In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1941-10-16 Onderwerp: over het uitzicht (luchten en heide) van het kamp; Stella al vijf jaar niet gezien; over de toekomst, wie er niet meer zal zijn en wie alles doorstaan zal hebben; over zijn broer Herbert; over een verblijf van 7 maanden in de gevangenis in Duitsland en contact met zijn ouders; over werken in kamp Westerbork; illegale brief; over Stella, dagelijks leven en hoe het met haar is gesteld; toesturen van een foto.&nbsp;

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1941-10-16 Onderwerp: over het uitzicht (luchten en heide) van het kamp; Stella al vijf jaar niet gezien; over de toekomst, wie er niet meer zal zijn en wie alles doorstaan zal hebben; over zijn broer Herbert; over een verblijf van 7 maanden in de gevangenis in Duitsland en contact met zijn ouders; over werken in kamp Westerbork; illegale brief; over Stella, dagelijks leven en hoe het met haar is gesteld; toesturen van een foto.&nbsp;

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Joodse gemeenten in Zuid-Holland

Joodse gemeente Rotterdam

Van: Wolff-van Lier, Felicia Aan: Wolff, Machiel Plaats: Den Haag Datum: 1939-06 Onderwerp: een goede morgen van Roetje en mama; over het bezoek van Machiel; Roetje heeft gespuugd; ze kijkt naar en verwonderd zich om haar dochtertje; over hoe Ruth eruit ziet; een mede kamergenoot heeft iets besmettelijks onder de armen gekregen met pukkels…part gezet…; ze heft behoefte aan luchtkussens…

Van: Wolff-van Lier, Felicia Aan: Wolff, Machiel Plaats: Den Haag Datum: 1939-06 Onderwerp: een goede morgen van Roetje en mama; over het bezoek van Machiel; Roetje heeft gespuugd; ze kijkt naar en verwonderd zich om haar dochtertje; over hoe Ruth eruit ziet; een mede kamergenoot heeft iets besmettelijks onder de armen gekregen met pukkels…part gezet…; ze heft behoefte aan luchtkussens…

Brief van Felicia Wolff-van Lier aan haar man vanuit de kraamafdeling van het ziekenhuis

Lijst met namen van bewoners uit barak 3 van het Centraal Vluchtelingenkamp rond het huwelijk van A. Schallamach. Tevens de groepen waarin zij werkzaam zijn. Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1941-06-27

Lijst met namen van bewoners uit barak 3 van het Centraal Vluchtelingenkamp rond het huwelijk van A. Schallamach. Tevens de groepen waarin zij werkzaam zijn. Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1941-06-27

Huwelijk van A. Schallamach in barak 3 met een lijst van namen van medebewoners

Foto van Ludwig Simon

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1950-08-09&nbsp; Onderwerp: huur terrein kamp Schattenberg en aanleg schietbanen. Het kampterrein met barakken is in gebruik gegeven aan de Dienst Maatschappelijke Zorg van het Ministerie van Sociale Zaken in verband met de komst van Indische Nederlanders in kamp Schattenberg.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1950-08-09&nbsp; Onderwerp: huur terrein kamp Schattenberg en aanleg schietbanen. Het kampterrein met barakken is in gebruik gegeven aan de Dienst Maatschappelijke Zorg van het Ministerie van Sociale Zaken in verband met de komst van Indische Nederlanders in kamp Schattenberg.

Brief van de Houtvester Assen aan de directie

Gebedsdiensten Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08 Onderwerpen: verschillende gebedsdiensten in barak 73 (of barak 97). Onder leiding van de rabbijnen Frank en Augapfel.

Gebedsdiensten Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08 Onderwerpen: verschillende gebedsdiensten in barak 73 (of barak 97). Onder leiding van de rabbijnen Frank en Augapfel.

Mededeling over gebedsdiensten in barak 73 in kamp Westerbork

Bewijs van crematie Datum: 1943 Nr. 112 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Stouwer, Margaretha geb. 22-05-70 overleden 15-03-1943 te Westerbork op: 17-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 1943 Nr. 112 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Stouwer, Margaretha geb. 22-05-70 overleden 15-03-1943 te Westerbork op: 17-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Margaretha Stouwer

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-02 Onderwerp: op 7 juli zal Werner naar Amsterdam kunnen gaan; kamp Westerbork gaat een doorgangskamp worden. Alle Joden zijn verplicht om te werken en zullen naar arbeidskampen het Oosten worden ondergebracht. In Drenthe zullen al deze mensen in eerste instantie worden samengebracht om vervolgens te worden doorgestuurd; de familie Nakler is in Amsterdam. Ze willen Stella graag spreken. ‘Het lijkt er dus op dat wij over een paar weken van hier vertrekken. Misschien bestaat er nog een kans dat ik hier kan blijven’; Velen zijn van plan om nog vlug te gaan trouwen. Werner heeft er ook nog even aan gedacht: 'Is dat nodig, is dat nuttig';&nbsp;

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-02 Onderwerp: op 7 juli zal Werner naar Amsterdam kunnen gaan; kamp Westerbork gaat een doorgangskamp worden. Alle Joden zijn verplicht om te werken en zullen naar arbeidskampen het Oosten worden ondergebracht. In Drenthe zullen al deze mensen in eerste instantie worden samengebracht om vervolgens te worden doorgestuurd; de familie Nakler is in Amsterdam. Ze willen Stella graag spreken. ‘Het lijkt er dus op dat wij over een paar weken van hier vertrekken. Misschien bestaat er nog een kans dat ik hier kan blijven’; Velen zijn van plan om nog vlug te gaan trouwen. Werner heeft er ook nog even aan gedacht: 'Is dat nodig, is dat nuttig';&nbsp;

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Wolff-van Lier, F. Aan: liefste jongens (echtgenoot) Plaats: Den Haag Datum: 1939-06 Onderwerp: bedanken voor de gezellige brief; met hem delen van hun geluk; Ruth is reuze en zoet; meegekregen van haar moeder; Roetje wordt waarschijnlijk een evenwichtig kindje; Felicia haar hechtingen zijn er nog niet uit; haar moeder was er gisteren, haar vader is nog niet langs geweest; ze zal niet langer in het ziekenhuis blijven dan nodig is…

Van: Wolff-van Lier, F. Aan: liefste jongens (echtgenoot) Plaats: Den Haag Datum: 1939-06 Onderwerp: bedanken voor de gezellige brief; met hem delen van hun geluk; Ruth is reuze en zoet; meegekregen van haar moeder; Roetje wordt waarschijnlijk een evenwichtig kindje; Felicia haar hechtingen zijn er nog niet uit; haar moeder was er gisteren, haar vader is nog niet langs geweest; ze zal niet langer in het ziekenhuis blijven dan nodig is…

Brief van Felicia Wolff-van Lier aan liefste jongens beide vanuit de kraamafdeling

Van: de Joodse Raad Aan: Wolff-van Lier, I. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03

Van: de Joodse Raad Aan: Wolff-van Lier, I. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03

Enveloppe met stempels van de Joodse Raad aan I. Wolff-van Lier vanuit Amsterdam

Personen