In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Foto van dwangarbeiders aan het werk in de buurt van het Joods werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van dwangarbeiders aan het werk in de buurt van het Joods werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van dwangarbeiders aan het werk in de buurt van het Joods werkkamp Conrad

Van: Sleutelberg, Meijer Aan: van Dam-Sleutelberg Golina Plaats: Farmsum Datum: 1942 Onderwerp: over de gezondheid van vader die bijna 83 jaar oud wordt; &nbsp;11 personen uit Appingedam die zijn doorgestuurd; hoop dat het snel voorbij is anders blijft er niemand over; het gaat immers nog steeds door met weghalen; grote groep uit Groningen en omstreken…

Van: Sleutelberg, Meijer Aan: van Dam-Sleutelberg Golina Plaats: Farmsum Datum: 1942 Onderwerp: over de gezondheid van vader die bijna 83 jaar oud wordt; &nbsp;11 personen uit Appingedam die zijn doorgestuurd; hoop dat het snel voorbij is anders blijft er niemand over; het gaat immers nog steeds door met weghalen; grote groep uit Groningen en omstreken…

Brief van Meijer Sleutelberg aan zijn zus Golina en haar gezin

Van: Acohen-de la Bella, Esther Aan: Leny, Ru en Tom Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Datum: 1943-08-22 Onderwerp: alles is goed; er gaat weer iemand naar huis die gemengd-gehuwd is. Hij zal bellen; van de Portugese-afstammingslijst nog niets gehoord.&nbsp;

Van: Acohen-de la Bella, Esther Aan: Leny, Ru en Tom Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Datum: 1943-08-22 Onderwerp: alles is goed; er gaat weer iemand naar huis die gemengd-gehuwd is. Hij zal bellen; van de Portugese-afstammingslijst nog niets gehoord.&nbsp;

Briefkaart van Esther Acohen-de la Bella aan het gezin van haar zoon

'Siesta' (dochter Henny van As).&nbsp; Getekend door: Kok, Leo.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-04.&nbsp; Later is met pen 1943 toegevoegd.

'Siesta' (dochter Henny van As).&nbsp; Getekend door: Kok, Leo.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-04.&nbsp; Later is met pen 1943 toegevoegd.

Henny van As getekend door Leo Kok in kamp Westerbork

Onderduik

Onderduikhulp

Onderduikomstandigheden

Ontsnappen naar het buitenland

Verraad

Nationaal Steun Fonds

Van: Gemmeker, Lagerkommandant Aan: Wohl, Heinz Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-20 Onderwerp: verklaring van de commandant dat Heinz in de periode van 15 juli 1942 tot 15 augustus 1943 als verpleger in het kampziekenhuis werkzaam is geweest. Als laatste was hij hoofdverpleger op de mannenafdeling; over zijn kwaliteiten…

Van: Gemmeker, Lagerkommandant Aan: Wohl, Heinz Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-20 Onderwerp: verklaring van de commandant dat Heinz in de periode van 15 juli 1942 tot 15 augustus 1943 als verpleger in het kampziekenhuis werkzaam is geweest. Als laatste was hij hoofdverpleger op de mannenafdeling; over zijn kwaliteiten…

Getuigschrift van kampcommandant Gemmeker voor Heinz Wohl in kamp Westerbork

Het doen van voorzieningen aan barak 35 Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-06

Het doen van voorzieningen aan barak 35 Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-06

Plattegrond van de woonfunctie van barak 35

Situatie Schattenberg Schaal: 1:1000 Datum: 1956-04-03 Opmerkingen: de plattegrond geeft de situatie van het woonoord in 1956 aan. De barakken 60, 61, 62 en 63 voor de helft zijn met een potlood doorgekrast, wat wijst op de situatie in het woonoord na de brand van 1958.&nbsp;

Situatie Schattenberg Schaal: 1:1000 Datum: 1956-04-03 Opmerkingen: de plattegrond geeft de situatie van het woonoord in 1956 aan. De barakken 60, 61, 62 en 63 voor de helft zijn met een potlood doorgekrast, wat wijst op de situatie in het woonoord na de brand van 1958.&nbsp;

Plattegrond van het woonoord Schattenberg

1939

Januari 1939

Bestektekening Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-1955

Bestektekening Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-1955

Plattegrond van het woonoord Schattenberg begin jaren vijftig

Van: de Vries, H.L., majoor. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Leeuwarden Datum: 1945-07-16 Onderwerp: Bedankje voor levering aan Marum van schoonmaakmateriaal en verzoek tot het toekomen van nog meer schoonmaakartikelen (boenders en bezems), doordat er een groot gebrek ervan is in de verschillende interneringskampen.

Van: de Vries, H.L., majoor. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Leeuwarden Datum: 1945-07-16 Onderwerp: Bedankje voor levering aan Marum van schoonmaakmateriaal en verzoek tot het toekomen van nog meer schoonmaakartikelen (boenders en bezems), doordat er een groot gebrek ervan is in de verschillende interneringskampen.

Verzoek van het Militair Gezag in Friesland om schoonmaakmiddelen voor de Interneringskampen in de provincie

Van: Kruijer, I. Aan: Fam. A. Calligaro Plaats: Vught, kamp Datum: 1943-05-23 Onderwerp: omstandigheden, vraag om pakketten Bijz.: Op briefpapier kamp Vught

Van: Kruijer, I. Aan: Fam. A. Calligaro Plaats: Vught, kamp Datum: 1943-05-23 Onderwerp: omstandigheden, vraag om pakketten Bijz.: Op briefpapier kamp Vught

Brief van I. Kruijer aan A. Calligaro vanuit kamp Vught

Van: Coster, Levy Aan: Coster-v.d. Harst Plaats: Westerbork, kamp, barak 21 Datum: 1944-12-04 Onderwerp: Levy heeft de briefkaart van 6 november ontvangen; 25ste bij de dokter geweest, die zeer tevreden was; Levy mag pakjes ontvangen, maar hij heeft niets nodig…

Van: Coster, Levy Aan: Coster-v.d. Harst Plaats: Westerbork, kamp, barak 21 Datum: 1944-12-04 Onderwerp: Levy heeft de briefkaart van 6 november ontvangen; 25ste bij de dokter geweest, die zeer tevreden was; Levy mag pakjes ontvangen, maar hij heeft niets nodig…

Brief van Levy Coster aan zijn vrouw vanuit kamp Westerbork

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

<blockquote>“Het is hier onbeschrijfelijk. Wel 16.000 mensen. […] Voor ons is voorlopig althans alles voorbij, maar we houden moed.”</blockquote>

In februari 1943 was het gezin nog steeds in kamp Westerbork. Ze waren niet op een dergelijk lang verblijf voorbereid en hadden niet genoeg passende kleding meegebracht. &nbsp;Aan dezelfde vriendin vraagt Carolina om spullen die uit hun huis in Zwolle zijn gered, waaronder jurken en een pakje van Max. Ook beschrijft ze hoe er in de voorafgaande weken veel kennissen en vrienden zijn doorgestuurd. De onzekerheid over een mogelijke deportatie is nog steeds groot, maar ze probeert er het beste van te maken en geniet van haar zoontje.&nbsp;

<blockquote>“Onze Max is een reuzelieve schat en nu niet, omdat het mijn eigen kind is, maar ze zijn allemaal gek met hem en vinden hem erg lief. Jammer was hij een week niet lekker in orde, wat bronchitis enzo. Nu is hij weer beter […]”</blockquote>

In een brief van 28 april 1943 is het dit keer niet Carolina, maar haar moeder Gezina die schrijft. Carolina, Salomon en kleine Max zijn namelijk de dag ervoor, op 27 april 1943, naar het vernietigingskamp Sobibor gedeporteerd. Hier werden ze direct na aankomst vermoord.&nbsp;

<blockquote>“Ze zijn gisteren doorgestuurd. Ze waren goed te spreken. Max vond het fijn weer eens in de trein te kunnen gaan. Hij was net acht dagen ziek geweest (buikloop). Hij heeft gelukkig geen koorts meer. Hij heeft 39.5 gehad. We hopen dat het hun daar goed mag gaan…”</blockquote>

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

Brief van C. Caneel-Bamberg aan Janny Bosman vanuit kamp Westerbork

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Latrinegebouw Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970&nbsp; Het rode gebouw G tegenover barak 56. Op het gebouw staat geschreven 'Nur f ür M ä nner'.

Latrinegebouw Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970&nbsp; Het rode gebouw G tegenover barak 56. Op het gebouw staat geschreven 'Nur für Männer'.

Foto van een voormalig latrinegebouw in het woonoord Schattenberg