In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Roza (Ro) Bino werd geboren op 11 januari 1921 &nbsp;in Amsterdam. &nbsp;Zij was actief in de AJC, de ArbeidersJeugdCentrale. Daar leerde ze haar grote liefde Alexander (Lex) Pach kennen. Zij verloofden zich in oktober 1939. Bij die gelegenheid kwamen er ook weer prachtige cadeaus: 24 fruitmesjes van Gero, een zwart bonbonschaaltje, glazen onderzettertjes.&nbsp; Ro en Lex behoorden tot de eersten die werden opgeroepen voor deportatie. Ze trouwden daarom op de dag van de deportatie vanuit Amsterdam om bij elkaar te kunnen blijven , op 13 juli 1942. Lex en Ro gaan op 16 juli 1942 met het tweede transport vanuit Westerbork naar Auschwitz, waar ze beide in augustus 1942 bezwijken aan de ontberingen.

Van: v/d Molen, E. Aan: van Staveren, Rie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-15 Onderwerp: ze zitten nog in kamp Westerbork; fijn een briefkaart te hebben ontvangen; Rie is bij familie van de schrijfster langs geweest; behoefte aan een pakketje, de kinderen willen de hele dag wel eten; met de inhoud naar de broer van de schrijfster, die het pakketje zo snel mogelijk moet opsturen; ze hoopt Rie weer vlug te zien…

Van: v/d Molen, E. Aan: van Staveren, Rie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-15 Onderwerp: ze zitten nog in kamp Westerbork; fijn een briefkaart te hebben ontvangen; Rie is bij familie van de schrijfster langs geweest; behoefte aan een pakketje, de kinderen willen de hele dag wel eten; met de inhoud naar de broer van de schrijfster, die het pakketje zo snel mogelijk moet opsturen; ze hoopt Rie weer vlug te zien…

Briefkaart van E. v/d Molen aan Rie van Staveren vanuit kamp Westerbork

Van: Polak-Presser, Ro(zet) en Jo(seph) Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-24 Onderwerp: uitstel van transport tot 15-11-1943; ze hadden een telegram gestuurd met de vraag om een kinderwagen en babykleren; over ontvangen pakketjes, inhoud en wat ze nog nodig hebben; geschreven vanuit ziekenbarak 82.

Van: Polak-Presser, Ro(zet) en Jo(seph) Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-24 Onderwerp: uitstel van transport tot 15-11-1943; ze hadden een telegram gestuurd met de vraag om een kinderwagen en babykleren; over ontvangen pakketjes, inhoud en wat ze nog nodig hebben; geschreven vanuit ziekenbarak 82.

Briefkaart van Ro en Jo Polak aan de familie Wijtmans vanuit kamp Westerbork

Van: Polak-Presser, Roza Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-14 Onderwerp: blij met de pakketjes, van niet iedereen horen ze iets; kleding en andere zaken nodig; ze maken het goed…

Van: Polak-Presser, Roza Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-14 Onderwerp: blij met de pakketjes, van niet iedereen horen ze iets; kleding en andere zaken nodig; ze maken het goed…

Briefkaart van Roza Polak-Presser aan de familie Wijtmans vanuit kamp Westerbork

Van: Lena Aan: Noach, Sophia (in kamp Westerbork, barak 72) Plaats: Arnhem Datum:1944-07-13 Onderwerp: Lena gaat op vakantie; over het heden, vriendschap en toekomst…

Van: Lena Aan: Noach, Sophia (in kamp Westerbork, barak 72) Plaats: Arnhem Datum:1944-07-13 Onderwerp: Lena gaat op vakantie; over het heden, vriendschap en toekomst…

Brief van Lena aan Sophia Noach vanuit Arnhem

Van: Ro en Joseph Polak-Presser Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-23 Onderwerp: Ro is in het ziekenhuis opgenomen en hij zit in barak 63; na omstandigheden is het in het kamp uit te houden; de knecht van de kapper van zijn vader heeft hun waarschijnlijk verraden; het beste is de pakketjes naar barak 82 te sturen. Ro ligt hier; er is deze week zeker geen transport; de kans bestaat dat ze de bevalling van Ro mogen afwachten en dus tot zo lang in het kamp kunnen blijven; als bestemming wordt Riga en Breslau genoemd; hij mag Ro eenmaal per dag bezoeken, drie kwartier; wasgoed ligt nog bij hun wasvrouw Anna, vooral behoefte aan onderkleren; over bekenden in het kamp; ‘geen kaart bewaren als aandenken. We komen terug op dezelfde golflengte’…

Van: Ro en Joseph Polak-Presser Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-23 Onderwerp: Ro is in het ziekenhuis opgenomen en hij zit in barak 63; na omstandigheden is het in het kamp uit te houden; de knecht van de kapper van zijn vader heeft hun waarschijnlijk verraden; het beste is de pakketjes naar barak 82 te sturen. Ro ligt hier; er is deze week zeker geen transport; de kans bestaat dat ze de bevalling van Ro mogen afwachten en dus tot zo lang in het kamp kunnen blijven; als bestemming wordt Riga en Breslau genoemd; hij mag Ro eenmaal per dag bezoeken, drie kwartier; wasgoed ligt nog bij hun wasvrouw Anna, vooral behoefte aan onderkleren; over bekenden in het kamp; ‘geen kaart bewaren als aandenken. We komen terug op dezelfde golflengte’…

Briefkaart van Ro en Joseph Polak-Presser aan de familie Wijtmans vanuit kamp Westerbork

Van: van Gend en Loos Aan: Polak, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1942-04-18 Onderwerp: vervoer, op de achterkant staat kist van Ro: 34 kilo; twee dozen met lijfgoederen: 19 kilo.&nbsp;

Van: van Gend en Loos Aan: Polak, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1942-04-18 Onderwerp: vervoer, op de achterkant staat kist van Ro: 34 kilo; twee dozen met lijfgoederen: 19 kilo.&nbsp;

Bewijs van afgifte van goederen in Amsterdam van de familie Polak door van Gend en Loos

Van: Polak, Joseph Aan: Wijtmans, familie Plats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: pakket ontvangen…; kabelwerk…

Van: Polak, Joseph Aan: Wijtmans, familie Plats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: pakket ontvangen…; kabelwerk…

Briefkaart van Joseph Polak aan de familie Wijtmans vanuit kamp Westerbork

Van: de kampadministratie Aan: Noach, Sophia&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-07 Onderwerp: vervoersbewijs van kamp Westerbork naar het station in Assen. Dit in verband met haar ontslag uit het kamp en overplaatsing naar Barneveld.

Van: de kampadministratie Aan: Noach, Sophia&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-07 Onderwerp: vervoersbewijs van kamp Westerbork naar het station in Assen. Dit in verband met haar ontslag uit het kamp en overplaatsing naar Barneveld.

Vervoersbewijs voor Sophia Noach na haar ontslag uit kamp Westerbork

Van: Polak-Presser, gezin Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-11 Onderwerp: attentie in verband met de geboorte van Frans ontvangen; met Roosje en Frans gaat het prima; Joseph is ingedeeld bij de metaalindustrie om kabels te slopen; verschillende personen van de firma Nijkerk hebben in deze industrie een goede positie: Leo Hamburger, Jaap Gokkes, Spagenthal; bij Joseph in de ploeg werkt Pais; misschien raken ze de ‘S’ kwijt; groeten van het driemanschap…

Van: Polak-Presser, gezin Aan: Wijtmans, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-11 Onderwerp: attentie in verband met de geboorte van Frans ontvangen; met Roosje en Frans gaat het prima; Joseph is ingedeeld bij de metaalindustrie om kabels te slopen; verschillende personen van de firma Nijkerk hebben in deze industrie een goede positie: Leo Hamburger, Jaap Gokkes, Spagenthal; bij Joseph in de ploeg werkt Pais; misschien raken ze de ‘S’ kwijt; groeten van het driemanschap…

Briefkaart van het gezin Polak-Presser aan de familie Wijtmans vanuit kamp Westerbork

Van: Polak-Presser, Roza Aan: Wijtmans, familie Plats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11 Onderwerp: pakket met heerlijke nootjes ontvangen; bij ieder brief of briefkaart het adres er bijschrijven, anders wordt het niet ontvangen; het kind drinkt mij, maar krijgt voeding bij, omdat haar voeding minder is geworden. In het begin had ze voeding voor twee kinderen, nu nog niet eens genoeg voor haar eigen zoon; ze kan Joseph drie weken niet zien (kinderverlamming, quarantainemaatregelen); alles maakt haar zenuwachtig; ze heeft watten, een kruikje, poeder en boorwater nodig; het heeft 6 graden gevroren en ze is zo'n koukleum; haar dagindeling met het voeden van het kind…

Van: Polak-Presser, Roza Aan: Wijtmans, familie Plats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11 Onderwerp: pakket met heerlijke nootjes ontvangen; bij ieder brief of briefkaart het adres er bijschrijven, anders wordt het niet ontvangen; het kind drinkt mij, maar krijgt voeding bij, omdat haar voeding minder is geworden. In het begin had ze voeding voor twee kinderen, nu nog niet eens genoeg voor haar eigen zoon; ze kan Joseph drie weken niet zien (kinderverlamming, quarantainemaatregelen); alles maakt haar zenuwachtig; ze heeft watten, een kruikje, poeder en boorwater nodig; het heeft 6 graden gevroren en ze is zo'n koukleum; haar dagindeling met het voeden van het kind…

Van: Joseph en Ro Polak-Presser Aan: Wijtmans, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07 Onderwerp: ze zijn aan de beurt en hebben een kansje om in kamp Westerbork te mogen blijven; stuur voorlopig maar pakjes en wat dekens….

Van: Joseph en Ro Polak-Presser Aan: Wijtmans, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07 Onderwerp: ze zijn aan de beurt en hebben een kansje om in kamp Westerbork te mogen blijven; stuur voorlopig maar pakjes en wat dekens….

Briefkaart van Joseph en Ro Polak-Presser aan de familie Wijtmans vanuit Amsterdam

Foto van een repetitie van een balletuitvoering van T.O.P. (Joodse Vereniging Toneel Ontspanning en Philantropie) Plaats: Den Haag Van links naar rechts Bella Poons, onbekend, Stella Moses, Marjanne van Praag, Lyda Poons, Roza Poons, Riek Koekoek en Rolien Koekoek.

Foto van een repetitie van een balletuitvoering van T.O.P. (Joodse Vereniging Toneel Ontspanning en Philantropie) Plaats: Den Haag Van links naar rechts Bella Poons, onbekend, Stella Moses, Marjanne van Praag, Lyda Poons, Roza Poons, Riek Koekoek en Rolien Koekoek.

Foto van een repetitie van een balletuitvoering van T.O.P. in Den Haag

Van: Polak-Presser, Roza Aan: Wijtmans, Daan Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-05 Onderwerp: alles is in orde, de pakketten komen in goede volgorde aan; dank voor alle inspanningen; Rozet haar ouders zijn in Amsterdam; verlangen naar foto's… en nog meer…; jaargang Ned. Schaakhandschriften, opsturen een zakschaakspelletje; vele bekenden uit Barneveld binnengekomen: ‘de elite’; opnieuw is prof. Cohen een buurman van hun geworden…; zendt middel tegen vlooien…

Van: Polak-Presser, Roza Aan: Wijtmans, Daan Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-05 Onderwerp: alles is in orde, de pakketten komen in goede volgorde aan; dank voor alle inspanningen; Rozet haar ouders zijn in Amsterdam; verlangen naar foto's… en nog meer…; jaargang Ned. Schaakhandschriften, opsturen een zakschaakspelletje; vele bekenden uit Barneveld binnengekomen: ‘de elite’; opnieuw is prof. Cohen een buurman van hun geworden…; zendt middel tegen vlooien…

Briefkaart van Roza Polak-Presser aan Daan Wijtmans vanuit kamp Westerbork

Personen