In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Foto van een voetbalteam Datum: onbekend Plaats: onbekend De man gehurkt in het midden (pijltje links) is Hans Müller. Naast hem zit zijdelings Erich Gottschalk (1912).

Foto van een voetbalteam Datum: onbekend Plaats: onbekend De man gehurkt in het midden (pijltje links) is Hans Müller. Naast hem zit zijdelings Erich Gottschalk (1912).

Foto van een voetbalteam

Werken.&nbsp; Werken.&nbsp; Mannen bezig met de opbouw van een barak.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; De volgende niet-Joodse personen staan op de foto afgebeeld: gebroeders Jongman, Jonker, Haneveld en de heer Zuidberg.

Werken.&nbsp; Werken.&nbsp; Mannen bezig met de opbouw van een barak.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; De volgende niet-Joodse personen staan op de foto afgebeeld: gebroeders Jongman, Jonker, Haneveld en de heer Zuidberg.

Niet-Joodse arbeiders bezig met het aanleggen van een fundering voor een nieuwe barak

Bouw.&nbsp; Bouw van het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1943 Op de foto van l. naar r.: de heer Jongman uit Assen, de heer Jonker uit Assen, de heer Jongman uit Assen, de heer Zuidberg (met zwarte riem), de heer Jongman uit Assen. Daarnaast een aantal Joodse kampgevangenen in overall.

Bouw.&nbsp; Bouw van het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1943 Op de foto van l. naar r.: de heer Jongman uit Assen, de heer Jonker uit Assen, de heer Jongman uit Assen, de heer Zuidberg (met zwarte riem), de heer Jongman uit Assen. Daarnaast een aantal Joodse kampgevangenen in overall.

Niet-Joodse arbeiders en kampgevangenen aan het werk bij de uitbreiding van het kamp

Uitbreiding.&nbsp; Uitbreiding van kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1943 Bouw van een deel van het kamp.&nbsp; Op de foto niet-Joodse mannen aan het werk.&nbsp; V l.n.r.: Albert Jongman, Max Jonker, gebukt Victor H.J. Jongman.

Uitbreiding.&nbsp; Uitbreiding van kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1943 Bouw van een deel van het kamp.&nbsp; Op de foto niet-Joodse mannen aan het werk.&nbsp; V l.n.r.: Albert Jongman, Max Jonker, gebukt Victor H.J. Jongman.

Niet-Joodse arbeiders bouwen een fundering van een barak

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 19 mei 1944 - Auschwitz

Betreft: Kamp Schattenberg nieuwe opzet&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1958-06-27&nbsp; Opmerkingen: in kleur Om de woon- en leefomstandigheden te verbeteren is er gedacht aan nieuwbouw en een nieuwe inrichting van het woonoord Schattenberg. Uiteindelijk is de keuze gemaakt het kamp te slopen en de bewoners onder te brengen in speciale Molukse wijken in onder andere Appingedam, Assen en Bovensmilde. &nbsp;

Betreft: Kamp Schattenberg nieuwe opzet&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1958-06-27&nbsp; Opmerkingen: in kleur Om de woon- en leefomstandigheden te verbeteren is er gedacht aan nieuwbouw en een nieuwe inrichting van het woonoord Schattenberg. Uiteindelijk is de keuze gemaakt het kamp te slopen en de bewoners onder te brengen in speciale Molukse wijken in onder andere Appingedam, Assen en Bovensmilde. &nbsp;

Plattegrond van een nieuwe opzet van het woonoord Schattenberg

Transport 19 mei 1944 - Bergen-Belsen

Revisietekening elektrische installatie kabelnet/overzicht&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-09

Revisietekening elektrische installatie kabelnet/overzicht&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-09

Plattegrond van het elektrisch kabelnet in het woonoord Schattenberg

Boek met de titel 'Bahasaku'&nbsp; Plaats: Amsterdam/Djakarta Datum: 1950

Boek met de titel 'Bahasaku'&nbsp; Plaats: Amsterdam/Djakarta Datum: 1950

Boek met de titel 'Bahasaku'

Van: Katz, Käthe&nbsp; Aan: Goldschmidt, M. Plaats: Izbica (District Lublin) Datum: 1942-07 Onderwerp: vermoedelijk wordt de schrijfster doorgestuurd naar Theresienstadt. &nbsp;

Van: Katz, Käthe&nbsp; Aan: Goldschmidt, M. Plaats: Izbica (District Lublin) Datum: 1942-07 Onderwerp: vermoedelijk wordt de schrijfster doorgestuurd naar Theresienstadt. &nbsp;

Briefkaart van Therese Käthe Katz uit het getto Izbica (district Lublin) aan M. Goldschmidt in Nürnberg

Foto's van Virry de Vries Robles

Lied geschreven in het Joods werkkamp Echten Datum: 1942-09-21 Onderwerp: centraal staat de heide, de omgeving van het kamp.

Lied geschreven in het Joods werkkamp Echten Datum: 1942-09-21 Onderwerp: centraal staat de heide, de omgeving van het kamp.

Lied geschreven in het Joods werkkamp Echten

Van: Dormits, Reina en Mietje Aan: wie het betreft Plaats: de trein Datum: 1943-04-07 Onderwerp: afscheidsbriefje vanuit de trein gegooid op weg naar kamp Vught.

Van: Dormits, Reina en Mietje Aan: wie het betreft Plaats: de trein Datum: 1943-04-07 Onderwerp: afscheidsbriefje vanuit de trein gegooid op weg naar kamp Vught.

Brief van Reina en Mietje Dormits vanuit de trein op weg naar kamp Vught

Van: Brommet, Frieda Aan: Steenbergen, E. Plaats: Auschwitz, blok 13 Datum: 1945 Onderwerp: ze hoopt dat haar kaart aankomt; tot de laatste momenten in Nederland contact met haar gehad en pakjes van haar ontvangen; ze is erg zwak; over een week mag ze misschien opstaan; ze ligt al zeven maanden in bed en ze heeft van alles opgelopen…; haar moeder is bij haar; haar vader is doorgestuurd naar Duitsland (dodenmarsen)…

Van: Brommet, Frieda Aan: Steenbergen, E. Plaats: Auschwitz, blok 13 Datum: 1945 Onderwerp: ze hoopt dat haar kaart aankomt; tot de laatste momenten in Nederland contact met haar gehad en pakjes van haar ontvangen; ze is erg zwak; over een week mag ze misschien opstaan; ze ligt al zeven maanden in bed en ze heeft van alles opgelopen…; haar moeder is bij haar; haar vader is doorgestuurd naar Duitsland (dodenmarsen)…

Briefkaart van Frieda Brommet vanuit de ziekenbarak van Auschwitz blok 13

Van: Brandon, David Aan: Brandon-Smid, Hillechiena Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Onderwerp: Brandon is nu een week in het werkkamp. Hij werkt in een ploeg onder leiding van Aäron Goudsmit. De mannen zijn bang voor strengere maatregelen nu één van de mannen is betrapt op contact met familie in de buurt van het kamp. Tot nu toe is er niets gebeurd, maar de betrokkenen is ‘verloren’; die zal wel naar Polen gaan. ‘Wat is dat ellendig voor de orthodoxen om zaterdags naar het werk te gaan en margarine te eten.’

Van: Brandon, David Aan: Brandon-Smid, Hillechiena Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Onderwerp: Brandon is nu een week in het werkkamp. Hij werkt in een ploeg onder leiding van Aäron Goudsmit. De mannen zijn bang voor strengere maatregelen nu één van de mannen is betrapt op contact met familie in de buurt van het kamp. Tot nu toe is er niets gebeurd, maar de betrokkenen is ‘verloren’; die zal wel naar Polen gaan. ‘Wat is dat ellendig voor de orthodoxen om zaterdags naar het werk te gaan en margarine te eten.’

Brief van David Brandon aan zijn vrouw vanuit werkkamp de Vanenburg

Van: Brandon, David Aan: Brandon-Smid, Hillechiena&nbsp; Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Onderwerp: Brandon meldt dat hij vlak aan de oevers van de Zuiderzee moet werken. Hij werkt niet in een ploeg, maar individueel en is vooral bezig met egaliseren. De mannen worden betaald, maar de schop waarmee hij werkt moet hij zelf betalen. Als het regent mogen ze schuilen in de keten en is het gezellig, vooral met de Rotterdammers in het kamp. Daarnaast zijn er ook Achterhoekers en Twenten. Er wordt wel veel ellende rondverteld over mensen die al naar Polen zijn.&nbsp;

Van: Brandon, David Aan: Brandon-Smid, Hillechiena&nbsp; Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Onderwerp: Brandon meldt dat hij vlak aan de oevers van de Zuiderzee moet werken. Hij werkt niet in een ploeg, maar individueel en is vooral bezig met egaliseren. De mannen worden betaald, maar de schop waarmee hij werkt moet hij zelf betalen. Als het regent mogen ze schuilen in de keten en is het gezellig, vooral met de Rotterdammers in het kamp. Daarnaast zijn er ook Achterhoekers en Twenten. Er wordt wel veel ellende rondverteld over mensen die al naar Polen zijn.&nbsp;

Van: Brandon, David Aan: Brandon-Smid, Hillechiena Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg Datum: 1942-09 Onderwerp: Pakket met fruit ontvangen. De slip-over is welkom omdat het koud begint te worden aan de Zuiderzee. Brandon vraagt om aangetekend 50 gulden te sturen zodat hij eerst weer vooruit kan. Met loon heeft hij een tegenvaller: de Rotterdammers krijgen per dag een toeslag van 1,60, maar Ede geeft maar een kwartje.

Van: Brandon, David Aan: Brandon-Smid, Hillechiena Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg Datum: 1942-09 Onderwerp: Pakket met fruit ontvangen. De slip-over is welkom omdat het koud begint te worden aan de Zuiderzee. Brandon vraagt om aangetekend 50 gulden te sturen zodat hij eerst weer vooruit kan. Met loon heeft hij een tegenvaller: de Rotterdammers krijgen per dag een toeslag van 1,60, maar Ede geeft maar een kwartje.

Briefkaart van David Brandon aan zijn vrouw vanuit werkkamp de Vanenburg

Bewijsstrookjes (10 stuks) van ter post bezorging van een postpakket. Het gaat om pakketten naar David Brandon die zowel naar werkkamp de Vanenburg bij Putten als naar kamp Westerbork werden gestuurd.

Bewijsstrookjes (10 stuks) van ter post bezorging van een postpakket. Het gaat om pakketten naar David Brandon die zowel naar werkkamp de Vanenburg bij Putten als naar kamp Westerbork werden gestuurd.

Bewijsstrookjes van bezorging pakketten in werkkamp De Vanenburg en kamp Westerbork