In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Bekendmaking&nbsp; Datum: 1943-09-09&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Alle personen onder de 21 jaar wiens ouders in Theresienstadt zijn moeten zich melden bij de Verwaltung, barak 34

Bekendmaking&nbsp; Datum: 1943-09-09&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Alle personen onder de 21 jaar wiens ouders in Theresienstadt zijn moeten zich melden bij de Verwaltung, barak 34

Bekendmaking personen onder de 21 jaar wiens ouders in Theresienstadt zijn moeten zich melden

Foto van Frederika Snijders en haar echtgenoot Leman de Jong

Foto van Frederika Snijders en haar echtgenoot Leman de Jong

Transport Kampgevangenen met bagage staan voor de deportatietrein te wachten. Sommigen staan reeds in de veewagons. Op de voorgrond een kampgevangene die voor de Fliegende Kolonne werkt (zie armband met de letters FK) Kamp Westerbork, 1944-05-19 Een still van een opname uit de Westerborkfilm.

Transport Kampgevangenen met bagage staan voor de deportatietrein te wachten. Sommigen staan reeds in de veewagons. Op de voorgrond een kampgevangene die voor de Fliegende Kolonne werkt (zie armband met de letters FK) Kamp Westerbork, 1944-05-19 Een still van een opname uit de Westerborkfilm.

Kampgevangenen wachtend voor een deportatietrein

Vertrek van een deportatietrein Kampgevangenen op weg naar de deportatietrein Op de achtergrond de Joodse kampleiding en SS. Westerbork, 1944-05-19 Still van een opname uit de Westerbork-film

Vertrek van een deportatietrein Kampgevangenen op weg naar de deportatietrein Op de achtergrond de Joodse kampleiding en SS. Westerbork, 1944-05-19 Still van een opname uit de Westerbork-film

Kampgevangenen op weg naar de deportatietrein

Dienstbereiche

Dienstbereich Besondere Lagerwerkstatten

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-16 Onderwerp: Brieven ontvangen, broer van Stella en zijn vrouw zo goed mogelijk van dienst kunnen zijn, 'inderdaad heb ik ze vanmorgen gezocht en gevonden, ook bericht aan je ouders doorgegeven', een drama, de tonelen die zich afspelen zijn onbeschrijfelijk. Als Stella een oproep krijgt, moet ze dat Werner onmiddellijk laten weten. Hij zal met haar meegaan. Ro en Lex zijn na een oponthoud van een uur weer vertrokken. Er wordt gezegd dat ze naar Auschwitz gaan. Er zullen daar 40.000 mensen samengebracht worden om te werken.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-16 Onderwerp: Brieven ontvangen, broer van Stella en zijn vrouw zo goed mogelijk van dienst kunnen zijn, 'inderdaad heb ik ze vanmorgen gezocht en gevonden, ook bericht aan je ouders doorgegeven', een drama, de tonelen die zich afspelen zijn onbeschrijfelijk. Als Stella een oproep krijgt, moet ze dat Werner onmiddellijk laten weten. Hij zal met haar meegaan. Ro en Lex zijn na een oponthoud van een uur weer vertrokken. Er wordt gezegd dat ze naar Auschwitz gaan. Er zullen daar 40.000 mensen samengebracht worden om te werken.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: de Raay, E. Aan: Dear Sirs Plaats: Gieten Datum: 1955 Onderwerp: opzet voor een brief; over niet erkennen van zijn claim door I.G. Farben; over verblijf van zeven jaar in ziekenhuizen en sanatoria; hij is pas werkzaam sinds 3 jaar. Eduard gaat een claim indienen bij Hydrierwerke Aktiengesellschaft. Voor dit bedrijf heeft hij dwangarbeid verricht in Blechhammer.

Van: de Raay, E. Aan: Dear Sirs Plaats: Gieten Datum: 1955 Onderwerp: opzet voor een brief; over niet erkennen van zijn claim door I.G. Farben; over verblijf van zeven jaar in ziekenhuizen en sanatoria; hij is pas werkzaam sinds 3 jaar. Eduard gaat een claim indienen bij Hydrierwerke Aktiengesellschaft. Voor dit bedrijf heeft hij dwangarbeid verricht in Blechhammer.

Notitie voor de opzet van een brief betreffende compensatie voor verplicht werk in Blechhammer

Calendarium kamp Westerbork

1959

Revisie elektrische installatie, opschriften sectiekasten met overzicht van alle baraknummers&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Datum: 1951-09-27

Revisie elektrische installatie, opschriften sectiekasten met overzicht van alle baraknummers&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Datum: 1951-09-27

Plattegrond van de elektrische installatie van de barakken in het woonoord Schattenberg

Van: Wolff, Machiel Aan: zijn vrouw en kind Plaats: evacuatie van Joden uit Den Haag; Wassenaar is eerst aan de beurt; ‘het gevoel van op de schopstoel is vernederend’; als zijn schoonouders naar Amsterdam moeten vetrekken, zijn ze in ieder geval nog bij elkaar; deportatie van 2500 mensen naar het koude land; volgende week een herkeuring, omdat er zoveel zijn afgekeurd…

Van: Wolff, Machiel Aan: zijn vrouw en kind Plaats: evacuatie van Joden uit Den Haag; Wassenaar is eerst aan de beurt; ‘het gevoel van op de schopstoel is vernederend’; als zijn schoonouders naar Amsterdam moeten vetrekken, zijn ze in ieder geval nog bij elkaar; deportatie van 2500 mensen naar het koude land; volgende week een herkeuring, omdat er zoveel zijn afgekeurd…

Brief van Machiel Wolff aan zijn vrouw en kind

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 208&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-04 Opmerkingen: woongelegenheid voor verplegend- en onderwijsgevende niet-Moluks personeel.

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 208&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-04 Opmerkingen: woongelegenheid voor verplegend- en onderwijsgevende niet-Moluks personeel.

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 208 in het woonoord Schattenberg

Van: Wolff, Moses Aan: Wolff, Machiel en zijn vrouw Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-03 (stempel) (de kaart is eerder geschreven) Onderwerp: ze krijgen geen antwoord op hun brieven, zijn deze wel aangekomen; ze verwachten aanstaande dinsdag op transport te gaan.

Van: Wolff, Moses Aan: Wolff, Machiel en zijn vrouw Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-03 (stempel) (de kaart is eerder geschreven) Onderwerp: ze krijgen geen antwoord op hun brieven, zijn deze wel aangekomen; ze verwachten aanstaande dinsdag op transport te gaan.

Briefkaart van Moses Wolff aan zijn zoon en dochter vanuit kamp Westerbork

Van: Haagman, Bep en Clara Aan: De Vrijer, familie Plaats: Hooghalen/Westerbork, kamp Datum: 1942-08-18 Onderwerp: heel blij om Dick gezien te hebben; ze hebben de was gedaan in een teiltje warm water' opmerking van Clara wat een leugenaarster; Clara had de was gedaan en moeder gespoeld; nu moet het goed van Lion nog, dat stinkt en is roetzwart; voor haar behandeling heeft ze nu ook een hoogtezon erbij; ze worden bruin, maar niet dikker; in het kamp zeggen ze: ‘Nur gezond’; nog iets gehoord van Derks uit Utrecht?; een schat van een meisje gehad, ze moest weg, ze was al 14 dagen in het kamp en had niets bij zich, ze is in het kamp getrouwd en heeft van iedereen wat meegekregen voor de reis; graag het een en ander toesturen, naast levensmiddelen voor beide vrouwen bustehouders en wat huishoudzeep; een man van de vrouw op de kamer had een paling gekocht; Clara is sokken aan het stoppen en Lion probeert bij de spoorbaan te blijven werken. Hij kan door dit werk dan misschien tot 15 oktober uitstel van deportatie krijgen; ze moet om 16.00 uur naar de Polikliniek en moet de brieven nog kwijt zien te raken (aan iemand meegeven); angst voor deportatie, het hangt als een dreiging boven hun hoofd; Clara heeft drie jongens om haar heen zwerven, die alles voor haar doen…

Van: Haagman, Bep en Clara Aan: De Vrijer, familie Plaats: Hooghalen/Westerbork, kamp Datum: 1942-08-18 Onderwerp: heel blij om Dick gezien te hebben; ze hebben de was gedaan in een teiltje warm water' opmerking van Clara wat een leugenaarster; Clara had de was gedaan en moeder gespoeld; nu moet het goed van Lion nog, dat stinkt en is roetzwart; voor haar behandeling heeft ze nu ook een hoogtezon erbij; ze worden bruin, maar niet dikker; in het kamp zeggen ze: ‘Nur gezond’; nog iets gehoord van Derks uit Utrecht?; een schat van een meisje gehad, ze moest weg, ze was al 14 dagen in het kamp en had niets bij zich, ze is in het kamp getrouwd en heeft van iedereen wat meegekregen voor de reis; graag het een en ander toesturen, naast levensmiddelen voor beide vrouwen bustehouders en wat huishoudzeep; een man van de vrouw op de kamer had een paling gekocht; Clara is sokken aan het stoppen en Lion probeert bij de spoorbaan te blijven werken. Hij kan door dit werk dan misschien tot 15 oktober uitstel van deportatie krijgen; ze moet om 16.00 uur naar de Polikliniek en moet de brieven nog kwijt zien te raken (aan iemand meegeven); angst voor deportatie, het hangt als een dreiging boven hun hoofd; Clara heeft drie jongens om haar heen zwerven, die alles voor haar doen…

Brief van Bep en Clara Haagman aan de familie De Vrijer vanuit kamp Westerbork

Van: Wolff, Moses en zijn vrouw Aan: Wolff, Machiel Plaats: vanuit de trein Datum: 1943-03-02 Onderwerp: briefkaart vanuit de trein gegooid; ‘wij zijn vertrokken. Vindt u deze briefkaart, doet dan s.v.p. op de post…

Van: Wolff, Moses en zijn vrouw Aan: Wolff, Machiel Plaats: vanuit de trein Datum: 1943-03-02 Onderwerp: briefkaart vanuit de trein gegooid; ‘wij zijn vertrokken. Vindt u deze briefkaart, doet dan s.v.p. op de post…

Briefkaart van het echtpaar Moses-van Lier vanuit de trein gegooid

Personen