In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Sonder-Ausweis Kwetser, Bertha, 21-5-13, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis Kwetser, Bertha, 21-5-13, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Bertha Kwetser

Bewijs van crematie Datum: 30-06-1943 Nr. 393 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Cahn, Ruth Sara geb. 21-12-41 overleden te Westerbork op 27-06-1943 op 28-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 30-06-1943 Nr. 393 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Cahn, Ruth Sara geb. 21-12-41 overleden te Westerbork op 27-06-1943 op 28-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Ruth Sara Cahn

Specifieke groepen kampbewoners

Gruppe Bühne

Van: Zomerplaag, Morris Aan: lieve schoonzuster en kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-05 Onderwerp: maak het naar omstandigheden goed; pakketten ontvangen; censuur

Van: Zomerplaag, Morris Aan: lieve schoonzuster en kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-05 Onderwerp: maak het naar omstandigheden goed; pakketten ontvangen; censuur

Brief van Morris Zomerplaag aan familie vanuit kamp Westerbork

Foto van Hartog Polak (1924-1943) en Betje Polak (1928-1942).

Foto van Hartog Polak (1924-1943) en Betje Polak (1928-1942).

Foto van Hartog- en Betje Polak

Otto Fleck had een in- en exporthandel in tabak, die oorspronkelijk door zijn vader was opgericht in Keulen. Eind 19e eeuw was deze tabakshandel&nbsp;in Amsterdam gevestigd met Otto aan het hoofd. Otto was getrouwd met Eveline Sophie Fürth, die uit Hamburg stamde. Na hun huwelijk woonden zij in Amsterdam, waar zij ook de Nederlandse&nbsp;nationaliteit kregen. Zij hadden twee dochters, Agnes en Rosi. Otto was een fervent amateur ruiter. Otto stierf in Westerbork na een operatie. Zijn vrouw overleefde Westerbork en Theresienstadt, maar stierf in april 1945 in Zwitserland, waarheen zij uitgewisseld was met 1200 andere gevangenen.

Breslauer, Werner Rudolf&nbsp; Een vrouw met een groep kinderen bezig op het land.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944 De jongen helemaal links op de foto (zak optillend) is Stefan Breslauer, de zoon van de fotograaf.

Breslauer, Werner Rudolf&nbsp; Een vrouw met een groep kinderen bezig op het land.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944 De jongen helemaal links op de foto (zak optillend) is Stefan Breslauer, de zoon van de fotograaf.

Kinderen werken op het land bij kamp Westerbork

Verzamelplaatsen voor deportatie naar kamp Westerbork

Hollandsche Schouwburg

Van: Rie, Louis en Bart Aan: Matteman, Margot en Sal Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-07 Onderwerp: kaart ontvangen van ontvangst pakket; omstandigheden;

Van: Rie, Louis en Bart Aan: Matteman, Margot en Sal Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-07 Onderwerp: kaart ontvangen van ontvangst pakket; omstandigheden;

Brief van Rie, Louis en Bart aan Margot en Sal Matteman

Schrijven kamp Westerbork

Dichten kamp Westerbork

Van: Kortoef, J. Datum: 1943-02-11 Onderwerp: toewijzing voedsel op doktersadvies

Van: Kortoef, J. Datum: 1943-02-11 Onderwerp: toewijzing voedsel op doktersadvies

Bewijs voor J. Kortoef voor toewijzing voedsel op doktersadvies

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 192 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Cossen, Simon Israel geb. 20-12-61 overleden te Westerbork op 13-04-1943 op: 15-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 192 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Cossen, Simon Israel geb. 20-12-61 overleden te Westerbork op 13-04-1943 op: 15-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Simon Israel Cossen

Van: Der GeneralKommissar für Verwaltung und Justiz&nbsp; Aan: Bakker, P. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-07-10 Onderwerp: toestemming voor het hebben van niet-Joods huispersoneel tot 30 september 1942.

Van: Der GeneralKommissar für Verwaltung und Justiz&nbsp; Aan: Bakker, P. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-07-10 Onderwerp: toestemming voor het hebben van niet-Joods huispersoneel tot 30 september 1942.

Brief van Der GeneralKommissar für Verwaltung und Justiz aan P. Bakker vanuit Amsterdam

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Diever B

Van: Matteman, Sal Aan: beste zus, broer en neef Plaats: Apeldoornsche Bosch Datum: 1942-04-30 Onderwerp: omstandigheden; werktijden; verlof (met jodenster)

Van: Matteman, Sal Aan: beste zus, broer en neef Plaats: Apeldoornsche Bosch Datum: 1942-04-30 Onderwerp: omstandigheden; werktijden; verlof (met jodenster)

Brief van Sal Matteman aan familie vanuit Apeldoornsche Bosch

Van: het Nederlands Beheersinstituut Aan: van Dam, Joseph Plaats: Groningen Datum: 1951-05-07 Onderwerp: Beëindiging bewindvoerderschap over M. de Winter-van Dam en drie van haar kinderen. Bij verandering in vermogen een balans doorsturen.

Van: het Nederlands Beheersinstituut Aan: van Dam, Joseph Plaats: Groningen Datum: 1951-05-07 Onderwerp: Beëindiging bewindvoerderschap over M. de Winter-van Dam en drie van haar kinderen. Bij verandering in vermogen een balans doorsturen.

Brief van het Nederlands Beheersinstituut aan Joseph van Dam vanuit Groningen

Portretfoto van Ferdinand Hugo Aus der Funten.&nbsp; Plaats en jaartal: onbekend.&nbsp; Aus der Funten was een SS-Hauptsturmbahnfuhrer en oorspronkelijk in Amsterdam gestationeerd, Zentralstelle Judische fur Auswanderung.

Portretfoto van Ferdinand Hugo Aus der Funten.&nbsp; Plaats en jaartal: onbekend.&nbsp; Aus der Funten was een SS-Hauptsturmbahnfuhrer en oorspronkelijk in Amsterdam gestationeerd, Zentralstelle Judische fur Auswanderung.

Foto van SS-Hauptsturmbahnfuhrer Ferdinand aus der Funten na zijn arrestatie

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 226 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Kan, Kaatjen geb. 02-10-50 overleden te Westerbork op 24-04-1943 op: 27-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 226 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Kan, Kaatjen geb. 02-10-50 overleden te Westerbork op 24-04-1943 op: 27-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Kaatjen Kan

Stamkaart (tweede) van Martin Jules Polak van beroep accountant.

Stamkaart (tweede) van Martin Jules Polak van beroep accountant.

Stamkaart (tweede) van Martin Jules Polak van beroep accountant

Treinstations

Centraal Station Amsterdam

Van: Kortoef, J. en Truus Aan: Polak-Kortoef, Anna Datum: 1942-12-09 Plaats: Amsterdam Onderwerp: briefkaart van Mam uit Westerbork ontvangen, na twee weken niets meer gehoord te hebben. Er is behoefte aan dekens en andere zaken tegen de kou in de barakken. Het een en ander zal worden toegestuurd. Als het dekkende spul wordt ondertussen ingepakt. Het bakken van flensjes zal een dag worden uitgesteld en de volgende dag met begeleidende brief worden toegestuurd… (Brief is waarschijnlijk retour gestuurd, omdat Anna al was doorgestuurd naar Auschwitz op 8 december 1942)

Van: Kortoef, J. en Truus Aan: Polak-Kortoef, Anna Datum: 1942-12-09 Plaats: Amsterdam Onderwerp: briefkaart van Mam uit Westerbork ontvangen, na twee weken niets meer gehoord te hebben. Er is behoefte aan dekens en andere zaken tegen de kou in de barakken. Het een en ander zal worden toegestuurd. Als het dekkende spul wordt ondertussen ingepakt. Het bakken van flensjes zal een dag worden uitgesteld en de volgende dag met begeleidende brief worden toegestuurd… (Brief is waarschijnlijk retour gestuurd, omdat Anna al was doorgestuurd naar Auschwitz op 8 december 1942)

Brief van J. Kortoef en Truus Piket aan Anna Polak-Kortoef in kamp Westerbork vanuit Amsterdam

Estherrol: De rol werd door een bewaker die in de periode 1945-1946 in het Interneringskamp werkzaam was, uit het kamp meegenomen. De Estherrol werd gevonden bij schoonmaakwerkzaamheden in de barakken. Het religieuze voorwerp is waarschijnlijk door een kampgevangene achtergelaten.

Estherrol: De rol werd door een bewaker die in de periode 1945-1946 in het Interneringskamp werkzaam was, uit het kamp meegenomen. De Estherrol werd gevonden bij schoonmaakwerkzaamheden in de barakken. Het religieuze voorwerp is waarschijnlijk door een kampgevangene achtergelaten.

Gebedsrol gevonden in een barak in kamp Westerbork door een bewaker meegenomen

Van: gemeente Valkenburg Aan: Lendfers, M.J.H. Plaats: Valkenburg Datum: 1979-12-14 Onderwerp: gegevens over de familie Eisenberg.

Van: gemeente Valkenburg Aan: Lendfers, M.J.H. Plaats: Valkenburg Datum: 1979-12-14 Onderwerp: gegevens over de familie Eisenberg.

Brief van de gemeente Valkenburg aan de heer M.J.H. Lendfers

Inventarislijst van de inboedel

Foto van Fanny Josephus Jitta als kind

Yvonne Süskind is geboren op 28 maart 1939 in Bergen op Zoom. &nbsp;Haar ouders waren vanwege het opkomende antisemitisme in 1938 vanuit Keulen naar Nederland verhuisd. Hier ging haar vader Walter Süskind tijdens de bezetting voor de Joodse Raad in Amsterdam werken. In zijn functie was hij de beheerder van de Hollandsche Schouwburg, waar Amsterdamse Joden zich moesten melden voordat ze gedeporteerd zouden worden naar kamp Westerbork. Uiteindelijk moest het gezin Süskind op 29 september 1943 zelf ook op transport naar Westerbork. Ze kwamen in barak 63. Op 4 september 1944 werden ze vandaaruit op transport gezet naar Theresienstadt.

Van: de Burgerlijke Stand Aan: de aanvrager Plaats: Delfzijl Datum: 1949-03-09 Onderwerp: verklaring van overlijden van Lazarus Sleutelberg.

Van: de Burgerlijke Stand Aan: de aanvrager Plaats: Delfzijl Datum: 1949-03-09 Onderwerp: verklaring van overlijden van Lazarus Sleutelberg.

Uittreksel uit het register van Overlijden betreffende Lazarus Sleutelberg

Van: Magnus, Simon Datum: 1945 Onderwerp: identiteitskaart verstrekt door de Geallieerden tijdens de terugreis van Simon van Theresienstadt naar Nederland.

Van: Magnus, Simon Datum: 1945 Onderwerp: identiteitskaart verstrekt door de Geallieerden tijdens de terugreis van Simon van Theresienstadt naar Nederland.

Identiteitskaart van Simon Magnus in verband met zijn repatriëring

De Westerborker van 20 april 1945 Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-04-20 Onderwerp: wie nu niet naar zijn krachten meewerkt; goed nieuws; mededeling van de kamppolitie; elektrische stroom; uitbreiding kamppolitie; front in Nederland; postkantoor; kantine; kledingmagazijn; bridgedrive; melk- en etenskannen; de was.

De Westerborker van 20 april 1945 Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-04-20 Onderwerp: wie nu niet naar zijn krachten meewerkt; goed nieuws; mededeling van de kamppolitie; elektrische stroom; uitbreiding kamppolitie; front in Nederland; postkantoor; kantine; kledingmagazijn; bridgedrive; melk- en etenskannen; de was.

kampkrant 'De Westerborker nummer 4 van 20 april 1945

Van: Heilbut, Rob Aan: Besanger, L., Mej. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-05 Onderwerp: bedankje voor pakket

Van: Heilbut, Rob Aan: Besanger, L., Mej. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-05 Onderwerp: bedankje voor pakket

Foto van Jo Josephus Jitta

Personen