In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: van Dam-Kollem, Betje Aan: het gezin van Joseph van Dam Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-29&nbsp; Onderwerp: ‘s avonds om 20.45 opgehaald en de volgende ochtend om 6 uur aankomst in kamp Westerbork. Zoon Ies moest een paar dagen naar bed (bronchitis). Hij is bij het schrijven opgeknapt, gaat naar school en wandelt ’s middags op de heide Abraham moet zand kruien en plaggen verleggen. Zelf werkt ze in de keuken, aardappelen schillen en groenten schoonmaken; graag een voedselpakket, wasmiddel en bleekpoeder en een schort voor haar werk in de keuken; komende dinsdag een groot transport, de schoenmakers zijn teruggesteld, dus het gezin van Abraham mag nog blijven; een zee van mensen, Annie Tas en Annie Hakker, de vrouw van Nathan; Levy en Jetje liggen in dezelfde barak en anderen bevinden zich in een andere barak. Het zijn teveel bekenden om op te noemen; ze bezoeken kennissen, Bram Koopman woont in een huisje; over een dag in het kamp, werken in de keuken en in haar vrije tijd wassen en kousen stoppen…&nbsp;

Van: van Dam-Kollem, Betje Aan: het gezin van Joseph van Dam Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-29&nbsp; Onderwerp: ‘s avonds om 20.45 opgehaald en de volgende ochtend om 6 uur aankomst in kamp Westerbork. Zoon Ies moest een paar dagen naar bed (bronchitis). Hij is bij het schrijven opgeknapt, gaat naar school en wandelt ’s middags op de heide Abraham moet zand kruien en plaggen verleggen. Zelf werkt ze in de keuken, aardappelen schillen en groenten schoonmaken; graag een voedselpakket, wasmiddel en bleekpoeder en een schort voor haar werk in de keuken; komende dinsdag een groot transport, de schoenmakers zijn teruggesteld, dus het gezin van Abraham mag nog blijven; een zee van mensen, Annie Tas en Annie Hakker, de vrouw van Nathan; Levy en Jetje liggen in dezelfde barak en anderen bevinden zich in een andere barak. Het zijn teveel bekenden om op te noemen; ze bezoeken kennissen, Bram Koopman woont in een huisje; over een dag in het kamp, werken in de keuken en in haar vrije tijd wassen en kousen stoppen…&nbsp;

Brief van Betje van Dam-Kollem aan Jo, Frida en Bobby van Dam vanuit kamp Westerbork

Operette Operette kamp Westerbork Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942 Voorstelling: 'Der fidele Bauer'. Een deel van de orkestbak is te zien.

Operette Operette kamp Westerbork Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942 Voorstelling: 'Der fidele Bauer'. Een deel van de orkestbak is te zien.

Spelers van de operette 'Der fidele Bauer'

Foto van een tekening ter gelegenheid van de verjaardag van dr. F. Spanier.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Afgebeeld 12 flessen met etiketten voorzien van opschriften.

Foto van een tekening ter gelegenheid van de verjaardag van dr. F. Spanier.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Afgebeeld 12 flessen met etiketten voorzien van opschriften.

Foto van een tekening ter gelegenheid van de verjaardag van dr. F. Spanier

Namenlijst. Lijst met namen van personeel in het kamp en anderen. Onderwerp: collaboratie van commandanten, bewakers en Joodse dienstleiders; niet-Joods personeel; marechaussee en direct betrokkenen extern bij de deportatie van Joden uit kamp Westerbork.

Namenlijst. Lijst met namen van personeel in het kamp en anderen. Onderwerp: collaboratie van commandanten, bewakers en Joodse dienstleiders; niet-Joods personeel; marechaussee en direct betrokkenen extern bij de deportatie van Joden uit kamp Westerbork.

Namenlijst van personen die zouden hebben gecollaboreerd met de Duitse bezetter van kamp Westerbork

Van: Gudema, Helene Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-26 Onderwerp: via een omweg, Groningen, in kamp Westerbork terecht gekomen; woont in een barak met 150 mensen, zijn allen aardig; verwacht de komende dinsdag op doorreis te moeten gaan; de trein zal langs Winschoten gaan…

Van: Gudema, Helene Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-26 Onderwerp: via een omweg, Groningen, in kamp Westerbork terecht gekomen; woont in een barak met 150 mensen, zijn allen aardig; verwacht de komende dinsdag op doorreis te moeten gaan; de trein zal langs Winschoten gaan…

Briefkaart van Helene Gudema aan lieve allemaal vanuit kamp Westerbork

Nederlandse politie kamp Westerbork

Marechaussee kamp Westerbork

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 10 november 1942 - Auschwitz

Naziconcentratiekampen

Auschwitz I

Informatie uit andere archieven

Transport 23 februari 1943 - Auschwitz

Transport 24 augustus 1942 - Auschwitz

Coseltransporten

Transporten naar Theresienstadt

Transporten naar Bergen-Belsen

Transporten naar Auschwitz

Transporten naar Sobibor

Transport 3 januari 1945 - Libenau

Transport 5 april 1944 - Ravensbrück

Transport 5 april 1944 - Buchenwald

Transport 9 maart 1944 - Vittel

Transport 5 februari 1944 - Ravensbrück

Transport 1 februari 1944 - Buchenwald

Transport 13 september 1944 - Bergen-Belsen

Transport 4 september 1944 - Theresienstadt

Transport 3 september 1944 - Auschwitz

Transport 31 juli 1944 - Bergen-Belsen

Transport 31 juli 1944 - Theresienstadt

Transport 3 juni 1944 - Auschwitz

Transport 19 mei 1944 - Bergen-Belsen

Transport 19 mei 1944 - Auschwitz

Transport 5 april 1944 - Bergen-Belsen

Transport 5 april 1944 - Auschwitz

Transport 5 april 1944 - Theresienstadt

Transport 23 maart 1944 - Auschwitz

Transport 15 maart 1944 - Bergen-Belsen

Transport 3 maart 1944 - Auschwitz

Transport 25 februari 1944 - Theresienstadt

Transport 15 februari 1944 - Bergen-Belsen

Transport 8 februari 1944 - Auschwitz

Transport 1 februari 1944 - Bergen-Belsen

Transport 25 januari 1944 - Auschwitz

Transport 18 januari 1944 - Theresienstadt

Transport 11 januari 1944 - Bergen-Belsen

Transport 16 november 1943 - Auschwitz

Transport 19 oktober 1943 - Auschwitz

Transport 21 september 1943 - Auschwitz

Transport 21 april 1943 - Theresienstadt

Transport 14 september 1943 - Theresienstadt

Transport 14 september 1943 - Auschwitz

Transport 7 september 1943 - Auschwitz

Transport 31 augustus 1943 - Auschwitz

Transport 24 augustus 1943 - Auschwitz

Transport 20 juli 1943 - Sobibor

Transport 13 juli 1943 - Sobibor

Transport 6 juli 1943 - Sobibor

Transport 29 juni 1943 - Sobibor

Transport 8 juni 1943 - Sobibor

Transport 1 juni 1943 - Sobibor

Transport 25 mei 1943 - Sobibor

Transport 18 mei 1943 - Sobibor

Transport 11 mei 1943 - Sobibor

Transport 4 mei 1943 - Sobibor

Transport 27 april 1943 - Sobibor

Transport 20 april 1943 - Sobibor

Transport 13 april 1943 - Sobibor

Transport 6 april 1943 - Sobibor

Transport 30 maart 1943 - Sobibor

Transport 2 maart 1943 - Sobibor

Transport 23 maart 1943 - Sobibor

Transport 17 maart 1943 - Sobibor

Transport 10 maart 1943 - Sobibor

Transport 16 februari 1943 - Auschwitz

Transport 9 februari 1943 - Auschwitz

Transport 2 februari 1943 - Auschwitz

Transport 29 januari 1943 - Auschwitz

Transport 23 januari 1943 - Auschwitz

Transport 18 januari 1943 - Auschwitz

Transport 11 januari 1943 - Auschwitz

Transport 12 december 1942 - Auschwitz

Transport 8 december 1942 - Auschwitz

Transport 4 december 1942 - Auschwitz

Transport 30 november 1942 - Auschwitz

Transport 24 november 1942 - Auschwitz

Transport 20 november 1942 - Auschwitz

Transport 16 november 1942 - Auschwitz

Transport 6 november 1942 - Auschwitz

Transport 2 november 1942 - Auschwitz

Transport 30 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 26 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 23 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 19 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 16 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 12 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 9 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 5 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 2 oktober 1942 - Auschwitz

Transport 28 september 1942 - Auschwitz

Transport 25 september 1942 - Auschwitz

Transport 21 september 1942 - Auschwitz

Transport 18 september 1942 - Auschwitz

Transport 14 september 1942 - Auschwitz

Transport 11 september 1942 - Auschwitz

Transport 7 september 1942 - Auschwitz

Transport 4 september 1942 - Auschwitz

Transport 31 augustus 1942 - Auschwitz

Transport 28 augustus 1942 - Auschwitz

Transport 21 augustus 1942 - Auschwitz

Transport 17 augustus 1942 - Auschwitz

Calendarium kamp Westerbork

1943

December 1943

November 1943

Oktober 1943

September 1943

Augustus 1943

Juli 1943

Juni 1943

Mei 1943

April 1943

Maart 1943

Februari 1943

Januari 1943

Joodse gemeenten in Overijssel

Joodse gemeente Zwolle

Dit gemeenteverhaal is opgetekend door de afdeling educatie van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp; Foto struikelstenen: TracesOfWar.nl / Nico Nienhuis

Bram speelde altijd met Max. Hij herinnerde zich dat ze van onder de toonbank in de slagerij de binnenkomende Duitse soldaten zagen. Toen de kinderen Kats vanaf september 1941 niet meer op hun eigen school mochten blijven, gingen zij naar de Joodse school in Assen. Het gezin heeft van het hoofd van de politie in Beilen, Viëtor, twee onderduikadressen aangeboden gekregen, maar heeft daar geen gebruik van gemaakt.

Op 20 juli 1942 moest vader zich melden in werkkamp Orvelte, waar de mannen zich bezig hielden met het ontginnen van heide en rooien van aardappels. Begin oktober 1942 kwam vader in kamp Westerbork terecht. Moeder en de kinderen werden in de nacht van 2 op 3 oktober uit hun huis gehaald. Bram herinnert zich nog heel goed het lawaai en geschreeuw. &nbsp;De huizen waren aan elkaar vast gebouwd en de slaapkamers op de bovenverdieping grensden aan elkaar. Jongste zoon Nathan is ontsnapt door uit het slaapkamerraam te springen.&nbsp;

Zijn moeder en de andere kinderen zijn naar kamp Westerbork gebracht. Nathan is de volgende dag alsnog opgepakt op het terrein van Beileroord en ook naar kamp Westerbork overgebracht. &nbsp;De hele familie is op 5 oktober 1942 op transport gezet naar Auschwitz, waar zij direct na aankomst zijn vermoord.&nbsp;

Aan de Markt 4 had David Kats bij zijn woning een slagerij. Hij was getrouwd met Rebecca Kropveld en samen hadden ze vier kinderen; Max, Betje, Antonie en Nathan. De kinderen bezochten de openbare lagere school in Beilen. Vader was lid van muziekvereniging Union in Beilen, waar hij trompet speelde. Ook was hij onder andere als kerkbestuurslid actief in de Joodse gemeente. Naast de familie Kats was het café van de familie Padding. Ze hadden goede contacten met elkaar. Op vrijdagavond deed vader Padding altijd het licht aan bij de familie Kats. Ze mochten dit niet zelf doen vanwege de Sabbath. Zoon Bram Padding begreep dat niet echt op jonge leeftijd en vroeg zich wel eens af waarom ze dat niet zelf konden doen. Als dank bakte Rebecca vaak een ‘kippentaartje’ voor de familie Padding; ze gebruikte hierin kippenvet in plaats van boter.&nbsp;

Markt 4, Beilen

Aan de Tiboel Siegenbeekstraat 7 in Leiden woonden Louis Van Tijn en zijn vrouw Rachel van Tijn-Lubinski met hun twee kinderen Esther en Izaäk. Louis was chef van het modemagazijn Gerzon en was daarnaast vanaf 1940 administrateur in het begrafeniswezen.&nbsp;

Tiboel Siegenbeekstraat 7, Leiden

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

<blockquote>‘Mijn liefste Netty, De laatste afscheidskaart ontvang je vanuit de trein. We zitten met ruim 40 mensen + bagage en het is benauwd in veewagen. We zijn vol goeden moed. Tot een spoedig weerziens in ons dierbare Hollandje. Vaarwel en kus, Hertha.’</blockquote>‘Toen ik die kaart had gelezen zei ik tegen mijn moeder : ‘Mam, we zien haar nooit meer terug’, herinnerde Netty Hietkamp-Renès zich. Drie jaar eerder, in 1940, ontmoetten Hertha en Netty elkaar op hun eerste schooldag op de Huishoudschool in Deventer. Ze werden hartsvriendinnen.

Het verhaal van Hertha Aussen

‘Ik heb bestek uit het Apeldoornsche Bosch. Hebben jullie daar belangstelling voor?’, zo schreef ze mij in een e-mail. Ik belde haar op. Ze kocht regelmatig delen uit vrijgekomen inboedels op, die ze vervolgens in haar huisje vol antiek en curiosa te koop aanbood. ‘Aan dit soort dingen wil ik geen geld verdienen. Meestal geef ik het aan een goed doel. Maar deze bestekdelen, nee, dat is niet zomaar iets.’ Ze zocht een goede bestemming. Of ik even langs wilde komen.

Twee lepels, een vork en een theelepel

De werkverruimingskampen waren in de jaren dertig door de Nederlandse regering gebouwd om werklozen in het kader van de werkverschaffing te huisvesten. Een aantal van deze kampen werd ontruimd om plaats te maken voor door anti-Joodse maatregelen werkloos geworden Joodse mannen.

Brief van de Oberbürgermeister van Frankfurt am Main aan Stella Simon-Moses

Personen