In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Foto van David Leefsma

Overzicht Schattenberg&nbsp; Schaal:&nbsp; Datum: 1959-1960

Overzicht Schattenberg&nbsp; Schaal:&nbsp; Datum: 1959-1960

Plattegrond van het woonoord Schattenberg

Foto van Stephen en Martin Simon

Van: Simon-Moses, Stella Aan: het Amerikaans consulaat Plaats: Den Haag Datum: 1951-01-10 Onderwerp: door het consulaat werd in een brief ook echtgenoot genoemd. Stella wil erop wijzen dat de emigratie alleen geld voor haar en haar twee zoons en dat haar echtgenoot in een concentratiekamp is vermoord.

Van: Simon-Moses, Stella Aan: het Amerikaans consulaat Plaats: Den Haag Datum: 1951-01-10 Onderwerp: door het consulaat werd in een brief ook echtgenoot genoemd. Stella wil erop wijzen dat de emigratie alleen geld voor haar en haar twee zoons en dat haar echtgenoot in een concentratiekamp is vermoord.

Brief van Stella Simon-Moses aan het Amerikaans Consulaat

Van: Simon-Moses, Stella Aan: Dr. Stein, Otto Plaats: Den Haag Datum: 1951-09-15 Onderwerp: dank voor een tweetal verklaringen, betreft overlijden Guido Simon.

Van: Simon-Moses, Stella Aan: Dr. Stein, Otto Plaats: Den Haag Datum: 1951-09-15 Onderwerp: dank voor een tweetal verklaringen, betreft overlijden Guido Simon.

Brief van Stella Simon-Moses aan Dr. Otto Stein

Van: Kok, Leo Plaats: Apeldoornsche Bosch Datum: 1943-02 Onderwerp: OD'ers (Joodse Ordedienst) en NB'ers (Not Bereitschaft, Nebbish Brigade) uit kamp Westerbork tijdens het leeghalen van het Apeldoornsche Bosch; één van de gebouwen op de achtergrond.

Van: Kok, Leo Plaats: Apeldoornsche Bosch Datum: 1943-02 Onderwerp: OD'ers (Joodse Ordedienst) en NB'ers (Not Bereitschaft, Nebbish Brigade) uit kamp Westerbork tijdens het leeghalen van het Apeldoornsche Bosch; één van de gebouwen op de achtergrond.

Tekening van OD'ers en NB'ers uit kamp Westerbork tijdens het leeghalen van het Apeldoornsche Bosch

Van: het Amerikaans consulaat Aan: Simon-Moses, Stella Plaats: Rotterdam Datum: 1952-11-20 Onderwerp: zijn op de wachtlijst &nbsp;voor emigratie naar Amerika geplaatst en vallen onder het Nederlands quotum; ze zullen over niet al te lange tijd worden beoordeeld; verzoek om het toezenden van de noodzakelijke stukken.

Van: het Amerikaans consulaat Aan: Simon-Moses, Stella Plaats: Rotterdam Datum: 1952-11-20 Onderwerp: zijn op de wachtlijst &nbsp;voor emigratie naar Amerika geplaatst en vallen onder het Nederlands quotum; ze zullen over niet al te lange tijd worden beoordeeld; verzoek om het toezenden van de noodzakelijke stukken.

Brief van het Amerikaans consulaat aan Stella Simon-Moses vanuit Rotterdam

Lijst met een opsomming van aangekocht triplex door de firma F.G. Simon Terugkoppeling met het Rijksbureau in verband met vaststelling van de prijzen.

Lijst met een opsomming van aangekocht triplex door de firma F.G. Simon Terugkoppeling met het Rijksbureau in verband met vaststelling van de prijzen.

Lijst met een opsomming van aangekocht triplex door de firma F.G. Simon

Van: Simon-Moses, Stella Aan: Bundesministerium des Innern Plaats: Den Haag Datum: 1954-01-15 Onderwerp: betreft herinburgering van de stateloze Martin Simon.

Van: Simon-Moses, Stella Aan: Bundesministerium des Innern Plaats: Den Haag Datum: 1954-01-15 Onderwerp: betreft herinburgering van de stateloze Martin Simon.

Brief van Stella Simon-Moses aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken in Duitsland

Foto van Stella Moses

Van: Simon-Moses, Stella Aan: het Amerikaans consulaat Plaats: Den Haag Datum: 1953-01-27 Onderwerp: inschrijfformulieren zijn toegezonden; het wachten is op steunbetuigingen van familieleden in Amerika…

Van: Simon-Moses, Stella Aan: het Amerikaans consulaat Plaats: Den Haag Datum: 1953-01-27 Onderwerp: inschrijfformulieren zijn toegezonden; het wachten is op steunbetuigingen van familieleden in Amerika…

Brief van Stella Simon-Moses aan het Amerikaans Consulaat vanuit Den Haag

Van: Simon-Moses, Stella Aan: Bundesministerium des Innern Plaats: Den Haag Datum: 1954-01-15 Onderwerp: conceptbrief; betreft herinburgering van de stateloze Martin Simon.

Van: Simon-Moses, Stella Aan: Bundesministerium des Innern Plaats: Den Haag Datum: 1954-01-15 Onderwerp: conceptbrief; betreft herinburgering van de stateloze Martin Simon.

Van: Moses, Stella Aan: Simon, Ludwig Plaats: Den Haag Datum: 1939

Van: Moses, Stella Aan: Simon, Ludwig Plaats: Den Haag Datum: 1939

Enveloppe beschreven door Stella Moses, gericht aan Ludwig Simon vanuit Den Haag

Van: Jaap, Mally en Rolly Aan: Philips, Sem Plaats: Haarlem Datum: 1942-10-12 Onderwerp: ze zijn blij dat Sem geschreven heeft; allereerst van harte gefeliciteerd; ze zullen proberen appels en peren te sturen, die ze in Hoorn hebben opgehaald; gemengd gehuwden; het huis van de familie Korthoef vonden ze verzegeld; Sem schreef over werken en avondgymnastiek (waarschijnlijk in Ruinen); invetten van de laarzen, die hij van Jaap had geleend… (brief kwam retour).

Van: Jaap, Mally en Rolly Aan: Philips, Sem Plaats: Haarlem Datum: 1942-10-12 Onderwerp: ze zijn blij dat Sem geschreven heeft; allereerst van harte gefeliciteerd; ze zullen proberen appels en peren te sturen, die ze in Hoorn hebben opgehaald; gemengd gehuwden; het huis van de familie Korthoef vonden ze verzegeld; Sem schreef over werken en avondgymnastiek (waarschijnlijk in Ruinen); invetten van de laarzen, die hij van Jaap had geleend… (brief kwam retour).

Brief van Jaap, Mally en Rolly aan Sem Philips (in het Joods werkkamp Ruinen) vanuit Haarlem

Van: Noach, Sophia Aan: Ria en Jo Plaats: Barneveld Datum: 1943-08-18 Onderwerp: al tekenen van de geboorte van het kind?; Sophia heeft een wisseling van functies achter de rug; ze was verantwoordelijk voor de kinderkamer; haar ambitie lag niet hier; ze is nu volledig in de verpleging terecht gekomen; op het ogenblik is niet veel te doen, maar dat wisselt; over haar ziektes, in kamp Westerbork heeft ze een maand in de ziekenbarak gelegen met bronchitis; ze vindt zich op dit moment dik met een gewicht van 110 pond.

Van: Noach, Sophia Aan: Ria en Jo Plaats: Barneveld Datum: 1943-08-18 Onderwerp: al tekenen van de geboorte van het kind?; Sophia heeft een wisseling van functies achter de rug; ze was verantwoordelijk voor de kinderkamer; haar ambitie lag niet hier; ze is nu volledig in de verpleging terecht gekomen; op het ogenblik is niet veel te doen, maar dat wisselt; over haar ziektes, in kamp Westerbork heeft ze een maand in de ziekenbarak gelegen met bronchitis; ze vindt zich op dit moment dik met een gewicht van 110 pond.

Brief van Sophia Noach aan Ria en Jo vanuit Barneveld

Van: Aan: Plaats: Hooghalen, vm. N.A.D. kamp Datum: 1945-05 Onderwerp: inventarislijst gebouwen.&nbsp;

Van: Aan: Plaats: Hooghalen, vm. N.A.D. kamp Datum: 1945-05 Onderwerp: inventarislijst gebouwen.&nbsp;

Lijst met de inventaris van voormalig N.A.D. kamp Hooghalen per barak

Van: Frank, L. D. Aan: Wolff-van Lier, echtpaar Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-14 Onderwerp: heerlijke en nuttige pakjes ontvangen.

Van: Frank, L. D. Aan: Wolff-van Lier, echtpaar Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-14 Onderwerp: heerlijke en nuttige pakjes ontvangen.

Briefkaart van L. D. Frank aan het echtpaar Wolff-van Lier vanuit kamp Westerbork

Van: Noach-de Lieme, Simon en Dina Aan: Ria en Jo Plaats: Barneveld Datum: 1943-05-11 Onderwerp: ze konden nu pas schrijven vanwege drukte met werk en teveel geroezemoes 's avonds; er zijn veel lezingen en cursussen; ze zijn interessant, maar maken het schrijven van brieven moeilijk; Sophia is nog steeds in kamp Westerbork, nu al tien weken zijn ze van elkaar gescheiden; de instanties die het kunnen weten, zeggen dat het in orde komt…

Van: Noach-de Lieme, Simon en Dina Aan: Ria en Jo Plaats: Barneveld Datum: 1943-05-11 Onderwerp: ze konden nu pas schrijven vanwege drukte met werk en teveel geroezemoes 's avonds; er zijn veel lezingen en cursussen; ze zijn interessant, maar maken het schrijven van brieven moeilijk; Sophia is nog steeds in kamp Westerbork, nu al tien weken zijn ze van elkaar gescheiden; de instanties die het kunnen weten, zeggen dat het in orde komt…

Brief van Simon en Dina Noach-de Lieme aan Ria en Jo vanuit Barneveld

Kampbewoners Westerbork naar sekse en leeftijd

Vrouwen kamp Westerbork (21-65 jaar)

Van: de Zentralstelle für Jüdische Auswanderung Amsterdam Aan: een niet ingevuld persoon Plaats: Amsterdam Datum: 1942-09-29 Onderwerp: verschijnen op het bureau aan het Adema van Scheltemaplein nummer 1&nbsp;

Van: de Zentralstelle für Jüdische Auswanderung Amsterdam Aan: een niet ingevuld persoon Plaats: Amsterdam Datum: 1942-09-29 Onderwerp: verschijnen op het bureau aan het Adema van Scheltemaplein nummer 1&nbsp;

Oproep van de Zentralstelle für Jüdische Auswanderung Amsterdam om te verschijnen op 2 oktober 1942

Van: Asscher-Pinkhof, Clara Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-01 Onderwerp: ‘Bevrijding in Prikkeldraad’

Van: Asscher-Pinkhof, Clara Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-01 Onderwerp: ‘Bevrijding in Prikkeldraad’

Gedicht van Clara Asscher-Pinkhof geschreven in kamp Westerbork

Van: Gemeente Amsterdam, Bureau Joodse Inkwartiering Aan: Bonn, Samson Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-25 Onderwerp: zijn woning staat voorlopig genoteerd voor de inkwartiering van Joodse evacués.

Van: Gemeente Amsterdam, Bureau Joodse Inkwartiering Aan: Bonn, Samson Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-25 Onderwerp: zijn woning staat voorlopig genoteerd voor de inkwartiering van Joodse evacués.

Mededeling aan Samson Bonn dat zijn woning staat genoteerd voor de inkwartiering van Joodse evacués

Van: Magnus, Simon (Moni) Aan: oma (in de USA) Datum: 1945 Plaats: Amsterdam Onderwerp: terug in Nederland. Het gezin verblijft in een hotel. Simon kijk terug op het verblijf in Theresienstadt en de terugkeer naar Nederland met een vliegtuig. Ook noemt hij het schrijven van een dagboek in Westerbork en Theresienstadt en de bijgevoegde illustraties (vader Jo Spier). Als het gezin ooit bij oma op bezoek komt kan zij het dagboek lezen. &nbsp;

Van: Magnus, Simon (Moni) Aan: oma (in de USA) Datum: 1945 Plaats: Amsterdam Onderwerp: terug in Nederland. Het gezin verblijft in een hotel. Simon kijk terug op het verblijf in Theresienstadt en de terugkeer naar Nederland met een vliegtuig. Ook noemt hij het schrijven van een dagboek in Westerbork en Theresienstadt en de bijgevoegde illustraties (vader Jo Spier). Als het gezin ooit bij oma op bezoek komt kan zij het dagboek lezen. &nbsp;

Brief van Simon Magnus aan zijn oma vanuit Amsterdam

Van: Ingenieur der Genie&nbsp; Aan: Prov. Elektr. bedrijf Groningen&nbsp; Plaats: Groningen&nbsp; Datum: 1952-03-07&nbsp; Onderwerp: rekening kamp Schattenberg

Van: Ingenieur der Genie&nbsp; Aan: Prov. Elektr. bedrijf Groningen&nbsp; Plaats: Groningen&nbsp; Datum: 1952-03-07&nbsp; Onderwerp: rekening kamp Schattenberg

Brief van de Ingenieur der Genie aan het Prov. Elektr. bedrijf Groningen