In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-13 Onderwerp: Werner is bij de burgemeester van de gemeente Westerbork langs geweest voor de nodige stappen om de volgende dag de ondertrouwacte te kunnen ondertekenen; over eventuele verhuizing naar kamp Westerbork na het sluiten van het huwelijk. Ze zal dan voor onbepaalde tijd in het kamp kunnen blijven, zolang Werner een vrijstelling heeft. Er bestaat ook een kans dat ze dan een eigen kamer krijgen, en voor Stella zal er zeker werk zijn; over Werners huwelijkscadeau.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-13 Onderwerp: Werner is bij de burgemeester van de gemeente Westerbork langs geweest voor de nodige stappen om de volgende dag de ondertrouwacte te kunnen ondertekenen; over eventuele verhuizing naar kamp Westerbork na het sluiten van het huwelijk. Ze zal dan voor onbepaalde tijd in het kamp kunnen blijven, zolang Werner een vrijstelling heeft. Er bestaat ook een kans dat ze dan een eigen kamer krijgen, en voor Stella zal er zeker werk zijn; over Werners huwelijkscadeau.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Verlofbriefje Van: Tombowsky, Herbert ,&nbsp; Datum afgifte: 1941-05-16 Plaats: Wieringermeer Onderwerp: verlof van 16-18 mei 1941.

Verlofbriefje Van: Tombowsky, Herbert ,&nbsp; Datum afgifte: 1941-05-16 Plaats: Wieringermeer Onderwerp: verlof van 16-18 mei 1941.

Bewijs van verlof voor Herbert Tombowsky

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Gudema, A.&nbsp; Datum: 1942-09-15&nbsp; Bewijs dat Gudema bij de OD is ingedeeld. Bijzonderheden: voorzien van een in kamp Westerbork gemaakte pasfoto en een ‘Lager Westerbork’ stempel.

Van: Gudema, A.&nbsp; Datum: 1942-09-15&nbsp; Bewijs dat Gudema bij de OD is ingedeeld. Bijzonderheden: voorzien van een in kamp Westerbork gemaakte pasfoto en een ‘Lager Westerbork’ stempel.

van indeling van Aron Gudema bij de Joodse Ordedienst

Van: Mirjam en Menachem&nbsp; Aan: lieve jongens en mensen&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1944-05 Onderwerp: over arrestatie, verhoor en verblijf in de gevangenis in Den Bosch, het verblijf in Scheveningen; dagelijks leven in kamp, hulp van verschillende mensen. Doe niet te veel inspanningen iets voor hen te doen. Betaal geen grote bedragen. Mirjam werkt bij de Batterijen en Menachem in de vliegtuigsloperij. Over een eventueel transport is nog niets duidelijk.

Van: Mirjam en Menachem&nbsp; Aan: lieve jongens en mensen&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1944-05 Onderwerp: over arrestatie, verhoor en verblijf in de gevangenis in Den Bosch, het verblijf in Scheveningen; dagelijks leven in kamp, hulp van verschillende mensen. Doe niet te veel inspanningen iets voor hen te doen. Betaal geen grote bedragen. Mirjam werkt bij de Batterijen en Menachem in de vliegtuigsloperij. Over een eventueel transport is nog niets duidelijk.

Brief van Mirjam en Menachem aan lieve jongens en mensen vanuit kamp Westerbork

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-26&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: opheffing van quarantaine in barak 81B en 83B.

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-26&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: opheffing van quarantaine in barak 81B en 83B.

Mededeling over opheffing van quarantaine in barak 81B en 83B

Mededeling Datum: 1943-10-18 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Nachtausweise

Mededeling Datum: 1943-10-18 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Nachtausweise

Mededeling over Nachtausweise

Korte broek: het gaat om een broek, die door een kampgevangene is gedragen tijdens werkzaamheden op het land. De schenkster was dochter van boer Wilting. Vanuit hun boerderij was het smalspoor van het kamp te zien. Gemiddeld werkten 10 tot 15 kampgevangenen op hun land. Ze werden onder andere ingezet bij de graanoogst en het aardappelrooien. De schenkster keek altijd met veel bewondering naar de korte broek. Ze kreeg het uiteindelijk cadeau van de kampgevangene (meisje).

Korte broek: het gaat om een broek, die door een kampgevangene is gedragen tijdens werkzaamheden op het land. De schenkster was dochter van boer Wilting. Vanuit hun boerderij was het smalspoor van het kamp te zien. Gemiddeld werkten 10 tot 15 kampgevangenen op hun land. Ze werden onder andere ingezet bij de graanoogst en het aardappelrooien. De schenkster keek altijd met veel bewondering naar de korte broek. Ze kreeg het uiteindelijk cadeau van de kampgevangene (meisje).

Een korte broek gedragen bij (land-) werkzaamheden in kamp Westerbork

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-06-14 Onderwerp: 2de Pinksterdag, een gewone werkdag in kamp Westerbork, Werner leest de brieven van Stella nog eens door, de meeste vernietigd hij, een enkele waar belangrijke dingen instaan bewaard hij; In Westerbork wordt naast de grootste misère en ellende toch nog een leven geleefd, dat in sommige opzichten Amsterdam voorbij is. Jacob (Hijman) en zijn vrouw ontmoet. Zij is blij hier te zijn; In Westerbork zijn de concerten weer begonnen in de Grote Zaal; sterilisatie gemengd-gehuwden, morgen moeten zij kiezen voor het een of het ander (deportatie); geruchten dat er enkele weken geen trein meer zou vertrekken, toch kwam er vanmorgen een goederentrein. De trein vertrok spoedig weer, het was een vergissing; de naar Amersfoort vertrokken (buitenlanders) zijn weer teruggekomen; er wordt gezegd dat de gevangenen in Vught en Barneveld ook naar kamp Westerbork zullen worden overgebracht; er worden nieuwe barrakken gebouw, Westerbork zal ook een werkkamp worden; over de relatie tussen Werner en Stella; wat Werner over Vught hoorde is juist, alle kinderen zijn uit Vught vertrokken, velen zijn doorgestuurd, een gedeelte ligt in het ziekenhuis van kamp Westerbork; Werner hoopt dat Stella niet als strafgeval in kamp Westerbork zou terecht komen. in dat geval zou hij niets kunnen doen; Rosa Eva Pool, een goede kennis van Werner schijnt de familie Pach al lang te kennen; met mevrouw Mahler gaat het behoorlijk, Werner ziet haar niet meer zo vaak als vroeger, van haar man is nog niets gehoord.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-06-14 Onderwerp: 2de Pinksterdag, een gewone werkdag in kamp Westerbork, Werner leest de brieven van Stella nog eens door, de meeste vernietigd hij, een enkele waar belangrijke dingen instaan bewaard hij; In Westerbork wordt naast de grootste misère en ellende toch nog een leven geleefd, dat in sommige opzichten Amsterdam voorbij is. Jacob (Hijman) en zijn vrouw ontmoet. Zij is blij hier te zijn; In Westerbork zijn de concerten weer begonnen in de Grote Zaal; sterilisatie gemengd-gehuwden, morgen moeten zij kiezen voor het een of het ander (deportatie); geruchten dat er enkele weken geen trein meer zou vertrekken, toch kwam er vanmorgen een goederentrein. De trein vertrok spoedig weer, het was een vergissing; de naar Amersfoort vertrokken (buitenlanders) zijn weer teruggekomen; er wordt gezegd dat de gevangenen in Vught en Barneveld ook naar kamp Westerbork zullen worden overgebracht; er worden nieuwe barrakken gebouw, Westerbork zal ook een werkkamp worden; over de relatie tussen Werner en Stella; wat Werner over Vught hoorde is juist, alle kinderen zijn uit Vught vertrokken, velen zijn doorgestuurd, een gedeelte ligt in het ziekenhuis van kamp Westerbork; Werner hoopt dat Stella niet als strafgeval in kamp Westerbork zou terecht komen. in dat geval zou hij niets kunnen doen; Rosa Eva Pool, een goede kennis van Werner schijnt de familie Pach al lang te kennen; met mevrouw Mahler gaat het behoorlijk, Werner ziet haar niet meer zo vaak als vroeger, van haar man is nog niets gehoord.

Lagerbefehl No. 44&nbsp; Datum: 1943-07-31&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Binnenkomende geldzendingen en de inhouding van 25% van het bedrag.

Lagerbefehl No. 44&nbsp; Datum: 1943-07-31&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Binnenkomende geldzendingen en de inhouding van 25% van het bedrag.

Lagerbefehl No. 44

Het personeel van het Interneringskamp.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; Commandant Buijvoets met secretaresse Fritsje Hoekstra. Jan Buijvoets was oorspronkelijk namens het Militair Gezag belast met de repatriëring van de in kamp Westerbork bevrijdde Joden. Later werd hij commandant van het Interneringskamp Westerbork.&nbsp;

Het personeel van het Interneringskamp.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; Commandant Buijvoets met secretaresse Fritsje Hoekstra. Jan Buijvoets was oorspronkelijk namens het Militair Gezag belast met de repatriëring van de in kamp Westerbork bevrijdde Joden. Later werd hij commandant van het Interneringskamp Westerbork.&nbsp;

Foto van Commandant Jan Buijvoets en zijn secretaresse Fritsje Hoekstra

Van: Vos-Wittenburg, E.&nbsp; Aan: Lakrooy, B. Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-08-09&nbsp; Onderwerp: omstandigheden; pakketten&nbsp; + bijbehorende enveloppe (5491-102-1).

Van: Vos-Wittenburg, E.&nbsp; Aan: Lakrooy, B. Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-08-09&nbsp; Onderwerp: omstandigheden; pakketten&nbsp; + bijbehorende enveloppe (5491-102-1).

Brief van E. Vos-Wittenburg aan B. Lackrooy vanuit kamp Westerbork

Löwenhardt, W. 'De jonkvrouw in 't Bosch op 12 februari 1945' Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-02 Onderwerp: verjaardagstekening&nbsp;met daarop getekend Regina en de houtploeg. Met de handtekeningen van de houtploeg. Bijz.: hoort bij een gedicht, zie 3251-9.

Löwenhardt, W. 'De jonkvrouw in 't Bosch op 12 februari 1945' Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-02 Onderwerp: verjaardagstekening&nbsp;met daarop getekend Regina en de houtploeg. Met de handtekeningen van de houtploeg. Bijz.: hoort bij een gedicht, zie 3251-9.

Tekening van Werner Löwenhardt voor Regina Gans in kamp Westerbork

Mededeling Datum: 1943-10-29 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: arbeitskarten

Mededeling Datum: 1943-10-29 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: arbeitskarten

Mededeling over Arbeitskarten

Lijst betreffende crematies Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-15 Van: Vries, de, L., Bestattungswesen Aan: Lenz, Dhr., Zeichenburo Bauleitung Betreft de dagen waarop het crematorium in gebruik is geweest tussen 1943-04-15 en 1943-06-04 en het aantal crematies op die dagen.

Lijst betreffende crematies Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-15 Van: Vries, de, L., Bestattungswesen Aan: Lenz, Dhr., Zeichenburo Bauleitung Betreft de dagen waarop het crematorium in gebruik is geweest tussen 1943-04-15 en 1943-06-04 en het aantal crematies op die dagen.

Lijst

Verlofbriefje van Stern, Herta&nbsp; Plaats: Wieringermeer. Datum van afgifte: 1941-05-16&nbsp; Onderwerp: verlof van 16-18 mei 1941

Verlofbriefje van Stern, Herta&nbsp; Plaats: Wieringermeer. Datum van afgifte: 1941-05-16&nbsp; Onderwerp: verlof van 16-18 mei 1941

Bewijs van verlof voor Herta Stern werkzaam in het werkdorp Nieuwesluis

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Houtvester Assen Plaats: Westerbork Datum: 1947-01-23 Onderwerp: huur schuilkeet als rijwielstalling.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Houtvester Assen Plaats: Westerbork Datum: 1947-01-23 Onderwerp: huur schuilkeet als rijwielstalling.

Brief van J. G. Buijvoets aan Houtvester Assen

Bewijs van crematie Datum: 23-03-1943 Nr. 132 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Lazarus, Judith geb. 08-04-85 overleden 20-03-1943 te Westerbork op: 22-03-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 23-03-1943 Nr. 132 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Lazarus, Judith geb. 08-04-85 overleden 20-03-1943 te Westerbork op: 22-03-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Judith Lazarus

Van: Antragstelle Aan: Zomerplaag, Morrice Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-01-12 Betreft bericht op een verzoek op 08-04-1943 met het besluit dat M. Zomerplaag op transport moet naar Bergen-Belsen

Van: Antragstelle Aan: Zomerplaag, Morrice Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-01-12 Betreft bericht op een verzoek op 08-04-1943 met het besluit dat M. Zomerplaag op transport moet naar Bergen-Belsen

Bericht dat Morris Zomerplaag op transport moet naar Bergen-Belsen

Bewijs van crematie Datum: 05-07-1943 Nr. 394 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Schreeuwer, Betty Silvia geb. 24-11-41 overleden te Westerbork op 27-06-1943 op 28-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 05-07-1943 Nr. 394 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Schreeuwer, Betty Silvia geb. 24-11-41 overleden te Westerbork op 27-06-1943 op 28-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Betty Silvia Schreeuwer

Van: Gewestelijk Arbeidsbureau Aan: Levie, Jacob Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-18 Onderwerp: oproep dat Jacob Levie op 24 juli tewerkgesteld zal worden in het Joods werkkamp Stuifzand; waar hij zich moet melden en wat hij moet afgeven…

Van: Gewestelijk Arbeidsbureau Aan: Levie, Jacob Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-18 Onderwerp: oproep dat Jacob Levie op 24 juli tewerkgesteld zal worden in het Joods werkkamp Stuifzand; waar hij zich moet melden en wat hij moet afgeven…

Brief van het Gewestelijk Arbeidsbureau aan Jacob Levie vanuit Den Haag

Kampkrant de Westerborker van 25 april 1945 Onderwerp: commissie van geschillen; persoonsbewijs; kantine; schoenen weer voorradig; frontnieuws; de dag der dagen…

Kampkrant de Westerborker van 25 april 1945 Onderwerp: commissie van geschillen; persoonsbewijs; kantine; schoenen weer voorradig; frontnieuws; de dag der dagen…