In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van&nbsp;barak 7 Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-07 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van&nbsp;barak 7 Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-07 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 7 in het woonoord Schattenberg

Peter staat rechts op de parasolvoet, met witte blouse. Zijn vader Max Koppel zit op z'n hurken, met onbekend kind op schoot. In de tuin bij vrienden in Helmond.

Peter staat rechts op de parasolvoet, met witte blouse. Zijn vader Max Koppel zit op z'n hurken, met onbekend kind op schoot. In de tuin bij vrienden in Helmond.

Foto van Peter Klaus Koppel en zijn vader, met vrienden

Foto van Sara Reens-Teeboom met haar dochters Marianne en Hetty

Foto van Sara Reens-Teeboom met haar dochters Marianne en Hetty

Foto van barak 4 en een aantal dienstwoningen tijdens de bouw van centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Ook barak 33 is duidelijk te zien. Opvallend is het desolate landschap.

Foto van barak 4 en een aantal dienstwoningen tijdens de bouw van centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Ook barak 33 is duidelijk te zien. Opvallend is het desolate landschap.

Foto van barak 4 en een aantal dienstwoningen tijdens de bouw van centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Oppakken en verzamelen

Verraad

Jodenjagers

Van: Piechota, W. Aan: de Raay, E. Plaats: Prudnik (schoenenfabriek) Datum: 1952-04-03 Onderwerp:&nbsp;

Van: Piechota, W. Aan: de Raay, E. Plaats: Prudnik (schoenenfabriek) Datum: 1952-04-03 Onderwerp:&nbsp;

Brief van W. Piechota aan E. de Raay vanuit Prudnik

Enveloppe gericht aan de heer C. Frankruyter vanuit Vlaardingen Van: Zwartbol, W. Mej. Plaats: Vlaardingen

Enveloppe gericht aan de heer C. Frankruyter vanuit Vlaardingen Van: Zwartbol, W. Mej. Plaats: Vlaardingen

Enveloppe gericht aan de heer C. Frankruyter vanuit Vlaardingen

Van: de Jong, Jacob Pieter, notaris Aan: de erfgenamen van het echtpaar Scheffer-Moscoviter Plaats: Amsterdam Datum: 1960&nbsp; Onderwerp: erfrecht

Van: de Jong, Jacob Pieter, notaris Aan: de erfgenamen van het echtpaar Scheffer-Moscoviter Plaats: Amsterdam Datum: 1960&nbsp; Onderwerp: erfrecht

Verklaring van erfrecht naar aanleiding van het overlijden van het echtpaar Scheffer-Moscoviter

Betreft: plattegrond met riolering en gevels&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-23 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: plattegrond met riolering en gevels&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-23 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond in verband met het plaatsen van riolering en gevels

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Represailles

Plaatsen in kamp Westerbork

Crematorium

Foto van Hester Teeboom-Knap met kleindochter Marianne Reens, mei 1936.

Foto van Hester Teeboom-Knap met kleindochter Marianne Reens, mei 1936.

Foto van Hester Teeboom-Knap en haar kleindochter Marianne Reens

Van: Brandon, David&nbsp; Aan: Brandon-Smid, Hillechiena Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg&nbsp; Datum: 1942-10-01&nbsp; Onderwerp: Brandon beschrijft een regendag. ‘Kun je me zo spoedig mogelijk mijn beste schoenen sturen?’ Zijn rechterschoen is ‘zo lek als een teems.’ Vandaag hebben ze tot 6 uur gewerkt. Bij regen wordt er in de keet geschuild.

Van: Brandon, David&nbsp; Aan: Brandon-Smid, Hillechiena Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg&nbsp; Datum: 1942-10-01&nbsp; Onderwerp: Brandon beschrijft een regendag. ‘Kun je me zo spoedig mogelijk mijn beste schoenen sturen?’ Zijn rechterschoen is ‘zo lek als een teems.’ Vandaag hebben ze tot 6 uur gewerkt. Bij regen wordt er in de keet geschuild.

Briefkaart van David Brandon aan zijn vrouw vanuit werkkamp de Vanenburg

Van: Vos Barend Aan: zijn vrouw Plaats: Orvelte, Joods werkkamp Datum: 1942-06 Onderwerp: Barend zijn vrouw werd op 23 juni 1942 45 jaar oud. Ter gelegenheid hiervan schreef Barend een liefdesgedicht vanuit het Joods werkkamp Orvelte. Hij was hier vanuit zijn woonplaats Amsterdam terecht gekomen.&nbsp; Vervolgens werd hij doorgestuurd naar Westerbork en ontslagen op basis van zijn gemengd huwelijk. Het echtpaar is daarna naar Belgie gevlucht naar het huis van de ouders van Marie Henriette.

Van: Vos Barend Aan: zijn vrouw Plaats: Orvelte, Joods werkkamp Datum: 1942-06 Onderwerp: Barend zijn vrouw werd op 23 juni 1942 45 jaar oud. Ter gelegenheid hiervan schreef Barend een liefdesgedicht vanuit het Joods werkkamp Orvelte. Hij was hier vanuit zijn woonplaats Amsterdam terecht gekomen.&nbsp; Vervolgens werd hij doorgestuurd naar Westerbork en ontslagen op basis van zijn gemengd huwelijk. Het echtpaar is daarna naar Belgie gevlucht naar het huis van de ouders van Marie Henriette.

Gedicht van Barend Vos aan zijn vrouw vanuit het Joods werkkamp Orvelte

Van: onbekend Aan:&nbsp;Brandon (Lunterseweg 56, Ede) Plaats: Arnhem&nbsp; Datum: 1942-10-08&nbsp; Onderwerp: Verzoek, waarschijnlijk aan zijn vrouw, om een winterjas te sturen aan David Brandon in Kamp Westerbork.

Van: onbekend Aan:&nbsp;Brandon (Lunterseweg 56, Ede) Plaats: Arnhem&nbsp; Datum: 1942-10-08&nbsp; Onderwerp: Verzoek, waarschijnlijk aan zijn vrouw, om een winterjas te sturen aan David Brandon in Kamp Westerbork.

Telegram met het verzoek een winterjas te sturen aan David Brandon

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 84 en de keukenbarakken Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-10

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 84 en de keukenbarakken Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-10

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 84 en de keukenbarakken in het woonoord Schattenberg

Dagboek deel 3 van H. B. Knorringa over haar periode van onderduik Datum: 1944

Dagboek deel 3 van H. B. Knorringa over haar periode van onderduik Datum: 1944

Dagboek deel 3 van H. B. Knorringa over haar periode van onderduik

Van: Inspectie der Repatriëring Amsterdam Aan: Roet-Scheffer, Elisabeth Plaats: Amsterdam Datum: 1945-06-29 Onderwerp: repatriëring

Van: Inspectie der Repatriëring Amsterdam Aan: Roet-Scheffer, Elisabeth Plaats: Amsterdam Datum: 1945-06-29 Onderwerp: repatriëring

Aanmeldingskaart voor gerepatrieerden van Elisabeth Roet-Scheffer

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad Plaats: westerbork, kamp Datum: 1944

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad Plaats: westerbork, kamp Datum: 1944

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-25 Onderwerp: informatie over wat Elisabeth Roet-Scheffer overkomen is. Zij heeft de oorlog overleefd.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-25 Onderwerp: informatie over wat Elisabeth Roet-Scheffer overkomen is. Zij heeft de oorlog overleefd.

Verklaring over de kampgeschiedenis van Elisabeth Roet-Scheffer

Lied van Max Tailleur geschreven voor het huwelijk van Elisabeth Scheffer

Lied van Max Tailleur geschreven voor het huwelijk van Elisabeth Scheffer

Lied en gedicht van Max Tailleur geschreven voor het huwelijk van Elisabeth Scheffer