In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Beekman, Mozes en Hanna Aan: kinderen en kleinkinderen Plaats: Amsterdam (of Westerbork, kamp) Datum: 1943-06-04 Onderwerp: nog in Westerbork, maar voor hoe lang nog?; vader werkt in de keuken en moeder in de binnendienst; bij de dokter geweest in de hoop extra eten te krijgen als suikerpatiënt; over de familie Wolf, hun jongste kind ligt met kinkhoest het ziekenhuis, waardoor het gezin nog vrijstelling van transport heeft; barak nummer 55…

Van: Beekman, Mozes en Hanna Aan: kinderen en kleinkinderen Plaats: Amsterdam (of Westerbork, kamp) Datum: 1943-06-04 Onderwerp: nog in Westerbork, maar voor hoe lang nog?; vader werkt in de keuken en moeder in de binnendienst; bij de dokter geweest in de hoop extra eten te krijgen als suikerpatiënt; over de familie Wolf, hun jongste kind ligt met kinkhoest het ziekenhuis, waardoor het gezin nog vrijstelling van transport heeft; barak nummer 55…

Brief van Mozes en Hanna Beekman-Brilleslijper aan hun kinderen en kleinkinderen vanuit Amsterdam

Molukse woonoorden

Woonoord Vossenbosch

Woonoord Lage Mierde

Woonoord Donsel

Woonoord Berkenoord

Woonoord Vosseveld

Woonoord Conrad

Woonoord de Fledders

Woonoord Mantinge

Woonoord Stuifzand

Woonoord Geesbrug

Woonoord Pietersberg

Woonoord Oranje

Woonoord Carel Coenraadpolder

Woonoord Ybenheer

Woonoord Lunetten

Van: Dekker, G. Aan: Huisman, G.K. Plaats: Smilde Datum: 1945-07-14 Onderwerp: rapportage over dienstbetrachting van bewakers. Uit het verslag blijkt dat bewakers tegemoetkomend zijn t.o. geïnterneerden en hen allerlei vrijheden toestaan.

Van: Dekker, G. Aan: Huisman, G.K. Plaats: Smilde Datum: 1945-07-14 Onderwerp: rapportage over dienstbetrachting van bewakers. Uit het verslag blijkt dat bewakers tegemoetkomend zijn t.o. geïnterneerden en hen allerlei vrijheden toestaan.

Rapport van G. Dekker aan G.K. Huisman over het gedrag van bewakers

Van: Wolff, Machiel Aan: Roos, Mau en Fifi Plaats: Amsterdam Datum: over het niet langs kunnen komen, het halen van een bus en het klaarmaken van een woning; dat ze nog vele jaren mogen ‘Seideren’ met hun kleinkinderen; hij zal vanavond toch nog aan een feesttafel zitten met 9 familieleden…

Van: Wolff, Machiel Aan: Roos, Mau en Fifi Plaats: Amsterdam Datum: over het niet langs kunnen komen, het halen van een bus en het klaarmaken van een woning; dat ze nog vele jaren mogen ‘Seideren’ met hun kleinkinderen; hij zal vanavond toch nog aan een feesttafel zitten met 9 familieleden…

Brief van Simon van Machiel Wolff aan Roos en Mau en Fifi

Van: Polak, Juda Aan: zijn dochter Julia Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-18 Onderwerp: antwoord op haar brief; hij heeft meer dan hij kan opeten; alleen zakdoeken en lantaarns zonder verduisteringsplaatjes heeft hij nodig; Sperres….

Van: Polak, Juda Aan: zijn dochter Julia Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-18 Onderwerp: antwoord op haar brief; hij heeft meer dan hij kan opeten; alleen zakdoeken en lantaarns zonder verduisteringsplaatjes heeft hij nodig; Sperres….

Brief van Juda Alexander Polak aan zijn dochter Julia

Van: Polak, Juda Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: waarschijnlijk stuurt hij de blikjes koffiemelk terug; hij mag slechts 15 kilo meenemen naar het Oosten.

Van: Polak, Juda Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: waarschijnlijk stuurt hij de blikjes koffiemelk terug; hij mag slechts 15 kilo meenemen naar het Oosten.

Brief van Juda Alexander Polak aan zijn vrouw en kinderen vanuit kamp Westerbork

Van: Smilde, M. Aan: Caneel-Smilde, M. Plaats: Groningen Datum: 1943-12-29 Onderwerp: pakketten; omstandigheden M. Caneel-Smilde verbleef in Westerbork, barak 65 Met stempel: Gepruft. Met jullie wordt ook dochter Anna (1938) bedoeld.

Van: Smilde, M. Aan: Caneel-Smilde, M. Plaats: Groningen Datum: 1943-12-29 Onderwerp: pakketten; omstandigheden M. Caneel-Smilde verbleef in Westerbork, barak 65 Met stempel: Gepruft. Met jullie wordt ook dochter Anna (1938) bedoeld.

Brief van M. Smilde aan M. Caneel-Smilde vanuit Groningen

Van: de autoriteiten Aan: Simon, Martin Plaats: Utrecht Datum: 1945-06-20 Onderwerp: registratie kaart betreft repatriëring van Martin Simon.

Van: de autoriteiten Aan: Simon, Martin Plaats: Utrecht Datum: 1945-06-20 Onderwerp: registratie kaart betreft repatriëring van Martin Simon.

Registratiekaart van Martin Simon

Kampkrant de Westerborker van 15 mei 1945 Onderwerp: post; verschijnen van de Westerborker; reparaties; vermist; inlichtingenbureau; wasgoed; courant, heeft iemand nog de Westerborker nummer 20 over; sport; wereldnieuws; Joden in Palestina en elders in de wereld.

Kampkrant de Westerborker van 15 mei 1945 Onderwerp: post; verschijnen van de Westerborker; reparaties; vermist; inlichtingenbureau; wasgoed; courant, heeft iemand nog de Westerborker nummer 20 over; sport; wereldnieuws; Joden in Palestina en elders in de wereld.

Kampkrant de Westerborker van 15 mei 1945

Van: Polak, Joseph Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-07 Onderwerp: alles is in orde; wat zijn zus voor hun doet is met geen pen te beschrijven; met Roosje gaat het goed, in het ziekenhuis heeft zij alles wat nodig is, de pakjes zorgen voor een mooie aanvulling; behoefte aan babygoed; andere aankomende moeder hebben al van alles; Joseph mag haar vier keer in de week bezoeken vanuit zijn strafbarak; Louis (Levie) Hoed bezoekt haar elke avond…

Van: Polak, Joseph Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-07 Onderwerp: alles is in orde; wat zijn zus voor hun doet is met geen pen te beschrijven; met Roosje gaat het goed, in het ziekenhuis heeft zij alles wat nodig is, de pakjes zorgen voor een mooie aanvulling; behoefte aan babygoed; andere aankomende moeder hebben al van alles; Joseph mag haar vier keer in de week bezoeken vanuit zijn strafbarak; Louis (Levie) Hoed bezoekt haar elke avond…

Briefkaart van Joseph Polak aan de familie Wijtmans vanuit kamp Westerbork

Van: Mr. Wolff, Machiel Aan: zijn vrouw (verblijft bij haar ouders) Plaats: Goor Datum: 1939-06-01 Onderwerp: net behouden thuis uit Amsterdam; verdere details als hij zaterdag in Den Haag is; ophalen van foto's…

Van: Mr. Wolff, Machiel Aan: zijn vrouw (verblijft bij haar ouders) Plaats: Goor Datum: 1939-06-01 Onderwerp: net behouden thuis uit Amsterdam; verdere details als hij zaterdag in Den Haag is; ophalen van foto's…

Brief van Machiel Wolff aan zijn vrouw vanuit Goor

Kampkrant de Westerborker van 1 mei 1945 Onderwerp: dag van de arbeid; 1 mei bijeenkomst; keuken; wasgoed; houding ten opzichte van NSB'ers; de Marseillaise; kachels; geen vandalisme; bridgedrive; opvolgers; oorlogsfront.

Kampkrant de Westerborker van 1 mei 1945 Onderwerp: dag van de arbeid; 1 mei bijeenkomst; keuken; wasgoed; houding ten opzichte van NSB'ers; de Marseillaise; kachels; geen vandalisme; bridgedrive; opvolgers; oorlogsfront.

Kampkrant de Westerborker van 1 mei 1945

Van: Brommet, Frieda Aan: Steenbergen, E. Plaats: Auschwitz, blok 13 Datum: 1945 Onderwerp: ze hoopt dat haar kaart aankomt; tot de laatste momenten in Nederland contact met haar gehad en pakjes van haar ontvangen; ze is erg zwak; over een week mag ze misschien opstaan; ze ligt al zeven maanden in bed en ze heeft van alles opgelopen…; haar moeder is bij haar; haar vader is doorgestuurd naar Duitsland (dodenmarsen)…

Van: Brommet, Frieda Aan: Steenbergen, E. Plaats: Auschwitz, blok 13 Datum: 1945 Onderwerp: ze hoopt dat haar kaart aankomt; tot de laatste momenten in Nederland contact met haar gehad en pakjes van haar ontvangen; ze is erg zwak; over een week mag ze misschien opstaan; ze ligt al zeven maanden in bed en ze heeft van alles opgelopen…; haar moeder is bij haar; haar vader is doorgestuurd naar Duitsland (dodenmarsen)…

Briefkaart van Frieda Brommet vanuit de ziekenbarak van Auschwitz blok 13

Van: Knot, Wessel Jan Aan: wie het betreft Plaats: Zuidlaren Datum: onbekend Onderwerp: Wessel Jan Knot behoorde tot de groep van tien verzetsstrijders, die uiteindelijk op 20 september 1943 op het Witterveld bij Assen werden geëxecuteerd en dezelfde dag in het crematorium van kamp Westerbork werden verast. Zie ook het verzetsgraf en verzetsmonument.

Van: Knot, Wessel Jan Aan: wie het betreft Plaats: Zuidlaren Datum: onbekend Onderwerp: Wessel Jan Knot behoorde tot de groep van tien verzetsstrijders, die uiteindelijk op 20 september 1943 op het Witterveld bij Assen werden geëxecuteerd en dezelfde dag in het crematorium van kamp Westerbork werden verast. Zie ook het verzetsgraf en verzetsmonument.

Foto van Wessel Jan Knot

De initialen S S staan voor Stella Simon-Mozes Het initiaal S staat voor Ludwig Ferdinand Simon&nbsp; De ring en broche zijn mogelijk gemaakt door zilversmid Hans Eisinger in kamp Westerbork.

De initialen S S staan voor Stella Simon-Mozes Het initiaal S staat voor Ludwig Ferdinand Simon&nbsp; De ring en broche zijn mogelijk gemaakt door zilversmid Hans Eisinger in kamp Westerbork.

Ring en broche gemaakt in kamp Westerbork voor het echtpaar Simon-Mozes

Van: Simon-Moses Aan: de minister van Financiën Plaats: Den Haag Datum: 1950-06-20 Onderwerp: sollicitatie voor een baan als collectante voor de Staatsloterij. In de brief geeft ze een overzicht van haar achtergrond en kampgeschiedenis.

Van: Simon-Moses Aan: de minister van Financiën Plaats: Den Haag Datum: 1950-06-20 Onderwerp: sollicitatie voor een baan als collectante voor de Staatsloterij. In de brief geeft ze een overzicht van haar achtergrond en kampgeschiedenis.

Brief van Stella Simon Moses aan de Minister van Financiën vanuit Den Haag

Van: Polak, Joseph Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-24 Onderwerp: een levensteken; Rozet is in uitstekende conditie (hoog zwanger); over het werk dat hem bevalt; over pakket- en briefpost, de pakjes worden door Daan verzorgt, Joseph vraagt of zijn zus Juul misschien ziek is; tijdens het schrijven van de briefkaart eet hij kwark; Joseph bezoekt Ro met regelmaat in de ziekenbarak (82)…

Van: Polak, Joseph Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-24 Onderwerp: een levensteken; Rozet is in uitstekende conditie (hoog zwanger); over het werk dat hem bevalt; over pakket- en briefpost, de pakjes worden door Daan verzorgt, Joseph vraagt of zijn zus Juul misschien ziek is; tijdens het schrijven van de briefkaart eet hij kwark; Joseph bezoekt Ro met regelmaat in de ziekenbarak (82)…

Van: Polak-Presser, Joseph en Roza Aan: Co Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-26 Onderwerp: bedankt voor het pakketje; voedselvoorziening in het ziekenhuis en de kraamafdeling in het begin en nu; over het werken van Jo en de lol; over pakketjes en alweer 9 weken in Westerbork; ze hebben nog van alles nodig…;&nbsp; Ze hebben voorlopig uitstel van transport voor zes weken, omdat Ro hoogzwanger is; over het nog niet toegestuurd hebben van een schaakspel, schaakboek en contact met Max Euwe… Joseph was schaakspeler op het hoogste competitieniveau in Nederland.

Van: Polak-Presser, Joseph en Roza Aan: Co Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-26 Onderwerp: bedankt voor het pakketje; voedselvoorziening in het ziekenhuis en de kraamafdeling in het begin en nu; over het werken van Jo en de lol; over pakketjes en alweer 9 weken in Westerbork; ze hebben nog van alles nodig…;&nbsp; Ze hebben voorlopig uitstel van transport voor zes weken, omdat Ro hoogzwanger is; over het nog niet toegestuurd hebben van een schaakspel, schaakboek en contact met Max Euwe… Joseph was schaakspeler op het hoogste competitieniveau in Nederland.

Brief van Joseph en Roza Polak-Presser aan Co vanuit kamp Westerbork

Van: Polak-Presser, Roza en Joseph Aan: tante Dien Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-27 Onderwerp: gewend geraakt aan het kampleven na een verblijf van al negen weken; op Jo zijn werk werd na een paar dagen al gesproken over vluchten; Jo werd die avond van zijn bed gehaald en naar de gevangenis gebracht, hij wist nergens wat van af hij werd ziek en is een paar dagen in het ziekenhuis geweest…; ze zijn vier maal per week een half uur bij elkaar, De OD heeft dat al teruggebracht tot 20 minuten; voorlopig zijn ze nog zes weken in het kamp…

Van: Polak-Presser, Roza en Joseph Aan: tante Dien Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-27 Onderwerp: gewend geraakt aan het kampleven na een verblijf van al negen weken; op Jo zijn werk werd na een paar dagen al gesproken over vluchten; Jo werd die avond van zijn bed gehaald en naar de gevangenis gebracht, hij wist nergens wat van af hij werd ziek en is een paar dagen in het ziekenhuis geweest…; ze zijn vier maal per week een half uur bij elkaar, De OD heeft dat al teruggebracht tot 20 minuten; voorlopig zijn ze nog zes weken in het kamp…

Brief van Roza en Joseph Polak-Presser aan tante Dien vanuit kamp Westerbork

Van: Polak, Juda Aan: zijn vrouw Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: in de veronderstelling dat je ziek bent, gezien de omstandigheden is dat welkom; alleen Juda weet de details niet…

Van: Polak, Juda Aan: zijn vrouw Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: in de veronderstelling dat je ziek bent, gezien de omstandigheden is dat welkom; alleen Juda weet de details niet…

Brief van Juda Alexander Polak aan zijn vrouw vanuit kamp Westerbork

Van: Lagerkommandantur (ondertekend door Hermann Schliesser) Aan: Noach, Sophia (barak 71) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-05 Onderwerp: ontslag uit kamp Westerbork; overplaatsing naar Barneveld; distributiebescheiden, barak 80; contact opnemen met Büro Dr. Wachtel, barak 14.

Van: Lagerkommandantur (ondertekend door Hermann Schliesser) Aan: Noach, Sophia (barak 71) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-05 Onderwerp: ontslag uit kamp Westerbork; overplaatsing naar Barneveld; distributiebescheiden, barak 80; contact opnemen met Büro Dr. Wachtel, barak 14.

mededeling van het Lagerkommandantur aan Sophia Noach over haar ontslag uit kamp Westerbork

Personen