In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Joodse gemeenten in Zuid-Holland

Joodse gemeente Bodegraven

Contacten kamp Westerbork met overheden

Contacten kamp Westerbork en Ministerie van Defensie

Nederlandse leger kamp Westerbork

Alida Frank was weduwe en moeder van acht kinderen, waarvan twee al voor de oorlog waren overleden. Ze woonde aan de Kelfkensbos 22 in Nijmegen. Toen de razzia's toenamen, besloot ze in overleg met haar dochter Carlotte (Lot) en niet-joodse schoonzoon Chiel om bij hen in Arnhem onder te duiken. Dat was aan de Veerpolderstraat 46 in Arnhem, waar Lot en Chiel Abbo woonden &nbsp;met hun vijf kinderen. Een van die vijf kinderen was Ans, die later aan haar kinderen en kleinkinderen vertelde wat er met haar oma Alida was gebeurd. Ans was toen 14 jaar oud en had er geen idee van dat haar oma Alida bij hun thuis zat ondergedoken. Hoe ze ongezien hier naar binnen is gekomen is nog steeds een raadsel, want aan het einde van de straat zaten de Drie Ganzen (3 Duitsers) die de omgeving en de nabijgelegen John Frostbrug in Arnhem-Zuid moesten bewaken. De bebouwing in die tijd was minimaal.&nbsp; Toen bleek dat Alida was verraden door Nederlandse NSB-ers voor 10 gulden, kwam Ans er pas achter dat haar oma bij hun woonde toen ze werd opgehaald.&nbsp; “Er werd hard op de deur gebonkt. De deur vloog open en de naam van Alida werd geroepen. Toen Alida in de gang stond en werd meegesleurd riep ze: “Chiel pak het broodmes en maak me van kant! Ik wil niet naar het kamp!” En: “Het is maar goed dat Bram (haar man) dit niet meer hoeft mee te maken!”Alida is via Westerbork uiteindelijk op 11 januari 1943 gedeporteerd naar Auschwitz, waar zij op 14 januari 1943 op 66 jarige leeftijd is vergast. Nadat moeder Alida was opgehaald, zijn ook de Joodse Charlotte en haar 5 broers en zussen ondergedoken. Vijf kinderen van Alida hebben de oorlog overleefd. Alleen broer Lehman (Leo) Frank en zijn vrouw Hendrika Frank-de Beer zijn opgepakt, gedeporteerd naar Auschwitz en nooit meer teruggekomen.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: zicht op de omgeving van de weg en het smalspoor tussen het kamp en het Oranjekanaal.&nbsp;

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: zicht op de omgeving van de weg en het smalspoor tussen het kamp en het Oranjekanaal.&nbsp;

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Van: Leo (Spetter) Aan: Nel, Sjaak en Lenie (Spetter) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-19 Onderwerp: bedankt voor de pakketten, ook namens zijn ouders; ze hebben ieder nu een pakket ontvangen; ze liggen alle drie in de ziekenbarak 70; ze hoeven voorlopig nog niet op transport te gaan; moeder is niet erg lekker en ligt op bed; ook pa is naar bed gegaan, hij is erg moe; met het eten is het knudde, elke dag aardappel pap met kool of peen gestampt, en uitsluitend in water gekookt; ze doen er dan altijd een flink stuk boter in anders is het niet te bikken; ‘s morgen twee boterhammen zonder beleg en ’s avonds 3 of vier, waarvan twee zijn gesmeerd; wassen kunnen ze zich haast niet, een washok met 20 kranen, ijzerhoudend water. Ze moeten zich er wassen en de afwas doen; in het was lokaal is 1 WC voor 75 personen, een smerige boel en telkens verstopt en bevuild; ze liggen tussen mannen en vrouwen van 80 tot 96 jaar, die alles in bed doen, het stinkt er de hele dag vreselijk; 150 mensen liggen in de loods, het is een stoffige boel en de ramen mogen nauwelijks open, omdat het anders te veel tocht voor de oudjes; de dekens worden elke dag uitgeklopt; het is een rotzooi, tafels zijn er in het geheel niet, daar is geen ruimte voor vanwege de vele bedden die er staan; eten moeten ze op het bed klaarmaken en de voorraad in tassen bewaren; het is bijna niet uit te houden; het enige dat hun nog op de plek vasthoudt is het feit dat het nog Nederlands grondgebied is en dat ze pakketjes kunnen ontvangen; ze leven in een hel en hun lichaam hebben ze nog steeds niet kunnen wassen; allen mogelijk in dat vieze hok waar de stront en de etensresten op de grond liggen; er is een badhuis, dat echter meer gesloten dan open is; en als het open is is de wachttijd meer dan 2 uur; afwassen is met koud water; in het kamp is ook geen bestrating. Leo loop tot zijn enkels in de bagger; Leo is al verkouden vanaf het moment dat hij zich in hat kamp bevindt; 'Dit is nog maar een korte beschrijving; instructies voor het versturen van een pakket…

Van: Leo (Spetter) Aan: Nel, Sjaak en Lenie (Spetter) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-19 Onderwerp: bedankt voor de pakketten, ook namens zijn ouders; ze hebben ieder nu een pakket ontvangen; ze liggen alle drie in de ziekenbarak 70; ze hoeven voorlopig nog niet op transport te gaan; moeder is niet erg lekker en ligt op bed; ook pa is naar bed gegaan, hij is erg moe; met het eten is het knudde, elke dag aardappel pap met kool of peen gestampt, en uitsluitend in water gekookt; ze doen er dan altijd een flink stuk boter in anders is het niet te bikken; ‘s morgen twee boterhammen zonder beleg en ’s avonds 3 of vier, waarvan twee zijn gesmeerd; wassen kunnen ze zich haast niet, een washok met 20 kranen, ijzerhoudend water. Ze moeten zich er wassen en de afwas doen; in het was lokaal is 1 WC voor 75 personen, een smerige boel en telkens verstopt en bevuild; ze liggen tussen mannen en vrouwen van 80 tot 96 jaar, die alles in bed doen, het stinkt er de hele dag vreselijk; 150 mensen liggen in de loods, het is een stoffige boel en de ramen mogen nauwelijks open, omdat het anders te veel tocht voor de oudjes; de dekens worden elke dag uitgeklopt; het is een rotzooi, tafels zijn er in het geheel niet, daar is geen ruimte voor vanwege de vele bedden die er staan; eten moeten ze op het bed klaarmaken en de voorraad in tassen bewaren; het is bijna niet uit te houden; het enige dat hun nog op de plek vasthoudt is het feit dat het nog Nederlands grondgebied is en dat ze pakketjes kunnen ontvangen; ze leven in een hel en hun lichaam hebben ze nog steeds niet kunnen wassen; allen mogelijk in dat vieze hok waar de stront en de etensresten op de grond liggen; er is een badhuis, dat echter meer gesloten dan open is; en als het open is is de wachttijd meer dan 2 uur; afwassen is met koud water; in het kamp is ook geen bestrating. Leo loop tot zijn enkels in de bagger; Leo is al verkouden vanaf het moment dat hij zich in hat kamp bevindt; 'Dit is nog maar een korte beschrijving; instructies voor het versturen van een pakket…

Brief van Leo aan Nel, Sjaak en kleine Lenie vanuit kamp Westerbork

Overall van een politieke gevangene Nummer 33 Gedragen door mw. J. Adams, één van de politieke gevangenen die vanuit kamp Westerbork in 1945 &nbsp;werd geëvacueerd en uiteindelijk in Grijpskerk werd bevrijd. De overall werd oorspronkelijk zonder nummer door een Joodse strafgeval gedragen

Overall van een politieke gevangene Nummer 33 Gedragen door mw. J. Adams, één van de politieke gevangenen die vanuit kamp Westerbork in 1945 &nbsp;werd geëvacueerd en uiteindelijk in Grijpskerk werd bevrijd. De overall werd oorspronkelijk zonder nummer door een Joodse strafgeval gedragen

Overall van een politieke gevangene

Breslauer, Werner Rudolf Arthur Pins aan het koren maaien Kamp Westerbork, 1943-1944

Breslauer, Werner Rudolf Arthur Pins aan het koren maaien Kamp Westerbork, 1943-1944

Arthur Pins aan het koren maaien bij kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 33

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam; afdeling R.V. Aan: Snieder-de Liver Plaats: Rotterdam datum: 1942-12-03 Onderwerp: poging voor het verkrijgen van een reisvergunning; bij het kunnen overleggen dat haar man en vader gevangen zitten op het Haagse Veer is de kans groter op het verkrijgen van en reisvergunning; over de wijze waarop ze met haar broer in Polen kan communiceren, krijgt ze nog bericht…

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam; afdeling R.V. Aan: Snieder-de Liver Plaats: Rotterdam datum: 1942-12-03 Onderwerp: poging voor het verkrijgen van een reisvergunning; bij het kunnen overleggen dat haar man en vader gevangen zitten op het Haagse Veer is de kans groter op het verkrijgen van en reisvergunning; over de wijze waarop ze met haar broer in Polen kan communiceren, krijgt ze nog bericht…

Bief van de Joodse Raad aan S. Snieder-de Liver

Van: Italie, Sam Aan: van Engelen, mevrouw Plaats: Vledder, Joods werkkamp Datum: 1942-08-23 Onderwerp: over binnengekomen brieven; vleesbonnen, omgezet in boterhamworst; het wordt stiekem bezorgd door een Ariër, die hij vertrouwt; de brieven moeten een lange omweg maken (van een week); dank voor de tabaksbonnen; mede dwangarbeider Herzberger; elke dag vetrekken mannen die zich bij hun vrouw en kinderen in kamp Westerbork willen voegen; vandaar naar Polen; optimistische berichten over Engelsen die in Frankrijk zijn geland, maar die zijn er alweer uit (mislukte landing bij Dieppe); hij is wat mager geworden door de honger; vooral een tekort aan brood en boter; afhankelijk van vrienden; zijn broers zijn op ‘vakantie’… Brieven naar H. Zilverberg, Frieschestraat 30 te Coevorden

Van: Italie, Sam Aan: van Engelen, mevrouw Plaats: Vledder, Joods werkkamp Datum: 1942-08-23 Onderwerp: over binnengekomen brieven; vleesbonnen, omgezet in boterhamworst; het wordt stiekem bezorgd door een Ariër, die hij vertrouwt; de brieven moeten een lange omweg maken (van een week); dank voor de tabaksbonnen; mede dwangarbeider Herzberger; elke dag vetrekken mannen die zich bij hun vrouw en kinderen in kamp Westerbork willen voegen; vandaar naar Polen; optimistische berichten over Engelsen die in Frankrijk zijn geland, maar die zijn er alweer uit (mislukte landing bij Dieppe); hij is wat mager geworden door de honger; vooral een tekort aan brood en boter; afhankelijk van vrienden; zijn broers zijn op ‘vakantie’… Brieven naar H. Zilverberg, Frieschestraat 30 te Coevorden

Brief van Sam Italie aan mevrouw van Engelen vanuit het Joods werkkamp Vledder

Tekening gemaakt van Machiel Wolff tijdens zijn mobilisatieperiode Datum: 1940

Tekening gemaakt van Machiel Wolff tijdens zijn mobilisatieperiode Datum: 1940