In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Dit verhaal werd geschreven in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;

Josef Freiwald gaf in de oorlogsjaren aan dat hij zijn vader niet gekend had. Hij vertelde toen ook dat hij tot ongeveer zijn tiende jaar met zijn moeder in Zwitserland verbleef en dat ze zich daarna in Frankrijk aansloten bij Circus Krone. Josef was daar acrobaat. Zijn moeder Katharina Freiwald kreeg een relatie met Josef Winterstein. Het paar Winterstein-Freiwald kreeg samen nog een zoon en vier dochters.

Vanaf begin jaren dertig verbleven zowel Josef Freiwald als de familie van zijn moeder in Nederland. Josef kreeg een relatie met Carolina (Carlina) Basili (Basily) en hij sloot zich aan bij haar grote Sintifamilie. Deze familie had de Italiaanse nationaliteit en kwam uit Lugano, het uiterst zuidelijke puntje van Zwitserland, waar Italiaans gesproken wordt. Voordat deze familie naar Nederland kwam, verbleef ze een periode in Engeland, waar Carolina op 25 februari 1912 in Londen werd geboren. De familie Basili en ook Josef Freiwald verdienden geld door het vermaken van mensen met muziek en acrobatiek en een broer van Carolina beheerde een reizend bioscoopje. Josef speelde viool.

Josef en Carolina kregen vier kinderen. Op 6 november 1937 werd in Den Haag zoon Christiaan geboren. In Hilversum volgde op 28 november 1938 Emerikus Henriques. Dochter Anna kwam op 29 november 1939 in Amsterdam ter wereld, maar het kind overleed 11 weken later in Amersfoort. Ten slotte werd dochter Aida op 8 maart 1943 in Arnhem geboren.&nbsp;

Woonwagenbewoners, en in het bijzonder Sinti en Roma, werden door de overheid als crimineel en onaangepast gestigmatiseerd. Tijdens hun verblijven in Noord-Brabant in 1929 kreeg ook de familie Basili te maken met pogingen om hen uit Nederland te verwijderen. Gedurende drie jaar werd geprobeerd redenen te vinden om hen het land uit te zetten. De districtscommandant van Breda schreef het volgende aan zijn ondergeschikten:&nbsp;

<blockquote>"Ik verzoek u mij met eenigen spoed op de hoogte te brengen van alle kleine en groote fraudes, overtredingen en onaangenaame gewoonten en streken enz. waaraan de zigeunersbende Bassilini [ ... ] zich in de loop der tyden [ ... ] schuldig hebben gemaakt. De bedoeling is te trachten, hen uit ons land te verwyderen, doch daarvoor is het noodig, dat weer eens aangetoond wordt, dat zy als "echte zigeuners" met al hun beruchte streken optraden en daardoor een gevaar zijn voor de openbare orde, veiligheid en zedelijkheid."</blockquote>

Ondanks pogingen om redenen voor uitzetting te vinden, werden er geen overtredingen waargenomen en tevens beschikte de familie over voldoende inkomsten om in hun levensonderhoud te voorzien. De pogingen liepen dood en de Basili’s konden in Nederland blijven.

Vanaf 1938 heeft Josef Freiwald pogingen gedaan om via het Zwitserse consulaat in Amsterdam een Zwitsers staatsburgerschap te verkrijgen. Hij was in het kanton waar hij geboren werd geregistreerd als Zwitsers staatsburger, maar om verschillende redenen - zoals dat hij niet precies wist wanneer hij Zwitserland verlaten had, dat hij zijn identiteit niet kon bevestigen, dat zijn ouders niet getrouwd waren en dat zijn moeder een Sinti was - vonden de autoriteiten dat Josef geen aanspraak kon maken op de Zwitserse nationaliteit. Hij kreeg geen paspoort en was dus stateloos. Voor het laatst deed Josef Freiwald in 1943 een poging om een paspoort te verkrijgen, maar de Zwitserse politie heeft dit consequent verhinderd. In totaal zijn er 101 brieven over deze kwestie gedocumenteerd. Deze weigering had grote gevolgen voor Josef.

Tijdens de beginjaren van de Duitse bezetting werden de Sinti- en Roma families in Nederland nog relatief met rust gelaten. Josef Freiwald en Carolina Basili woonden met een groot deel van hun familie in het woonwagenkamp aan de Slachthuiskade in Den Haag. De vervolging van de groep Sinti en Roma kwam pas echt op gang na zondagmiddag 14 mei 1944. Toen kwamen bij de gewestelijke politiepresidenten in Amsterdam, Rotterdam, Eindhoven, Arnhem en Groningen telexen binnen met een geheim en zeer dringend bericht:&nbsp;

<blockquote>“[ .. . ] Met het doel eener centrale aanhouding van alle in Nederland verblijvende personen, die de kenmerken der Zigeuners bezitten, moeten met instemming van den Befehlshaber der Ordnungspolizei op dinsdag 16 mei 1944 te 7.00 uur alle Zigeunerfamilies, alle kinderen inbegrepen, door personeel van de Nederlandsche Politie onverwijld naar het kamp Westerbork worden overgebracht en wel tot uiterlijk 20.00 uur. Onder het bovenstaande vallen alle personen, die op grond van hun uiterlijk, hun zeden en gewoonten als Zigeuners of als Zigeunerhalfbloeden kunnen worden aangemerkt, zoomede alle personen die naar de geaardheid der Zigeuners rondtrekken.”</blockquote>

Het waren Nederlandse politieagenten die het bevel opvolgden en op 16 mei 1944 overal in het land de Sinti en Roma oppakten. In Den Haag ging de politie tijdens deze razzia voortvarend te werk. Vanaf 4 uur in de vroege ochtend riepen ze de bewoners op om hun huis te verlaten. De opgepakte mensen kregen te horen dat ze mee moesten naar het bureau op de Mauritskade, dat ze doorgestuurd werden naar Westerbork om hun papieren te laten controleren, en dat ze daarna weer naar huis zouden kunnen. De arrestanten kregen weinig tijd om zich goed aan te kleden of reisbenodigdheden mee te nemen en na hun vertrek werden de huizen verzegeld. De razzia verliep zonder geweld en op het politiebureau lagen pakjes brood voor hen gereed.&nbsp;

De opgepakte Sinti werden omstreeks 8 uur in de ochtend in met dekzeil afgesloten vrachtauto’s naar station Staatsspoor gereden, van waaruit om 13.10 uur hun trein naar Assen vertrok. Daar kwamen ze om 20.00 uur aan, werden overgedragen aan bewakers van kamp Westerbork en naar het kamp gebracht. De groep uit Den Haag bestond uit 91 personen, en een dag later kwamen daar nog 4 personen bij. Ook Josef Freiwald, zijn vrouw Carolina Basili en hun drie kinderen ondergingen dit lot en kwamen in kamp Westerbork terecht. Van familie Basili werden in totaal 20 personen uit verschillende locaties opgehaald, namelijk zeven in Den Haag, 11 in Den Bosch en twee in Eindhoven.&nbsp;&nbsp;

In totaal kwamen er bij de ‘zigeunerrazzia’ zo’n 578 woonwagenbewoners uit het hele land kamp Westerbork binnen. De Nederlandse politie was bij de razzia grondig te werk gegaan en had het criterium wie er Sinti en Roma was en wie niet, niet zo nauw genomen. Daardoor werden er vanuit kamp Westerbork 333 personen teruggestuurd, zij hadden een buitenlands paspoort of waren ‘Arische woonwagenbewoners’. Zo ook de leden van de familie Basili, die via hulp door een gezant van het Italiaanse consulaat vrijkwamen.

Door de consequente weigering van de Zwitserse autoriteiten moest Josef Freiwald zijn vrouw en kinderen echter achterlaten en was hij een van de 245 personen uit de Sinti en Roma gemeenschap die wel gedeporteerd werd naar Auschwitz, op 19 mei 1944. Ook Katharina Winterstein-Freiwald, haar man en hun vijf kinderen werden afgevoerd, ondanks dat een aantal van hen over een Zwitsers paspoort beschikte.&nbsp;

Deze trein had twee bestemmingen: vooraan waren zes derdeklasrijtuigen met daarin 238 Joden die naar Bergen-Belsen werden gedeporteerd. Daarachter kwamen goederenwagons met bestemming Auschwitz met daarin 208 Joden, en vervolgens de vijf goederenwagons met de Sinti en Roma. Deze wagons waren met een Z gemarkeerd.&nbsp;

In opdracht van kampcommandant Gemmeker werd dit transport gefilmd door de Joodse kampgevangene Rudolf Breslauer. Dit werd later bekend als de Westerborkfilm, met de iconische beelden van het meisje met de hoofddoek tussen de schuifdeuren, het Sintimeisje Settela Steinbach.

Op 21 mei 1944 kwam de trein in Auschwitz aan. De Sinti en Roma werden opgesloten in het zogenaamde ‘Zigeunerlager’. De omstandigheden waren er verschrikkelijk. De barakken zaten overvol met zo’n 22.000 Sinti en Roma gevangenen waarvoor de hoeveelheid voedsel die zij kregen toegediend volstrekt ontoereikend was. Verder waren er nauwelijks sanitaire voorzieningen. De latrines werden zelden geleegd en het water was besmet met ziektekiemen. Het gevolg was dat er epidemieën van tyfus en dysenterie uitbraken. De situatie werd zo ondraaglijk dat er op 16 mei 1944, dezelfde dag dat in Nederland de Sinti en Roma werden opgepakt, een opstand uitbrak. Dit had tot gevolg dat Himmler in juli 1944 besloot dat het ‘Zigeunerlager’ moest worden opgeheven. Dit bevel werd uitgevoerd in de nacht van 2 op 3 augustus 1944. De mannen, vrouwen en kinderen die niet konden werken, werden vergast en de nog arbeidsgeschikten werden overgebracht naar werkkampen. 69 mannen werden naar Buchenwald gedeporteerd en 39 vrouwen naar Ravensbrück.

Voor Josef Freiwald werd de bestemming Buchenwald, dit gold eveneens voor zijn stiefvader Josef Winterstein en zijn stiefbroer Bertus Winterstein. Josefs moeder Katharina en drie van haar vier dochters moesten naar Ravensbrück. Anna, haar jongste dochter van negen jaar oud, was een van de slachtoffers die op 3 augustus werd vergast.

Josefs trein richting Buchenwald vertrok op 3 augustus. Ergens op een station in de buurt van Weimar lukte het hem om uit deze trein te ontsnappen. Zijn vlucht werd ontdekt en op 6 augustus werd een telegram uitgezonden. Omdat men verwachtte dat Josef naar zijn gezin in Nederland zou vluchten, werd ook Den Haag gewaarschuwd.

Het lukte Josef Freiwald om een maand uit handen van de nazi’s te blijven, maar hij werd toch weer opgepakt en op 6 september 1944 opnieuw ingeschreven in Buchenwald. Josef Freiwald werd in Buchenwald over zijn vlucht ondervraagd. Hij verklaarde dat hij niet was gevlucht, maar toen hij op een station water ging halen, de trein zonder hem was weggereden. Dat hij dat kon doen zonder dat de bewakers hem begeleidden, kwam volgens hem doordat zij sliepen. Hij verklaarde:&nbsp;

<blockquote>"Ik kan wel met zekerheid zeggen dat de bewakers kort daarvoor met elkaar hadden gesproken. Maar als ze wakker waren geweest, hadden ze mij gezien, want ik stapte voor hen uit de wagon en zei zelfs: "Ik ga wat water halen." Voor zover ik mij kan herinneren zaten de bewakers op een bankje, met hun geweren tussen hun benen en hun hoofden hangend."</blockquote>

Volgens een persoonskaart uit Buchenwald is Josef Freiwald op 11 februari 1945 naar het werkkamp Mittelbau-Dora vervoerd. Op deze kaart staat vermeld:&nbsp;‘Schweiz- Zigeuner’, met de daarbij voor de Sinti en Roma gebruikelijke classificering ‘Arbeitsscheu’.

Josef Freiwald overleefde de oorlog. Hij werd in Bergen-Belsen bevrijd, waarschijnlijk na een dodenmars. Zijn moeder Katharina Winterstei-Freiwald bezweek in Ravensbrück, 49 jaar oud. Haar man Josef Winterstein werd vermoord in Mittelbau-Dora, 56 jaar oud. Zijn stiefbroer en drie stiefzussen overleefden de Holocaust.&nbsp;

Josef Freiwald keerde na de oorlog terug naar zijn gezin in Den Haag. Zijn vrouw Carolina en hun drie kinderen waren, nadat zij weg konden uit kamp Westerbork, teruggegaan naar het winteradres van de familie (Slijkeinde 177 in Den Haag).&nbsp;Volgens documenten woonde de familie Freiwald-Basili na hun hereniging op het oude, weer in gebruik genomen Haagse woonwagenkamp (Binckhorstlaan 177). Een ander teruggevonden adres is het woonwagenkamp Beukbergen, bij Zeist.

Pas ver na de oorlog, in 1972, zou Josef Freiwald&nbsp;eindelijk zijn paspoort verkrijgen en Nederlands staatsburger worden. Josef Freiwald is op 25 juni 2006 te Soultz-Haut-Rhin, Haut-Rhin, Grand Est (Frankrijk) overleden. Hij was toen 95 jaar oud.&nbsp;

Josef Freiwald werd geboren op 6 december 1912 in Chalais, Zwitserland. Zijn moeder was Katharina Freiwald, een Sintezza, zijn vader was Alfred Joseph Nobel, die uit de nomadische stam Jenisch kwam. Josefs ouders waren niet gehuwd, waardoor aan Josef voor en tijdens de oorlog het Zwitsers staatsburgerschap geweigerd werd. Daardoor werd hij, als enige van het gezin dat hij had gesticht, met het ‘Zigeunertransport’ van 19 mei 1944 naar Auschwitz gedeporteerd. Hij wist de oorlog te overleven en keerde nadien terug bij zijn familie.&nbsp;

Joseph Freiwalt

Het verhaal van Josef Freiwald

Afzender: Kortoef, J. Aan: Polak-Korthoef, Anna Datum: 1942 Onderwerp: op de enveloppe werd het voormalig adres van Anna in Amsterdam en vervolgens het adres in kamp Westerbork, barak 65, opgeschreven. Tevens is met potlood geschreven: 'Op transport' en ‘terug afzender Amsterdam’. &nbsp;

Afzender: Kortoef, J. Aan: Polak-Korthoef, Anna Datum: 1942 Onderwerp: op de enveloppe werd het voormalig adres van Anna in Amsterdam en vervolgens het adres in kamp Westerbork, barak 65, opgeschreven. Tevens is met potlood geschreven: 'Op transport' en ‘terug afzender Amsterdam’. &nbsp;

Enveloppe behorende bij een brief verzonden door J. Kortoef aan Anna Polak-Kortoef in kamp Westerbork

Van: Vader, moeder, Bets Aan: Hamburg, Flora Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-18 Onderwerp: Transporten; pakketten; dagelijks leven; In bijbehorende enveloppe (4622-7-1)

Van: Vader, moeder, Bets Aan: Hamburg, Flora Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-18 Onderwerp: Transporten; pakketten; dagelijks leven; In bijbehorende enveloppe (4622-7-1)

Brief van vader, moeder en Bets aan Flora Hamburg vanuit kamp Westerbork

Van: Sarluis, Bernard Aan: Sarluis, Jack (zoon) Plaats: Beugelen, Joods werkkamp, kamer 5 Datum: 1942-08 Onderwerp: om 4 uur aangekomen; alles is in beslag genomen en zal onder de dwangarbeiders worden verdeeld, de stemming is niet prettig; hij is op zijn bed aan het schrijven, want er zijn geen stoelen op de kamer; ze mogen alleen sigaretten ontvangen en pakjes met wasgoed; ‘s morgens om 5.30 opstaan en om 9 uur ’s avonds naar bed; laat de rest van de familie de brief lezen; hij is moe; ze hebben pas om 9 uur gegeten en daarna naar bed…

Van: Sarluis, Bernard Aan: Sarluis, Jack (zoon) Plaats: Beugelen, Joods werkkamp, kamer 5 Datum: 1942-08 Onderwerp: om 4 uur aangekomen; alles is in beslag genomen en zal onder de dwangarbeiders worden verdeeld, de stemming is niet prettig; hij is op zijn bed aan het schrijven, want er zijn geen stoelen op de kamer; ze mogen alleen sigaretten ontvangen en pakjes met wasgoed; ‘s morgens om 5.30 opstaan en om 9 uur ’s avonds naar bed; laat de rest van de familie de brief lezen; hij is moe; ze hebben pas om 9 uur gegeten en daarna naar bed…

Briefkaart van Bernard Arend Sarluis aan Bram Sarluis vanuit het Joods werkkamp Beugelen

Personen