2019)

Van: Goldschmidt, Leo Aan: Stern, Reg. Datum: 1943-02-25 Plaats: Theresienstadt Onderwerp: verzending van een pakket vanuit Stockholm naar Theresienstadt.

Van: Goldschmidt, Leo Aan: Stern, Reg. Datum: 1943-02-25 Plaats: Theresienstadt Onderwerp: verzending van een pakket vanuit Stockholm naar Theresienstadt.

Bewijs van verzending van een pakket vanuit Stockholm naar Theresienstadt

Fotograaf: Sluis, van de, M. Foto van barak 201 (kantoren)&nbsp; Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970&nbsp; Voormalig ziekenhuis ook gebruikt als Kommandantur. Aan het eind de SS garages. In de periode van het woonoord onder andere het bureau van de Genie, kantoor C.A.Z., het R.G.D. en het postkantoor.

Fotograaf: Sluis, van de, M. Foto van barak 201 (kantoren)&nbsp; Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970&nbsp; Voormalig ziekenhuis ook gebruikt als Kommandantur. Aan het eind de SS garages. In de periode van het woonoord onder andere het bureau van de Genie, kantoor C.A.Z., het R.G.D. en het postkantoor.

Foto van barak 201 in woonoord Schattenberg