In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Typografische schetsen van haar naam door Lena Cohen-Nijstad op Westerbork briefpapier, op de achterkant van een bagagelijst, z.j.&nbsp;

Typografische schetsen van haar naam door Lena Cohen-Nijstad op Westerbork briefpapier, op de achterkant van een bagagelijst, z.j.&nbsp;

Typografische schetsen van Lena Cohen-Nijstad

Van: Snoek, Hermine Aan: Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-01 Onderwerp: Op transport gaan Briefkaart is niet afgestempeld of geadresseerd. Verschillende familieleden gaan op transport naar Bergen-Belsen.

Van: Snoek, Hermine Aan: Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-01 Onderwerp: Op transport gaan Briefkaart is niet afgestempeld of geadresseerd. Verschillende familieleden gaan op transport naar Bergen-Belsen.

Briefkaart van Hermine Snoek vanuit kamp Westerbork

Gedicht. Gedicht getiteld: 'Een Reuze Baan!!!'. Kamp Westerbork, jaartal onbekend. Gedicht geschreven door een juffrouw die bij de administratie in het kamp werkte. Voor mijn baas ter herinnering aan Westerbork. Zie ook inv.nr. 148.

Gedicht. Gedicht getiteld: 'Een Reuze Baan!!!'. Kamp Westerbork, jaartal onbekend. Gedicht geschreven door een juffrouw die bij de administratie in het kamp werkte. Voor mijn baas ter herinnering aan Westerbork. Zie ook inv.nr. 148.

Een reuze baan

Calendarium kamp Westerbork

1963

Van: Blokjesman-Snoek, Zuster Aan: In' t Veld, Nel Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Datum: 1943 Onderwerp: pakket schone jurk ontvangen

Van: Blokjesman-Snoek, Zuster Aan: In' t Veld, Nel Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Datum: 1943 Onderwerp: pakket schone jurk ontvangen

Briefkaart van zuster Blokjesman-Snoek aan Nel in' t Veld vanuit kamp Westerbork

Egodocumenten bewoners kamp Westerbork (1939-1945)

Vroeg naoorlogse documenten (1945-1970)

Inlichtingen uit het bevolkingsregister Gemeente Rotterdam 7 stuks Inlichtingen over de volgende personen: Verhoeven, A.A.; Kruimink, G.; van Ploeg, R.; van Dam, M.; Kruimink, T.J.; Kruimink, R.M.; van Dam, S. Betreft aantonen afstamming en lid zijn van de Hervormde gemeente.

Inlichtingen uit het bevolkingsregister Gemeente Rotterdam 7 stuks Inlichtingen over de volgende personen: Verhoeven, A.A.; Kruimink, G.; van Ploeg, R.; van Dam, M.; Kruimink, T.J.; Kruimink, R.M.; van Dam, S. Betreft aantonen afstamming en lid zijn van de Hervormde gemeente.

Inlichtingen uit het bevolkingsregister betreffende Saartje Kruimink-van Dam

Registratie vernietigingskampen

Selectie vernietigingskampen

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Bosklopper, Familie (zwager en schoonzus) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-04-26&nbsp; Onderwerp: ´Zo is dan eindelijk de dag der bevrijding gekomen.' Brandon vertelt dat er op zondag 15 april nog ingekwartierde Duitsers (erg terneergeslagen) in huis waren en dinsdag stopten de eerste Tommies vlak voor het huis. Er is zeer heftig gevochten. Er is op NSB´ers gejaagd: ‘volksvermaak van de allerminste soort.’ Er heeft veel buitenlands bloed gevloeid voor de bevrijding en voor veel landgenoten komt de bevrijding te laat: ‘dat mogen we nooit vergeten!’ &nbsp;

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Bosklopper, Familie (zwager en schoonzus) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-04-26&nbsp; Onderwerp: ´Zo is dan eindelijk de dag der bevrijding gekomen.' Brandon vertelt dat er op zondag 15 april nog ingekwartierde Duitsers (erg terneergeslagen) in huis waren en dinsdag stopten de eerste Tommies vlak voor het huis. Er is zeer heftig gevochten. Er is op NSB´ers gejaagd: ‘volksvermaak van de allerminste soort.’ Er heeft veel buitenlands bloed gevloeid voor de bevrijding en voor veel landgenoten komt de bevrijding te laat: ‘dat mogen we nooit vergeten!’ &nbsp;

Brief van David Brandon aan familie Bosklopper in Emmen

Van: Brandon, David Aan: Bosklopper, Otto (zwager van David Brandon) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-05-26&nbsp; Onderwerp: Levensmiddelen worden steeds weer royaler. De tuin staat er goed bij maar ‘geen krummel kunstmest.’ Brandon probeert zijn achterstallig loon te krijgen en is laatst op bezoek geweest in werkkamp Putten (De Vanenburg). Van kampgenoten heeft hij nooit meer wat gehoord. ‘Heb je ook die foto’s gezien van de concentratiekampen? Het was toch zo stom niet om bijtijds de benen te nemen!' (Brandon is in oktober 1942 ontsnapt uit kamp Westerbork.)

Van: Brandon, David Aan: Bosklopper, Otto (zwager van David Brandon) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-05-26&nbsp; Onderwerp: Levensmiddelen worden steeds weer royaler. De tuin staat er goed bij maar ‘geen krummel kunstmest.’ Brandon probeert zijn achterstallig loon te krijgen en is laatst op bezoek geweest in werkkamp Putten (De Vanenburg). Van kampgenoten heeft hij nooit meer wat gehoord. ‘Heb je ook die foto’s gezien van de concentratiekampen? Het was toch zo stom niet om bijtijds de benen te nemen!' (Brandon is in oktober 1942 ontsnapt uit kamp Westerbork.)

Briefkaart van David Brandon aan zijn zwager vanuit Ede

Fragment van de registratiekaart van Margaretha Wallega-Vieijra met de opmerking dat ze protestants gedoopt is.

Fragment van de registratiekaart van Margaretha Wallega-Vieijra met de opmerking dat ze protestants gedoopt is.

Registratiekaart van Margaretha Wallega-Vieijera

Organisatie van de Endlösung

Medische experimenten

Plaatsen in kamp Westerbork

Ziekenhuisbarakken

Tandarts

Diëtiek

Orthopedische instrumentenmakerij

Pedicure

Apotheek

Medisch laboratorium

Polikiniek

Kinderafdeling

Post kamp Westerbork

Clandestiene post kamp Westerbork

Brieven verstopt in de deportatiewagons

Uit kamp Westerbork gesmokkelde informatie

Uit de trein geworpen brieven

Van: Hefting, N.R. Plaats: Westerbork, Centraal vluchtelingenkamp Datum: 1941-03-02 Onderwerp: preek van dominee Hefting. Hefting woonde destijds in Assen. Hij werd in de periode van het Vluchtelingenkamp benaderd om af en toe een dienst over te nemen van dominee Benfey, die uit Amsterdam moest overkomen. De vertaling van de preken in het Duits werd wel door deze dominee gedaan. Dominee Hefting was niet meer welkom toen de Duitse bezetter het kamp kwam overnemen en de deportaties begonnen. Hij had goede contacten met Heinz Todtmann en smokkelde voor deze een lijst met gedeporteerde en nog aanwezige gedoopte Joden het kamp uit om de kerkleiders hiervan op de hoogte te stellen.

Van: Hefting, N.R. Plaats: Westerbork, Centraal vluchtelingenkamp Datum: 1941-03-02 Onderwerp: preek van dominee Hefting. Hefting woonde destijds in Assen. Hij werd in de periode van het Vluchtelingenkamp benaderd om af en toe een dienst over te nemen van dominee Benfey, die uit Amsterdam moest overkomen. De vertaling van de preken in het Duits werd wel door deze dominee gedaan. Dominee Hefting was niet meer welkom toen de Duitse bezetter het kamp kwam overnemen en de deportaties begonnen. Hij had goede contacten met Heinz Todtmann en smokkelde voor deze een lijst met gedeporteerde en nog aanwezige gedoopte Joden het kamp uit om de kerkleiders hiervan op de hoogte te stellen.

Preek van Ds. N.R. Hefting in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Gedicht geschreven in kamp Westerbork Aan: Heynemann, Liesel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-1-13 Onderwerp: overzicht van aankomst en verblijf; werken in Velp; Joodse Raad; Fliegende Kolonne; sokken wassen in barak 37; cursus Engels in barak 41; revue en sport; hopelijk het volgende jaar in vrede bij elkaar…

Gedicht geschreven in kamp Westerbork Aan: Heynemann, Liesel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-1-13 Onderwerp: overzicht van aankomst en verblijf; werken in Velp; Joodse Raad; Fliegende Kolonne; sokken wassen in barak 37; cursus Engels in barak 41; revue en sport; hopelijk het volgende jaar in vrede bij elkaar…

Gedicht geschreven in kamp Westerbork aan Liesel Heynemann