In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 19-07-1943 Nr. 432 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Greilsheimer, Isbert Isaak geb. ? overleden te Westerbork op 15-07-1943 op 16-07-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 19-07-1943 Nr. 432 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Greilsheimer, Isbert Isaak geb. ? overleden te Westerbork op 15-07-1943 op 16-07-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Isbert Isaak Greilsheimer

Werkplaatsen kamp Westerbork

Oliemakerij

Van: Kan-Kaufmann, Johanna Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11 Onderwerp: pakketpost; ze hoopt dat een broek snel komt; behoefte aan andere dingen…

Van: Kan-Kaufmann, Johanna Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11 Onderwerp: pakketpost; ze hoopt dat een broek snel komt; behoefte aan andere dingen…

Brief van Johanna Kan-Kaufmann aan haar schoonzoon vanuit kamp Westerbork

Van: Sara Aan: beste familie Plaats: leiden Datum: 1945-06-16 Onderwerp: felicitatie met de geboorte van een dochter; over Sien, die plots voor de deur stond; overlevende van Auschwitz; kon in een fabriek werken; ze heeft veel koude, honger en ellende meegemaakt; naar een paar dagen ging ze verder; ze vond het jammer dat Louis er nog niet was; zulke ervaringen vergeet je nooit meer; Louis is gezond opgedoken in Oegstgeest; met een vliegtuig tot Eindhoven, de rest van de weg meegelift in een auto; hij heeft een Canadees uniform aan; over andere ontmoetingen….&nbsp;

Van: Sara Aan: beste familie Plaats: leiden Datum: 1945-06-16 Onderwerp: felicitatie met de geboorte van een dochter; over Sien, die plots voor de deur stond; overlevende van Auschwitz; kon in een fabriek werken; ze heeft veel koude, honger en ellende meegemaakt; naar een paar dagen ging ze verder; ze vond het jammer dat Louis er nog niet was; zulke ervaringen vergeet je nooit meer; Louis is gezond opgedoken in Oegstgeest; met een vliegtuig tot Eindhoven, de rest van de weg meegelift in een auto; hij heeft een Canadees uniform aan; over andere ontmoetingen….&nbsp;

Brief van Sara aan lieve familie

Van: Blits-Lam, Sonja Aan: Veer, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1942-07-29 Onderwerp: uitstel van transport; vader moet naar het (werk)kamp; verzoek om bonnen om voor een week eten te kunnen kopen, om honger te voorkomen; ze denkt over twee weken te moeten vertrekken; al haar zusters hebben uitstel van transport…

Van: Blits-Lam, Sonja Aan: Veer, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1942-07-29 Onderwerp: uitstel van transport; vader moet naar het (werk)kamp; verzoek om bonnen om voor een week eten te kunnen kopen, om honger te voorkomen; ze denkt over twee weken te moeten vertrekken; al haar zusters hebben uitstel van transport…

Brief van Sonja Blits-Lam aan de familie Veer vanuit Amsterdam

Breslauer, Werner Rudolf Een boot die ligt aangemeerd in het Oranjekanaal.&nbsp; Westerbork, jaartal onbekend.

Breslauer, Werner Rudolf Een boot die ligt aangemeerd in het Oranjekanaal.&nbsp; Westerbork, jaartal onbekend.

Een aangemeerde boot in het Oranjekanaal

Specifieke groepen kampbewoners

Politieke gevangenen kamp Westerbork

Van: Dr. Huizenga, H. (arts) Aan: wie het betreft Plaats: Assen Datum: 1947 Onderwerp: Max krijgt toestemming om als patiënt in het Militair Hospitaal te gaan wandelen in het Asser Bos.&nbsp;

Van: Dr. Huizenga, H. (arts) Aan: wie het betreft Plaats: Assen Datum: 1947 Onderwerp: Max krijgt toestemming om als patiënt in het Militair Hospitaal te gaan wandelen in het Asser Bos.&nbsp;

Vergunning voor patiënt Marcus van Zuiden om te wandelen in het Asser Bos

Van: Betsie Baruch-de Levie.&nbsp; Aan: Topper, Fam.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-10-12&nbsp; Onderwerp: omstandigheden: bijvoorbeeld een transportnacht. Ze leven in een hel en ze worden vies en verkommeren, met 14.000 anderen in het kamp. Ze waren overvallen door het plotselinge vertrek naar kamp Westerbork. Ze hebben veel spullen moeten achterlaten; uitgaande transporten met 1700 personen; pakketten; beschrijving situatie; vraag met spoed om schoenen en kleding en andere zaken in verband met mogelijk vertrek aanstaande vrijdag (16 oktober).

Van: Betsie Baruch-de Levie.&nbsp; Aan: Topper, Fam.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-10-12&nbsp; Onderwerp: omstandigheden: bijvoorbeeld een transportnacht. Ze leven in een hel en ze worden vies en verkommeren, met 14.000 anderen in het kamp. Ze waren overvallen door het plotselinge vertrek naar kamp Westerbork. Ze hebben veel spullen moeten achterlaten; uitgaande transporten met 1700 personen; pakketten; beschrijving situatie; vraag met spoed om schoenen en kleding en andere zaken in verband met mogelijk vertrek aanstaande vrijdag (16 oktober).

Brief van Betsie Baruch aan de familie Topper vanuit kamp Westerbork

Drie politieagenten (in uniform) zitten aan een tafel en drinken koffie Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1960 Jan Vrieling zit links.

Drie politieagenten (in uniform) zitten aan een tafel en drinken koffie Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1960 Jan Vrieling zit links.

Foto van drie politieagenten in woonoord Schattenberg

Van: een onbekende bevrijdde kampgevangene Aan: Wagenaar, A, mevrouw Plaats: onbekend (mogelijk Epe) Datum: 1945-05-15 Onderwerp: de schrijfster is vrijgelaten met enkele andere vrouwen. De Joden zijn bevrijd, maar mogen nog niet weg vanwege de drukte op de wegen, wat voor de Tommy's lastig is. De schrijfster is waarschijnlijk een politieke gevangene geweest. Ze vergist zich met de datum van de bevrijding van kamp Westerbork, dat op 12 april werd bevrijd. Misschien kwam ze in de war met de bevrijdingsdatum van het concentratiekamp Bergen-Belsen op 15 april.

Van: een onbekende bevrijdde kampgevangene Aan: Wagenaar, A, mevrouw Plaats: onbekend (mogelijk Epe) Datum: 1945-05-15 Onderwerp: de schrijfster is vrijgelaten met enkele andere vrouwen. De Joden zijn bevrijd, maar mogen nog niet weg vanwege de drukte op de wegen, wat voor de Tommy's lastig is. De schrijfster is waarschijnlijk een politieke gevangene geweest. Ze vergist zich met de datum van de bevrijding van kamp Westerbork, dat op 12 april werd bevrijd. Misschien kwam ze in de war met de bevrijdingsdatum van het concentratiekamp Bergen-Belsen op 15 april.

Brief van een oud- (politieke) gevangene uit kamp Westerbork aan mevrouw A. Wagenaar

Belangenverenigingen Herinneringsgemeenschappen

Stichting 1940-1945

Manuscript van Sonja van der Hert-Bronkhorst&nbsp; Onderwerp: het leven voor de oorlog; getrouwd op 8 mei 1940 met een niet Joodse man; in &nbsp;september 1942 werd hun zoontje Eduard geboren; vader bij hun in onderduik na uit kamp Westerbork te zijn ontvlucht. Hij ontkwam zo aan zijn deporatie, die op 5 oktober 1942 had moeten plaatsvinden; huiszoeking door een (goede) politieagent; vader vertrekt na een andere onderduikplaats, waar meerdere Joden zitten; na de oorlog komt Sonja pas te weten dat hij werd opgepakt en uiteindelijk in Overveen werd geëxecuteerd; verzetsactiviteiten; twee nichtjes komen onderduiken; echtgenoot moet onderduiken; ze worden verraden en opgepakt; stadsdeel Scheveningen, verhoringen; Oranjehotel; deportatie naar kamp Westerbork; strafbarakken; werken in de centrale keuken; binnenkomst onbekend kind 'Harry'; Sonja als patiënt in het ziekenhuis; werken in het weeshuis; verzorgen van de weeskinderen; bezoek van haar echtgenoot aan het kamp, die als schippersknecht in onderduik was; met een truc en een smoes slaagt hij erin met toestemming van Gemmeker zijn vrouw te kunnen spreken; haar zoontje bij haar schoonmoeder ondergebracht; zes gekookte eieren voor de door haar verzorgde weeskinderen; 30ste verjaardag in het kamp; geschenken, onder andere een ceintuur van gevlochten draad (kleur) met een koperen gesp en een koperen broche; de bevrijding van het kamp; lesgeven; de eerste wandeling buiten het kamp; de komst van NSB'ers; werken bij de administratie, oranjeband met nummer om de arm; weeskinderen worden opgehaald door ondergedoken ouders, ook Harry werd door zijn ouders opgehaald, hij herkende zijn ouders niet en klampte zich vast aan Sonja…; repatriëring op 30 mei 1945, terug naar Den Haag.&nbsp;

Manuscript van Sonja van der Hert-Bronkhorst&nbsp; Onderwerp: het leven voor de oorlog; getrouwd op 8 mei 1940 met een niet Joodse man; in &nbsp;september 1942 werd hun zoontje Eduard geboren; vader bij hun in onderduik na uit kamp Westerbork te zijn ontvlucht. Hij ontkwam zo aan zijn deporatie, die op 5 oktober 1942 had moeten plaatsvinden; huiszoeking door een (goede) politieagent; vader vertrekt na een andere onderduikplaats, waar meerdere Joden zitten; na de oorlog komt Sonja pas te weten dat hij werd opgepakt en uiteindelijk in Overveen werd geëxecuteerd; verzetsactiviteiten; twee nichtjes komen onderduiken; echtgenoot moet onderduiken; ze worden verraden en opgepakt; stadsdeel Scheveningen, verhoringen; Oranjehotel; deportatie naar kamp Westerbork; strafbarakken; werken in de centrale keuken; binnenkomst onbekend kind 'Harry'; Sonja als patiënt in het ziekenhuis; werken in het weeshuis; verzorgen van de weeskinderen; bezoek van haar echtgenoot aan het kamp, die als schippersknecht in onderduik was; met een truc en een smoes slaagt hij erin met toestemming van Gemmeker zijn vrouw te kunnen spreken; haar zoontje bij haar schoonmoeder ondergebracht; zes gekookte eieren voor de door haar verzorgde weeskinderen; 30ste verjaardag in het kamp; geschenken, onder andere een ceintuur van gevlochten draad (kleur) met een koperen gesp en een koperen broche; de bevrijding van het kamp; lesgeven; de eerste wandeling buiten het kamp; de komst van NSB'ers; werken bij de administratie, oranjeband met nummer om de arm; weeskinderen worden opgehaald door ondergedoken ouders, ook Harry werd door zijn ouders opgehaald, hij herkende zijn ouders niet en klampte zich vast aan Sonja…; repatriëring op 30 mei 1945, terug naar Den Haag.&nbsp;

Manuscript van Sonja van der Hert-Bronkhorst

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1945-10-20&nbsp; Onderwerp: tewerkstelling (betaald, inkomsten voor het kamp) geïnterneerden voor aardappelrooien en het omleggen van een bos.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1945-10-20&nbsp; Onderwerp: tewerkstelling (betaald, inkomsten voor het kamp) geïnterneerden voor aardappelrooien en het omleggen van een bos.

Brief van Houtvester Assen aan de directie

Dubbele woning voor het personeel Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork Opmerking: de huisnummers 204 en 205 werden gebruikt in de periode van kamp- en woonoord Schattenberg.

Dubbele woning voor het personeel Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork Opmerking: de huisnummers 204 en 205 werden gebruikt in de periode van kamp- en woonoord Schattenberg.

Bouwtekening van een woning voor het personeel van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerborktraal

Van: Polak, Juda Aan: onbekend Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: verzoek om het boek 'Het bezit van de wereld’ (G. Duhamel) toe te sturen, ligt in de voorkamer, tevens de laatste kranten…

Van: Polak, Juda Aan: onbekend Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 Onderwerp: verzoek om het boek 'Het bezit van de wereld’ (G. Duhamel) toe te sturen, ligt in de voorkamer, tevens de laatste kranten…

Brief van Juda Alexander Polak uit kamp Westerbork

Van: Prov. Electr.bedrijf Groningen Aan: College van Gedeputeerde Staten Groningen Plaats: Groningen Datum: 1939-05-15 Onderwerp: stroomlevering Vluchtelingenkamp Overeenkomst + begeleidende brief

Van: Prov. Electr.bedrijf Groningen Aan: College van Gedeputeerde Staten Groningen Plaats: Groningen Datum: 1939-05-15 Onderwerp: stroomlevering Vluchtelingenkamp Overeenkomst + begeleidende brief

Brief, Overeenkomst van het Prov. Electr. bedrijf Groningen aan het College van Gedeputeerde Staten Groningen

Van: Sarluis, Bernard Aan: Sarluis, Jack Plaats: de trein Datum: 1942-10-03 Onderwerp: plotseling uit het Joods werkkamp Beugelen vertrokken op weg naar kamp Westerbork.

Van: Sarluis, Bernard Aan: Sarluis, Jack Plaats: de trein Datum: 1942-10-03 Onderwerp: plotseling uit het Joods werkkamp Beugelen vertrokken op weg naar kamp Westerbork.

Ansichtkaart van Bernard Sarluis aan Jack Sarluis vanuit het Joods werkkamp Beugelen

Personen