In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Verslag van de vergadering van de voedsel commissie Plaats: Westerbork, overgangsperiode&nbsp; Datum: 1945-04-18 Betreft voedselvoorziening van het kamp Westerbork. Er wordt al rekening gehouden met de komst van een grote groep NSB'ers en van collaboratie verdachte personen (kampsterkte 10.000 personen). Overigens een ingeschat aantal dat nooit zal worden bereikt. Er wordt ook gekeken naar het kolen- en elektriciteitsverbruik.

Verslag van de vergadering van de voedsel commissie Plaats: Westerbork, overgangsperiode&nbsp; Datum: 1945-04-18 Betreft voedselvoorziening van het kamp Westerbork. Er wordt al rekening gehouden met de komst van een grote groep NSB'ers en van collaboratie verdachte personen (kampsterkte 10.000 personen). Overigens een ingeschat aantal dat nooit zal worden bereikt. Er wordt ook gekeken naar het kolen- en elektriciteitsverbruik.

Verslag van de vergadering van de voedsel-commissie voor de komende 14 dagen

Van: Grevelink, J. Aan: Gevolmachtigde Reorganisatie Ned. Politie Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-01 Onderwerp: Overname van het Vreemdelingenkamp te Westerbork door de bezettingsautoriteiten en de status van het vrije-personeel.

Van: Grevelink, J. Aan: Gevolmachtigde Reorganisatie Ned. Politie Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-01 Onderwerp: Overname van het Vreemdelingenkamp te Westerbork door de bezettingsautoriteiten en de status van het vrije-personeel.

Brief van J. Grevelink aan de gevolmachtigde Reorganisatie Nederlandse Politie

Specifieke groepen kampbewoners

Buitenlandse Joden kamp Westerbork

Turkse Joden kamp Westerbork

Amerikaanse en Engelse Joden kamp Westerbork

Hongaarse Joden kamp Westerbork

Roemeense Joden kamp Westerbork

Duitse en Oostenrijkse Joden kamp Westerbork

Kampgevangenen Kampgevangenen bij een wagon (vertrekkend transport) in Hooghalen Kamp Westerbork, 1942 &nbsp;

Kampgevangenen Kampgevangenen bij een wagon (vertrekkend transport) in Hooghalen Kamp Westerbork, 1942 &nbsp;

Een vertrekkend transport vanuit Hooghalen

Ontwerp voor een illustratie op de wanden van een kinderzaal in het ziekenhuis. Getekend&nbsp;door: &nbsp;Spier, J.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum:&nbsp;1943 &nbsp;

Ontwerp voor een illustratie op de wanden van een kinderzaal in het ziekenhuis. Getekend&nbsp;door: &nbsp;Spier, J.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum:&nbsp;1943 &nbsp;

Tekening/ontwerp van Jo Spier voor een muurschildering in de kinderzaal/kraamkamer van het ziekenhuis

Van: Kockx, Th. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-31 Onderwerp: algemene order betr. regeling wasgoed voor de buiten- en binnenbewaking; de rest van het kamp en NSB; overig personeel; het oude kamp; merken van het wasgoed. De chef van de wasserij is oud kampgevangene Levie Meents.

Van: Kockx, Th. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-31 Onderwerp: algemene order betr. regeling wasgoed voor de buiten- en binnenbewaking; de rest van het kamp en NSB; overig personeel; het oude kamp; merken van het wasgoed. De chef van de wasserij is oud kampgevangene Levie Meents.

Order (algemeen) nummer 3 van Th. Kockx betreft de regeling van het wasgoed

Voorbereiding.&nbsp; Een voorbereiding op de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Een landmeter is aan het werk. Zicht op de kale omgeving van het kamp; geploegd land en hooibulten.&nbsp; Westerbork, 1939 Achter op de foto staat: 'Waar het kamp moest komen, Vl. kamp'.

Voorbereiding.&nbsp; Een voorbereiding op de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Een landmeter is aan het werk. Zicht op de kale omgeving van het kamp; geploegd land en hooibulten.&nbsp; Westerbork, 1939 Achter op de foto staat: 'Waar het kamp moest komen, Vl. kamp'.

van de plek/omgeving waar het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork zal worden gebouwd

Van: Lager Westerbork Registratie Datum: 1942-10-15 Verklaring dat de heer Vles, barak 72, is teruggesteld van het transport van de volgende dag.

Van: Lager Westerbork Registratie Datum: 1942-10-15 Verklaring dat de heer Vles, barak 72, is teruggesteld van het transport van de volgende dag.

Verklaring dat H. Vles is teruggesteld van transport

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948 Onderwerp: Opsomming van inboedel van hal, ontvangstkamer, keuken en bijkeuken, werkkamer. verschillende objecten zijn in de loop der tijd weggedaan, achter sommige objecten staan bedragen. Deze meubels zijn door Buijvoets gekocht en meegenomen naar zijn nieuwe woning na de opheffing van het Interneringskamp. Buijvoets wilde zo transparant mogelijk zijn.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948 Onderwerp: Opsomming van inboedel van hal, ontvangstkamer, keuken en bijkeuken, werkkamer. verschillende objecten zijn in de loop der tijd weggedaan, achter sommige objecten staan bedragen. Deze meubels zijn door Buijvoets gekocht en meegenomen naar zijn nieuwe woning na de opheffing van het Interneringskamp. Buijvoets wilde zo transparant mogelijk zijn.

Lijst van in de commandantswoning aanwezige oorlogsbuit

Van: Droppers, J. Aan: Droppers, mej. G. Plaats: Groningen Datum: 1943-08-10 Onderwerp: Jan schrijft dat hij gisteren de brief van zijn zuster heeft ontvangen, zodat hij haar onmiddellijk terugschrijft omdat het anders in het vergeetboek komt. Met hem en met Ali en de anderen is het goed. Op haar vraag wanneer hij met verlof kan komen moet hij helaas antwoorden dat dat momenteel niet lukt. Alle verlof is ingetrokken en dat zal voorlopig zo blijven, misschien zelfs de rest van het jaar als de geruchten waar zijn. Wel heeft hij een keer in de maand 'bewegingsvrijheid', dat wil zeggen dat hij anderhalve dag geen dienst heeft en weg kan gaan. Zodoende wil hij deze maand nog een keer naar hun ouders toe. Verder zitten ze ook met die "verboden provincie's", wat voor hen nog nader moet worden geregeld. Je moet dus maar met vakantie gaan wanneer je het beste kan. De groeten aan allen en een prettige vakantie.

Van: Droppers, J. Aan: Droppers, mej. G. Plaats: Groningen Datum: 1943-08-10 Onderwerp: Jan schrijft dat hij gisteren de brief van zijn zuster heeft ontvangen, zodat hij haar onmiddellijk terugschrijft omdat het anders in het vergeetboek komt. Met hem en met Ali en de anderen is het goed. Op haar vraag wanneer hij met verlof kan komen moet hij helaas antwoorden dat dat momenteel niet lukt. Alle verlof is ingetrokken en dat zal voorlopig zo blijven, misschien zelfs de rest van het jaar als de geruchten waar zijn. Wel heeft hij een keer in de maand 'bewegingsvrijheid', dat wil zeggen dat hij anderhalve dag geen dienst heeft en weg kan gaan. Zodoende wil hij deze maand nog een keer naar hun ouders toe. Verder zitten ze ook met die "verboden provincie's", wat voor hen nog nader moet worden geregeld. Je moet dus maar met vakantie gaan wanneer je het beste kan. De groeten aan allen en een prettige vakantie.

Brief van J. Droppers aan G. Droppers vanuit Groningen

Van: Droppers, H.J. Aan: Droppers, mej. G. Plaats: Groningen Datum: 1942-11-24 Onderwerp: Jan Droppers schrijft zijn zuster dat hij momenteel weer in Groningen is, na enige tijd in Zaltbommel te hebben gezeten. Volgende maand kan hij waarschijnlijk weer naar hun ouders toe gaan. Het wordt al aardig fris, de afgelopen nacht heeft het zelfs behoorlijk gevroren. Verder weinig nieuws. De groeten aan oom en tante.

Van: Droppers, H.J. Aan: Droppers, mej. G. Plaats: Groningen Datum: 1942-11-24 Onderwerp: Jan Droppers schrijft zijn zuster dat hij momenteel weer in Groningen is, na enige tijd in Zaltbommel te hebben gezeten. Volgende maand kan hij waarschijnlijk weer naar hun ouders toe gaan. Het wordt al aardig fris, de afgelopen nacht heeft het zelfs behoorlijk gevroren. Verder weinig nieuws. De groeten aan oom en tante.

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Betreft: plattegrond keukens Schattenberg Na de invoering van de zelfzorg in 1956 werd de centrale keuken opgeheven en werden er bij de woonbarakken keukenbarakken geplaatst.&nbsp;

Betreft: plattegrond keukens Schattenberg Na de invoering van de zelfzorg in 1956 werd de centrale keuken opgeheven en werden er bij de woonbarakken keukenbarakken geplaatst.&nbsp;

Plattegrond van de keukenbarakken in woonoord Schattenberg

Gedicht 'O Westerbork, O Westerbork, je was nog kortgeleden in Drenthe een vergeten dorp…&nbsp; (gevonden in een barak in 1945).

Gedicht 'O Westerbork, O Westerbork, je was nog kortgeleden in Drenthe een vergeten dorp…&nbsp; (gevonden in een barak in 1945).

Gedicht met de titel 'Westerbork'