In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Kok, L. Foto van een portrettekening van Aad van As Kamp Westerbork, 1942-10 Aad van As was hoofd van het bijkantoor van het Centraal Distributiekantoor, het CDK in kamp Westerbork. In september 1944 werd hij benoemd tot ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Westerbork. In deze hoedanigheid voltrok hij diverse huwelijken in het kamp.&nbsp;

Kok, L. Foto van een portrettekening van Aad van As Kamp Westerbork, 1942-10 Aad van As was hoofd van het bijkantoor van het Centraal Distributiekantoor, het CDK in kamp Westerbork. In september 1944 werd hij benoemd tot ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Westerbork. In deze hoedanigheid voltrok hij diverse huwelijken in het kamp.&nbsp;

Portret van Aad van As getekend door Leo Kok in kamp Westerbork

Enveloppe beschreven door Arend Philips in het Joods werkkamp Schaarshoek, kamer 1. Aan: Philips, J. Datum: 1942-09

Enveloppe beschreven door Arend Philips in het Joods werkkamp Schaarshoek, kamer 1. Aan: Philips, J. Datum: 1942-09

Enveloppe beschreven door Arend Philips in het Joods werkkamp Schaarshoek

Van: de gemeente Delft Aan: Koster, S. A. Plaats: Delft Datum: 1942-09-16 Onderwerp: verklaring van gemengd huwelijk.

Van: de gemeente Delft Aan: Koster, S. A. Plaats: Delft Datum: 1942-09-16 Onderwerp: verklaring van gemengd huwelijk.

Bewijs van gemengd gehuwd te zijn voor Sal Koster

Foto van Bernard Sarluis in het Joods werkkamp Beugelen Hij kijkt naar een foto van een zoon Abraham met kleindochter.

Foto van Bernard Sarluis in het Joods werkkamp Beugelen Hij kijkt naar een foto van een zoon Abraham met kleindochter.

Foto van Bernard Sarluis in het Joods werkkamp Beugelen

Foto van Eric Polak

Van: het Internationale Rode Kruis Aan: Simon-Moses, fam. Plaats: Genève&nbsp; Datum: 1943-10-04 Onderwerp: plaatsing op de Palestinalijst; EL/2029.

Van: het Internationale Rode Kruis Aan: Simon-Moses, fam. Plaats: Genève&nbsp; Datum: 1943-10-04 Onderwerp: plaatsing op de Palestinalijst; EL/2029.

Brief van het Internationaal Rode Kruis aan het gezin Ludwig Simon-Moses

Foto van Stella Moses en Ludwig Simon

Foto van Stella Moses en Ludwig Simon

Visitekaart van het echtpaar Simon-Moses Plaats: Utrecht Datum: 1941-09

Visitekaart van het echtpaar Simon-Moses Plaats: Utrecht Datum: 1941-09

Visitekaart van het echtpaar Simon-Moses

Foto's van Stella Moses en Ludwig Simon.

Foto's van Stella Moses en Ludwig Simon

Van: de Burgerlijke Stand Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1941-05-20 Onderwerp: gegevens van Stella Moses.

Van: de Burgerlijke Stand Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1941-05-20 Onderwerp: gegevens van Stella Moses.

Verklaring Burgerlijke Stand over Stella Moses

Dagboek van Stella Simon-Moses geschreven in Theresienstadt voor haar echtgenoot Ludwig Aan: Simon, Ludwig Plaats: Theresienstadt Datum: 1944-12-09/1945-05-08 Onderwerp: ze heeft een dagboek gekregen van een mede patiënt; over Stephen en haar aanstaande bevalling; Chanoeka; Stephen kreeg een Chanoeka-pakket; over viering van Chanoeka in het Sauglingsheim (kinderen van 1- tot 3 jaar); over de ontwikkeling van Stephen; ze ligt op een kamer, speciaal voor zwangere vrouwen; Stephen loopt elke dag beter, hij zingt met zijn moeder mee en draagt voor het eerst een brokje in plaats van een luier; Theresienstadt hangt haar de keel uit, de mensen zijn onvriendelijk en egoïstisch; Stephen loopt bijna gedurende de hele dag, hij heeft sinds ze in Theresienstadt zijn last van dunnen ontlasting; met Stephen bij de Haagse kapper Hakker geweest; Stephen eet bij mevrouw Zellmaijer altijd beter, haar pleegkind (Esther) Bamberger heeft last van diarree en koorts; Stephen speelt met een blokkentoren vanuit een kinderstoel; ze is al drie maanden gescheiden van Poem (Ludwig); over haar ouders spreekt ze nooit. Zij zijn op 24 mei naar Polen gegaan; ze heeft haar broer Benno, die in Zwitserland zit geschreven; ze denkt ook vaak aan haar zus; in het Heim zijn 8 kinderen ouder dan twee jaar; Stephen stoeit al met ze; over de gezondheid en ontwikkeling van Stephen; ze is benieuwd wanneer ze zal bevallen van haar kind, ze denkt dat het een meisje wordt; op 23 december is Martin geboren; over de geboorte, hulp van medegevangenen en Stephen; kraamvisite; weer uit bed; gewicht en ontwikkeling van Martin; ze verlangt naar Stephen, die de afgelopen week maar een keer langs is geweest; het nieuwe jaar, vrede?; waar zijn alle familieleden; kraamvisite; over eindelijk weer Stephen te zien; in bed blijven voor een gezwel; in en over het Saulingsheim; op 15 januari werd Martin besneden door de Deense Jood Axel Margolinsky; Stella heeft een bloedvergiftiging opgelopen; Stephan is baby af, hij kruipt niet meer; ze is weer beter; uitwisselingstransport naar Zwitserland; vrouwen waarvan de mannen waren gedeporteerd mochten niet mee; over haar kinderen; over Ludwig; Martin is ziek; over de woordjes die Stephen kan zeggen; Martin is weer beter; Stephen is een deugniet; kaalgeknipt vanwege neten opgelopen in het Saulingsheim; over transporten uit Auschwitz en verhalen over vergassingen, mishandeling en hongerdood; ze blijft hoop hebben Ludwig en haar andere familieleden weer te zien; zelf is ze bevrijd en zijn haar twee zonen gespaard; de Russen zijn op 8 mei gekomen, nu zijn ze echt vrij; ze is bang dat haar ouders het niet overleefd hebben; en haar zus en zwager?

Dagboek van Stella Simon-Moses geschreven in Theresienstadt voor haar echtgenoot Ludwig Aan: Simon, Ludwig Plaats: Theresienstadt Datum: 1944-12-09/1945-05-08 Onderwerp: ze heeft een dagboek gekregen van een mede patiënt; over Stephen en haar aanstaande bevalling; Chanoeka; Stephen kreeg een Chanoeka-pakket; over viering van Chanoeka in het Sauglingsheim (kinderen van 1- tot 3 jaar); over de ontwikkeling van Stephen; ze ligt op een kamer, speciaal voor zwangere vrouwen; Stephen loopt elke dag beter, hij zingt met zijn moeder mee en draagt voor het eerst een brokje in plaats van een luier; Theresienstadt hangt haar de keel uit, de mensen zijn onvriendelijk en egoïstisch; Stephen loopt bijna gedurende de hele dag, hij heeft sinds ze in Theresienstadt zijn last van dunnen ontlasting; met Stephen bij de Haagse kapper Hakker geweest; Stephen eet bij mevrouw Zellmaijer altijd beter, haar pleegkind (Esther) Bamberger heeft last van diarree en koorts; Stephen speelt met een blokkentoren vanuit een kinderstoel; ze is al drie maanden gescheiden van Poem (Ludwig); over haar ouders spreekt ze nooit. Zij zijn op 24 mei naar Polen gegaan; ze heeft haar broer Benno, die in Zwitserland zit geschreven; ze denkt ook vaak aan haar zus; in het Heim zijn 8 kinderen ouder dan twee jaar; Stephen stoeit al met ze; over de gezondheid en ontwikkeling van Stephen; ze is benieuwd wanneer ze zal bevallen van haar kind, ze denkt dat het een meisje wordt; op 23 december is Martin geboren; over de geboorte, hulp van medegevangenen en Stephen; kraamvisite; weer uit bed; gewicht en ontwikkeling van Martin; ze verlangt naar Stephen, die de afgelopen week maar een keer langs is geweest; het nieuwe jaar, vrede?; waar zijn alle familieleden; kraamvisite; over eindelijk weer Stephen te zien; in bed blijven voor een gezwel; in en over het Saulingsheim; op 15 januari werd Martin besneden door de Deense Jood Axel Margolinsky; Stella heeft een bloedvergiftiging opgelopen; Stephan is baby af, hij kruipt niet meer; ze is weer beter; uitwisselingstransport naar Zwitserland; vrouwen waarvan de mannen waren gedeporteerd mochten niet mee; over haar kinderen; over Ludwig; Martin is ziek; over de woordjes die Stephen kan zeggen; Martin is weer beter; Stephen is een deugniet; kaalgeknipt vanwege neten opgelopen in het Saulingsheim; over transporten uit Auschwitz en verhalen over vergassingen, mishandeling en hongerdood; ze blijft hoop hebben Ludwig en haar andere familieleden weer te zien; zelf is ze bevrijd en zijn haar twee zonen gespaard; de Russen zijn op 8 mei gekomen, nu zijn ze echt vrij; ze is bang dat haar ouders het niet overleefd hebben; en haar zus en zwager?

Dagboek van Stella Simon-Moses geschreven in Theresienstadt voor haar echtgenoot Ludwig

Van: de Burgerlijke Stand Aan: Simon, Ludwig en Moses, Stella Plaats: Den Haag Datum: 1941-08-14 Onderwerp: huwelijksaangifte; het huwelijk zal plaatsvinden op 10 september 1941.

Van: de Burgerlijke Stand Aan: Simon, Ludwig en Moses, Stella Plaats: Den Haag Datum: 1941-08-14 Onderwerp: huwelijksaangifte; het huwelijk zal plaatsvinden op 10 september 1941.

Bewijs van huwelijksaangifte door Ludwig Simon en Stella Moses

Van: Office Palestinien De Suisse Aan: Simon-Moses, echtpaar Plaats: Genève&nbsp; Datum: 1943-10-29 Onderwerp: aanvraag Palestinacertificaat; registratie in Jeruzalem in verband met toekenning en plaatsing op de lijst.

Van: Office Palestinien De Suisse Aan: Simon-Moses, echtpaar Plaats: Genève&nbsp; Datum: 1943-10-29 Onderwerp: aanvraag Palestinacertificaat; registratie in Jeruzalem in verband met toekenning en plaatsing op de lijst.

Brief van Office Palestinien De Suisse aan het gezin Simon-Moses vanuit Genève

Medisch rapport uit de ziekenbarak van Buchenwald Opgemaakt na de bevrijding, deze hingen bij het bed. Van: Stad, Meijer

Medisch rapport uit de ziekenbarak van Buchenwald Opgemaakt na de bevrijding, deze hingen bij het bed. Van: Stad, Meijer

Medisch rapport van Meijer Stad uit Buchenwald

Foto van een groep vrouwen van T.O.P. (Joodse Vereniging Toneel Ontspanning en Philantropie)

Foto van een groep vrouwen van T.O.P. (Joodse Vereniging Toneel Ontspanning en Philantropie)

Foto van een groep vrouwen van van T.O.P.

Van: Office Palestinien De Suisse Aan: Simon-Moses, echtpaar Plaats: Genève&nbsp; Datum: 1943-09-17 Onderwerp: aanvraag Palestinacertificaat; notities.

Van: Office Palestinien De Suisse Aan: Simon-Moses, echtpaar Plaats: Genève&nbsp; Datum: 1943-09-17 Onderwerp: aanvraag Palestinacertificaat; notities.

Brief van Office Palestinien De Suisse aan het echtpaar Simon-Moses

Foto van Stella, Martin en Stephen Simon-Moses

Foto van Stella, Martin en Stephen Simon-Moses

Foto van Stella Simon-Moses

Van: Polak, Juda Aan: zijn vrouw en zijn kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-19 (maandag) Onderwerp: in afwachting op het transport van komende vrijdag; ‘zo gaat de een naar de ander’; een opsomming van wat hij nodig heeft; Juda kreeg bezoek van Jo Spier, die 8 dagen in het ziekenhuis heeft gelegen en een baan bij de Joodse Raad heeft gekregen en dus voorlopig uitstel van transport; hij zal zijn best voor Juda doen; stemming…en hoop…

Van: Polak, Juda Aan: zijn vrouw en zijn kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-19 (maandag) Onderwerp: in afwachting op het transport van komende vrijdag; ‘zo gaat de een naar de ander’; een opsomming van wat hij nodig heeft; Juda kreeg bezoek van Jo Spier, die 8 dagen in het ziekenhuis heeft gelegen en een baan bij de Joodse Raad heeft gekregen en dus voorlopig uitstel van transport; hij zal zijn best voor Juda doen; stemming…en hoop…

Brief van Juda Alexander Polak aan zijn vrouw en kinderen vanuit kamp Westerbork

Van: het hoofd van de plaatselijke politie Aan: Simon Ludwig Plaats: Den Haag Datum: 1940-09-05 Onderwerp: order om Den Haag te verlaten; beperking bewegingsvrijheid en verbod op zich te kunnen vestigen in vele gemeenten als vreemdeling van niet Arische bloede; bij aankomst in een wel toegestane gemeente dient hij zich binnen 24 uur te melden.

Van: het hoofd van de plaatselijke politie Aan: Simon Ludwig Plaats: Den Haag Datum: 1940-09-05 Onderwerp: order om Den Haag te verlaten; beperking bewegingsvrijheid en verbod op zich te kunnen vestigen in vele gemeenten als vreemdeling van niet Arische bloede; bij aankomst in een wel toegestane gemeente dient hij zich binnen 24 uur te melden.

Verordening van de politie dat Ludwig Simon voor 9 september 1940 Den Haag moet verlaten

Van: Spanjaard, H. (Hans) Aan: Dijkstra, Sj. (Staphorst) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-20 Onderwerp: adreswijziging; terecht gekomen in barak 42, vanuit barak 73.

Van: Spanjaard, H. (Hans) Aan: Dijkstra, Sj. (Staphorst) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-20 Onderwerp: adreswijziging; terecht gekomen in barak 42, vanuit barak 73.

Adreswijziging van H. Spanjaard aan Sj. Dijkstra vanuit kamp Westerbork

Calendarium kamp Westerbork

1947

Van: de fotoafdeling van kamp Westerbork (Breslauer) Aan: Simon-Moses, Stella, Ludwig en Stephen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07 Onderwerp: foto gemaakt naar aanleiding van de eerste verjaardag van Stephan in kamp Westerbork.

Van: de fotoafdeling van kamp Westerbork (Breslauer) Aan: Simon-Moses, Stella, Ludwig en Stephen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07 Onderwerp: foto gemaakt naar aanleiding van de eerste verjaardag van Stephan in kamp Westerbork.

Foto van modelbaby Stephen Simon in kamp Westerbork