In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Foto van Gertrud (Trudel) de Vries (later: van Reemst-de Vries) gemaakt in augustus 1935.

Foto van Gertrud (Trudel) de Vries (later: van Reemst-de Vries) gemaakt in augustus 1935.

Foto van Gertrud de Vries in verpleegstersuniform

Kampbewoners Westerbork naar sekse en leeftijd

Kinderen kamp Westerbork(4-15 jaar)

Van: Marianne (Heijmann) Aan: Catootje Booij Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: ze gaat op bezoek naar Assen; zere vinger Op voorzijde kaart in kleur een meisje met bloemen

Van: Marianne (Heijmann) Aan: Catootje Booij Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: ze gaat op bezoek naar Assen; zere vinger Op voorzijde kaart in kleur een meisje met bloemen

Briefkaart van Marianne Heijmann aan Catootje Booij vanuit kamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Marianne Aan: Catootje Booij Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-30 Onderwerp: bedankje voor snoep, spel en boek; weersomstandigheden&nbsp;

Van: Marianne Aan: Catootje Booij Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-30 Onderwerp: bedankje voor snoep, spel en boek; weersomstandigheden&nbsp;

Van: Schol, J, commandant Aan: Hazewindus, F. U. Onderwerp: het geven van Engelse les aan kinderen ouder dan 14 jaar Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1940-08-02

Van: Schol, J, commandant Aan: Hazewindus, F. U. Onderwerp: het geven van Engelse les aan kinderen ouder dan 14 jaar Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1940-08-02

Brief van de commandant van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork aan de heer Hazewindus

Bewijs van crematie Datum: 10-07-1943 Nr. 410 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van Voolen, Annelise Julie geb. 17-09-42 overleden te Westerbork op 01-07-1943 op 07-07-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 10-07-1943 Nr. 410 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van Voolen, Annelise Julie geb. 17-09-42 overleden te Westerbork op 01-07-1943 op 07-07-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Annelise Julie van Voolen

Van: Polak-van Gelder, Vera Aan: Gelder, van, L., Fam. Plaats: Birkenau, kamp, blok 19 Datum: 1942-11/12 Onderwerp: omstandigheden, weersomstandigheden (zeer koud), groeten In Duits geschreven, met stempel Z + bijbehorende enveloppe (6738-33).

Van: Polak-van Gelder, Vera Aan: Gelder, van, L., Fam. Plaats: Birkenau, kamp, blok 19 Datum: 1942-11/12 Onderwerp: omstandigheden, weersomstandigheden (zeer koud), groeten In Duits geschreven, met stempel Z + bijbehorende enveloppe (6738-33).

Brief van Vera Polak-van Gelder aan de familie van Gelder vanuit Auschwitz-Birkenau

Van: Snatager, Herman en Polak, Betty Datum: 1940-11-14 Plaats: Den Haag Onderwerp: Aankondiging van ondertrouw&nbsp; Het huwelijk zal plaatsvinden in Den Haag op 11 december 1940. Het paar dat nu nog woont op het adres Wagenstraat 123, Den Haag noemt als toekomstig adres Raadhuisstraat 8 in Zutphen.

Van: Snatager, Herman en Polak, Betty Datum: 1940-11-14 Plaats: Den Haag Onderwerp: Aankondiging van ondertrouw&nbsp; Het huwelijk zal plaatsvinden in Den Haag op 11 december 1940. Het paar dat nu nog woont op het adres Wagenstraat 123, Den Haag noemt als toekomstig adres Raadhuisstraat 8 in Zutphen.

Aankondiging van ondertrouw Herman Snatager & Betty Polak

Van: van Koppelen Bannet, Mathilda Aan: de familie Smit-Koppelen Plaats: Rotterdam Datum: 1942-06-19 Onderwerp: brief van dochter Jet ontvangen; felicitatie voor Jet haar verjaardag; Mathilda hoopt dat de volgende verjaardag met elkaar gevierd kan worden..; briefwisselingen en contacten met verschillende personen; het is koud; Mathilda kwam Betje van Zanten tegen; doktersbezoeken (oogarts) en vreselijk mager geworden; familie van haar schoonzoon is vertrokken…

Van: van Koppelen Bannet, Mathilda Aan: de familie Smit-Koppelen Plaats: Rotterdam Datum: 1942-06-19 Onderwerp: brief van dochter Jet ontvangen; felicitatie voor Jet haar verjaardag; Mathilda hoopt dat de volgende verjaardag met elkaar gevierd kan worden..; briefwisselingen en contacten met verschillende personen; het is koud; Mathilda kwam Betje van Zanten tegen; doktersbezoeken (oogarts) en vreselijk mager geworden; familie van haar schoonzoon is vertrokken…

Brief van Mathilda van Koppelen-Bannet aan het gezin Smit-van Koppelen vanuit Rotterdam

Van: Bennie Aan: de familie Smit-Koppelen Plaats: Rotterdam Datum: 1941-02-10 Onderwerp: oom Bennie schrijft dat hij zijn brief niet heeft overlegd met Mathilde en Nathan; voorval in de trein bij Parijs, dans ontsprongen (uitgeweken naar Frankrijk, waren woonachtig in Antwerpen); graag direct een antwoord na ontvangst van de brief om het contact te kunnen continueren; slachtoffers van de brand trokken bij familie of bekenden in; in het begin werd er veel hulp verleend; in het Museumkwartier zijn verschillende noodwinkels opgezet; opsomming van bekende winkels; ook bij Blaak en in Blijdorp zijn noodwinkels opgezet….

Van: Bennie Aan: de familie Smit-Koppelen Plaats: Rotterdam Datum: 1941-02-10 Onderwerp: oom Bennie schrijft dat hij zijn brief niet heeft overlegd met Mathilde en Nathan; voorval in de trein bij Parijs, dans ontsprongen (uitgeweken naar Frankrijk, waren woonachtig in Antwerpen); graag direct een antwoord na ontvangst van de brief om het contact te kunnen continueren; slachtoffers van de brand trokken bij familie of bekenden in; in het begin werd er veel hulp verleend; in het Museumkwartier zijn verschillende noodwinkels opgezet; opsomming van bekende winkels; ook bij Blaak en in Blijdorp zijn noodwinkels opgezet….

Brief van Bennie Bannet aan de familie Smit-Koppelen vanuit Rotterdam

Van: van Lochem, Jaap Aan:&nbsp;Reina Plaats: de Landweer, Joods werkkamp Datum:&nbsp;1942-08-11 Onderwerp: briefkaart ontvangen, Jaap schrijft meteen terug; met zijn vader gaat het goed. Hij zit bij Jaap in het kamp; het eten is iets beter, maar nog steeds gedroogde groente; ze moeten nog steeds exerceren; het weer is nog steeds slecht en dat valt het niet mee op de heide…

Van: van Lochem, Jaap Aan:&nbsp;Reina Plaats: de Landweer, Joods werkkamp Datum:&nbsp;1942-08-11 Onderwerp: briefkaart ontvangen, Jaap schrijft meteen terug; met zijn vader gaat het goed. Hij zit bij Jaap in het kamp; het eten is iets beter, maar nog steeds gedroogde groente; ze moeten nog steeds exerceren; het weer is nog steeds slecht en dat valt het niet mee op de heide…

Briefkaart van Jaap van Lochem aan reina vanuit het Joodse werkkamp de Landweer

Foto van Jaap en Chelly van Lochem op de heide bij het Joodse werkkamp Elsloo Plaats: Elsloo, Joods werkkamp De Landweer Datum: 1942 Onderwerp: foto is gemaakt tijdens een bezoek van Chelly aan Jaap, die als dwangarbeider in Elsloo werkzaam was.

Foto van Jaap en Chelly van Lochem op de heide bij het Joodse werkkamp Elsloo Plaats: Elsloo, Joods werkkamp De Landweer Datum: 1942 Onderwerp: foto is gemaakt tijdens een bezoek van Chelly aan Jaap, die als dwangarbeider in Elsloo werkzaam was.

Foto van Jaap en Chelly van Lochem op de heide bij het Joodse werkkamp Elsloo

1942

Augustus 1942

Joodse werkkampen

Joods werkkamp de Landweer

Van: de familie Frank Aan: Wolff-van Lier, Felicia Plaats: New York Datum: 1942-11-12 Onderwerp: felicitatie voor de verjaardag van Felicia

Van: de familie Frank Aan: Wolff-van Lier, Felicia Plaats: New York Datum: 1942-11-12 Onderwerp: felicitatie voor de verjaardag van Felicia

Telexbericht van de familie Frank aan Felicia Woff voor haar verjaardag vanuit New York

Personen