In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Dr. Sumenjak Viljem&nbsp; Aan:&nbsp; Plaats: Wartburgstadt Eisenach&nbsp; Datum: 1945-05-27&nbsp; Onderwerp: Verklaring dat Harry Fransman gedurende de periode van 17 tot 27 mei 1945 in het ziekenhuis was opgenomen voor een middenoorontsteking.

Van: Dr. Sumenjak Viljem&nbsp; Aan:&nbsp; Plaats: Wartburgstadt Eisenach&nbsp; Datum: 1945-05-27&nbsp; Onderwerp: Verklaring dat Harry Fransman gedurende de periode van 17 tot 27 mei 1945 in het ziekenhuis was opgenomen voor een middenoorontsteking.

Brief van Dr. S. Viljem opname Harry Fransman voor een middenoorontsteking in een ziekenhuis in Duitsland

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1945-03-06, No. 90 Inhoud: Bekendmaking dat de Lawa slechts nog tot 10 maart 1945 geopend blijft. Het op 15 februari 1944 uitgegeven kampgeld wordt ongeldig verklaard.

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1945-03-06, No. 90 Inhoud: Bekendmaking dat de Lawa slechts nog tot 10 maart 1945 geopend blijft. Het op 15 februari 1944 uitgegeven kampgeld wordt ongeldig verklaard.

Lagerbefehl No. 90

Joodse gemeenten in Groningen

Joodse gemeente Siddeburen

Sonder-Ausweis Sonn, Benno, 18-10-98, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 6).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonder-Ausweis Sonn, Benno, 18-10-98, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 6).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonderausweis van Benno Sonn

Brandweeroefening.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; De kampbrandweerploeg aan het oefenen.&nbsp; Vier personen zijn bezig met de oefening, op de achtergrond de schouwburg. Tekst: ‘Bram Gudema doet zijn best’.

Brandweeroefening.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; De kampbrandweerploeg aan het oefenen.&nbsp; Vier personen zijn bezig met de oefening, op de achtergrond de schouwburg. Tekst: ‘Bram Gudema doet zijn best’.

Een brandweeroefening in het kamp

Foto van een illustratie van Leo Kok&nbsp; Uit een brief van Bob Cahen (zie brief 'Ergens in Nederland') Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-11-01

Foto van een illustratie van Leo Kok&nbsp; Uit een brief van Bob Cahen (zie brief 'Ergens in Nederland') Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-11-01

Foto van een Illustratie van Leo Kok in de brief 'Ergens in Nederland'

Bewijs van inschrijving Van: Erven H. Snoek Betreft inschrijving bij de Schade Enquete Commissie

Bewijs van inschrijving Van: Erven H. Snoek Betreft inschrijving bij de Schade Enquete Commissie

Bewijs van inschrijving bij de Schade-enquête Commissie door Erven H. Snoek

Van: het Ministerie van Justitie Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1949-09-01 Onderwerp: aangifte van overlijden van vermiste Mozes de Groot.

Van: het Ministerie van Justitie Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1949-09-01 Onderwerp: aangifte van overlijden van vermiste Mozes de Groot.

Mededeling van het Ministerie van Justitie over aangifte van overlijden van Mozes de Groot

Leo Meijer werd op 25 juli 1935 in Zwijndrecht geboren als enig kind van Herman Izaäk Meijer en Charlotte Rozeboom. Leo groeide op aan het Veerplein in Zwijndrecht, boven de apotheek van zijn vader. Toen Leo zes jaar geworden was, ging hij naar de openbare lagere school van het dorp. Niet voor lang, want begin 1942 mochten hij en de andere Joodse kinderen van de Duitse bezetter niet meer naar deze school. Er werd toen in Dordrecht een klasje gevormd voor de Joodse kinderen.&nbsp; In de herfst van 1942 is het gezin Meijer van huis gehaald en samen met 17 andere joden uit Zwijndrecht met de trein vervoerd naar het Centraal Station in Amsterdam. Vandaar moesten ze lopen naar de Hollandsche Schouwburg. Op 11 november 1942 wordt het gezin Meijer in kamp Westerbork geregistreerd. Vader Herman kon in het kamp aan de slag als apotheker, daarom is het gezin Meijer bijna twee jaar in kamp Westerbork gebleven. Op 4 september 1944 is Leo met zijn ouders op transport gesteld naar Theresienstadt. Leo en zijn moeder zijn op 4 oktober 1944 doorgevoerd naar Auschwitz, waar moeder en zoon na aankomst zijn vermoord. Vader Herman werd op 29 september 1944 doorgevoerd naar Auschwitz, waar hij werd geselecteerd om te werken en zo uiteindelijk wist te overleven.&nbsp; zie ook https://westerborkportretten.nl/westerborkportretten/leo-meijer

Van: Wennie Aan: Popken, Harm Plaats: Annen Datum: 1945 Onderwerp: het leven is geen plezier door de mensen in Annen; ze vieren feest alsof er geen oorlog is geweest; de schrijfster ziet haar vader en zus Aaltje graag weer terug; na de bevrijding stond voor het gezin in Annen de wereld op zijn kop met uitspraken als: ‘haal die NSB’ers op'; Harm en en zijn dochter Aaltje kwamen via Zuidlaren in kamp Westerbork terecht.

Van: Wennie Aan: Popken, Harm Plaats: Annen Datum: 1945 Onderwerp: het leven is geen plezier door de mensen in Annen; ze vieren feest alsof er geen oorlog is geweest; de schrijfster ziet haar vader en zus Aaltje graag weer terug; na de bevrijding stond voor het gezin in Annen de wereld op zijn kop met uitspraken als: ‘haal die NSB’ers op'; Harm en en zijn dochter Aaltje kwamen via Zuidlaren in kamp Westerbork terecht.

Brief van dochter Wennie aan Harm Popken verblijvend in Interneringskamp Westerbork

Van: Querido, Abraham Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-12-15 Onderwerp: indeling van Abraham Querido bij de Bosploeg (kappen en verzamelen van hout in verband met de behoefte aan brandstof).

Van: Querido, Abraham Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-12-15 Onderwerp: indeling van Abraham Querido bij de Bosploeg (kappen en verzamelen van hout in verband met de behoefte aan brandstof).

Bewijs dat Abraham Querido bij de bosploeg van kamp Westerbork is ingedeeld

Foto van Duits-Joodse vluchtelingen bij de ingang van het Lloyd hotel te Amsterdam Rechtsboven bij de pilaar staat Betti Kubaschka (1934), naast haar David Kubaschka (vader). Haar moeder staat in het midden, schuin achter &nbsp;de man met een das, achter haar mevrouw Heilbronn-Frank.&nbsp;

Foto van Duits-Joodse vluchtelingen bij de ingang van het Lloyd hotel te Amsterdam Rechtsboven bij de pilaar staat Betti Kubaschka (1934), naast haar David Kubaschka (vader). Haar moeder staat in het midden, schuin achter &nbsp;de man met een das, achter haar mevrouw Heilbronn-Frank.&nbsp;

Foto van Duits-Joodse vluchtelingen bij de ingang van het Lloyd hotel te Amsterdam

Van: Straus, Harry Jonny Aan: lieve mensen Plaats: Westerbork, kamp, barak 67 Datum: 1944-07-20 Onderwerp: geschreven vanuit de strafbarak; dagelijkse gang van zaken; pakketten; bezoek; hygiëne en talloze andere aspecten. Harry bevindt zich met zijn ouders in barak 67 in de strafbarak. Zijn vader ligt nog in het ziekenhuis. Het drietal komt in aanmerking voor het transport naar Theresienstadt en ontslag uit de strafbarak. Blz.: 4

Van: Straus, Harry Jonny Aan: lieve mensen Plaats: Westerbork, kamp, barak 67 Datum: 1944-07-20 Onderwerp: geschreven vanuit de strafbarak; dagelijkse gang van zaken; pakketten; bezoek; hygiëne en talloze andere aspecten. Harry bevindt zich met zijn ouders in barak 67 in de strafbarak. Zijn vader ligt nog in het ziekenhuis. Het drietal komt in aanmerking voor het transport naar Theresienstadt en ontslag uit de strafbarak. Blz.: 4

Brief van Harry Jonny Straus aan bekenden vanuit kamp Westerbork

Van: Beem, Max Aan: Vorst, U.J. Plaats: Westerbork, kamp/Interneringskamp, barak 43 Datum: 1945-05-07 Onderwerp: hij is sinds 28 november in kamp Westerbork; hij heeft zich er goed doorheen geworsteld; sinds 12 april is Westerbork bevrijd en trok tegen de avond en Canadese tank en pantserafdeling binnen; en ontroerend ogenblik, hij heeft moeten huilen; hij moet voorlopig blijven, hoewel er al enige honderden geflitst zijn; over Sonnie van wie ze ook lang niet gehoord hebben; hereniging; zoon Leo is met zijn gezin al in september 1943 doorgestuurd, ze gingen volgens Beyer niet met een straftransport en vervoerd zijn met een personentrein; jonge mensen die konden werken zouden gespaard zijn; de post functioneert nog niet, maar een afdeling van de marechaussee gaat naar Amsterdam en Den Haag; Liesje van tante Eva is ook in Westerbork; een deel van de familie zat bij elkaar in Nijmegen, hopelijk hebben zij het gered; van de rest van de familie weet hij niets; na aankomst in Westerbork is Max in een barak terecht gekomen met 25 mensen, hij werd zaalleider; sedert enige weken woont hij met twee anderen in een huisje; het eten wordt beter en hij heeft voldoende boter; hij was sterk vermagerd en heeft elke dag honger gehad; er komen grote transporten NSB'ers binnen, die hebben het niet gemakkelijk, vooral de landwachters…; de Joden in het kamp hoeven niet meer te werken, ze houden toezicht; jongens van Vrij Nederland en marechaussee doen de bewaking; hij heeft enige Arnhemse NSB'ers gezien, maar de meeste komen uit Drenthe en Overijssel; hij hoopt zijn kinderen vlug terug te zien; er zijn al verschillende ouders geweest, die hun kinderen zochten of kinderen die hun ouders zochten; buitengewoon ontroerend als ze elkaar ontdekken…; mensen uit de buurt krijgen vaak bezoek…

Van: Beem, Max Aan: Vorst, U.J. Plaats: Westerbork, kamp/Interneringskamp, barak 43 Datum: 1945-05-07 Onderwerp: hij is sinds 28 november in kamp Westerbork; hij heeft zich er goed doorheen geworsteld; sinds 12 april is Westerbork bevrijd en trok tegen de avond en Canadese tank en pantserafdeling binnen; en ontroerend ogenblik, hij heeft moeten huilen; hij moet voorlopig blijven, hoewel er al enige honderden geflitst zijn; over Sonnie van wie ze ook lang niet gehoord hebben; hereniging; zoon Leo is met zijn gezin al in september 1943 doorgestuurd, ze gingen volgens Beyer niet met een straftransport en vervoerd zijn met een personentrein; jonge mensen die konden werken zouden gespaard zijn; de post functioneert nog niet, maar een afdeling van de marechaussee gaat naar Amsterdam en Den Haag; Liesje van tante Eva is ook in Westerbork; een deel van de familie zat bij elkaar in Nijmegen, hopelijk hebben zij het gered; van de rest van de familie weet hij niets; na aankomst in Westerbork is Max in een barak terecht gekomen met 25 mensen, hij werd zaalleider; sedert enige weken woont hij met twee anderen in een huisje; het eten wordt beter en hij heeft voldoende boter; hij was sterk vermagerd en heeft elke dag honger gehad; er komen grote transporten NSB'ers binnen, die hebben het niet gemakkelijk, vooral de landwachters…; de Joden in het kamp hoeven niet meer te werken, ze houden toezicht; jongens van Vrij Nederland en marechaussee doen de bewaking; hij heeft enige Arnhemse NSB'ers gezien, maar de meeste komen uit Drenthe en Overijssel; hij hoopt zijn kinderen vlug terug te zien; er zijn al verschillende ouders geweest, die hun kinderen zochten of kinderen die hun ouders zochten; buitengewoon ontroerend als ze elkaar ontdekken…; mensen uit de buurt krijgen vaak bezoek…

Brief van Max Beem aan mijn lieve kinderen vanuit kamp Westerbork

Transporten&nbsp; Rij van mensen op weg van Hooghalen naar kamp Westerbork. Hooghalen, 1942. Een lange stoet mensen op weg naar het kamp. Op de achtergrond mede-kampgevangenen en een SS'er die toezicht houden.

Transporten&nbsp; Rij van mensen op weg van Hooghalen naar kamp Westerbork. Hooghalen, 1942. Een lange stoet mensen op weg naar het kamp. Op de achtergrond mede-kampgevangenen en een SS'er die toezicht houden.

Een grote groep kampgevangenen begeeft zich met bagage naar de trein

Informatie uit andere archieven

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Centrale Voorlichting (Mr. Dr. W. Diamand) Aan: Bakker, den heer Plaats: Amsterdam Datum: 1943-02-27 Onderwerp: verzoek van Sophia Praeger-Barentz alle bewijzen over haar afstamming toe te sturen naar de Joodse Raad. Het doen van een mededeling is niet voldoende.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Centrale Voorlichting (Mr. Dr. W. Diamand) Aan: Bakker, den heer Plaats: Amsterdam Datum: 1943-02-27 Onderwerp: verzoek van Sophia Praeger-Barentz alle bewijzen over haar afstamming toe te sturen naar de Joodse Raad. Het doen van een mededeling is niet voldoende.

Brief van de Joodse Raad aan P. Bakker vanuit Amsterdam

Personen