In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Havelte

Van: Inspectie der Domeinen te Zwolle&nbsp; Aan: houtvester in de houtvesterij Assen&nbsp; Plaats: Zwolle&nbsp; Datum: 1950-08-22&nbsp; Onderwerp: overdracht van het crematorium van kamp Westerbork van Staatsbosbeheer aan de gemeente Westerbork.

Van: Inspectie der Domeinen te Zwolle&nbsp; Aan: houtvester in de houtvesterij Assen&nbsp; Plaats: Zwolle&nbsp; Datum: 1950-08-22&nbsp; Onderwerp: overdracht van het crematorium van kamp Westerbork van Staatsbosbeheer aan de gemeente Westerbork.

Brief van Inspectie der Domeinen aan de houtvester in de houtvesterij Assen

Van: Hammelburg, E.A. Onderwerp: het verhaal is geschreven en met documenten ondersteund door E. A. Hammelburg. Zijn vader, Salomon Hammelburg (1903), was gemengd-gehuwd. Op 3 mei 1944 moest hij zich op het arbeidsbureau in Meppel melden om te gaan werken op het vliegveld te Havelte. Twee dagen ervoor werd hij echter door de S.D gearresteerd en beschuldigd van een poging tot onderduiken. Op 6 juni werd hij naar Westerbork gestuurd. Hij zou worden opgesloten in de strafbarakken (werkt als voorman), maar hoefde uiteindelijk niet op transport (al was zijn advocaat op 5 september 1944 in de veronderstelling (omdat het hele kamp opgeheven zou zijn) dat Salomon, hoewel ontheven van zijn ‘ S’ zou zijn doorgestuurd naar Theresienstadt). Salomon werd echter vrijgesteld van transport (zijn advocaat schreef op 12 september al dat gemengd-gehuwden zonder 'S' mogelijk waren achtergebleven. Zie ook zijn brief van 18 september over gemengd-gehuwden (klare Fälle) en het laatste transport naar 'Celle, Bergen-Belsen (unklare Fälle); werken op de kampboerderij;&nbsp;over lotgenoot Mozes Groenberg; verblijf tot 18 juni 1945 in Westerbork&nbsp;en ontslag. Op 13 oktober 1944 kwam zijn vrouw te overlijden. Zoontje Emil Alexander werd bij de onderburen ondergebracht. In verband met de hongerwinter werd hij in Bovensmilde ondergebracht. Na de bevrijding van kamp Westerbork ging de plaatselijke dominee op zoek naar een kennis. Op de lijsten kwam hij een Hammelburg tegen. Hij vroeg aan Emil of dit familie was. Na een aarzelende bevestiging van Emil ging hij achterop de fiets richting Westerbork. Het weerzien met zijn vader leidde tot een logeerpartij totdat zijn vader het kamp mocht verlaten. Emil staat op de lijst van in kamp Westerbork aanwezige personen van begin mei 1945. &nbsp;

Van: Hammelburg, E.A. Onderwerp: het verhaal is geschreven en met documenten ondersteund door E. A. Hammelburg. Zijn vader, Salomon Hammelburg (1903), was gemengd-gehuwd. Op 3 mei 1944 moest hij zich op het arbeidsbureau in Meppel melden om te gaan werken op het vliegveld te Havelte. Twee dagen ervoor werd hij echter door de S.D gearresteerd en beschuldigd van een poging tot onderduiken. Op 6 juni werd hij naar Westerbork gestuurd. Hij zou worden opgesloten in de strafbarakken (werkt als voorman), maar hoefde uiteindelijk niet op transport (al was zijn advocaat op 5 september 1944 in de veronderstelling (omdat het hele kamp opgeheven zou zijn) dat Salomon, hoewel ontheven van zijn ‘ S’ zou zijn doorgestuurd naar Theresienstadt). Salomon werd echter vrijgesteld van transport (zijn advocaat schreef op 12 september al dat gemengd-gehuwden zonder 'S' mogelijk waren achtergebleven. Zie ook zijn brief van 18 september over gemengd-gehuwden (klare Fälle) en het laatste transport naar 'Celle, Bergen-Belsen (unklare Fälle); werken op de kampboerderij;&nbsp;over lotgenoot Mozes Groenberg; verblijf tot 18 juni 1945 in Westerbork&nbsp;en ontslag. Op 13 oktober 1944 kwam zijn vrouw te overlijden. Zoontje Emil Alexander werd bij de onderburen ondergebracht. In verband met de hongerwinter werd hij in Bovensmilde ondergebracht. Na de bevrijding van kamp Westerbork ging de plaatselijke dominee op zoek naar een kennis. Op de lijsten kwam hij een Hammelburg tegen. Hij vroeg aan Emil of dit familie was. Na een aarzelende bevestiging van Emil ging hij achterop de fiets richting Westerbork. Het weerzien met zijn vader leidde tot een logeerpartij totdat zijn vader het kamp mocht verlaten. Emil staat op de lijst van in kamp Westerbork aanwezige personen van begin mei 1945. &nbsp;

Manuscript van E.A. Hammelburg over zijn vader Salomon Hammelburg

Bericht over een huwelijk en overlijden Van: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-08

Bericht over een huwelijk en overlijden Van: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-08

Bericht nummer 26 over huwelijken en overlijden in kamp Westerbork in juni 1943

Briefkaart Van: Jong-Cohen, de, E.&nbsp; Aan: Coronel, M. Plaats: Amsterdam Datum: 1946-03-18 Onderwerp: vraag om inlichtingen over drie leden van de familie Kwieser, die op 1944-02-25 uit Westerbork vertrokken zijn.&nbsp;

Briefkaart Van: Jong-Cohen, de, E.&nbsp; Aan: Coronel, M. Plaats: Amsterdam Datum: 1946-03-18 Onderwerp: vraag om inlichtingen over drie leden van de familie Kwieser, die op 1944-02-25 uit Westerbork vertrokken zijn.&nbsp;

Briefkaart van E. de Jong-Cohen aan M. Coronel vanuit Amsterdam

Luchtfoto van het kantoor van de radiosterrenwacht en een radiotelescoop met zicht op woonoord Schattenberg tweede helft jaren zestig.

Luchtfoto van het kantoor van de radiosterrenwacht en een radiotelescoop met zicht op woonoord Schattenberg tweede helft jaren zestig.

Luchtfoto van het kantoor van de radiosterrenwacht en een radiotelescoop met zicht op woonoord Schattenberg tweede helft jaren zestig

Duits geld Biljet van 1000 mark No. 0579207N

Duits geld Biljet van 1000 mark No. 0579207N

Biljet van 1000 Duitse Mark

Drie dames staan in de sneeuw voor een barak in Schattenberg. Schattenberg, 1950.

Drie dames staan in de sneeuw voor een barak in Schattenberg. Schattenberg, 1950.

Foto van drie Indische vrouwen in (kamp) Schattenberg

Arbeitskarte Van: Gerritse-Kwetser, Jeanette Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-03-24 Gruppe Barackendienst DB 1

Arbeitskarte Van: Gerritse-Kwetser, Jeanette Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-03-24 Gruppe Barackendienst DB 1

Arbeitskarte van Jeanette Gerrits-Kwetser in kamp Westerbork

Van: Houthakker, Lodewijk&nbsp; Aan: Kroonenberg, J., Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-06-27&nbsp; Onderwerp: bedden; barakken, inrichting van de barak; vraag om tandpasta. Kroonenberg werkt als (steno)typiste tijdelijk in Amsterdam (Expositur). Twee laboranten werken in het buitencommando van Zeist…

Van: Houthakker, Lodewijk&nbsp; Aan: Kroonenberg, J., Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-06-27&nbsp; Onderwerp: bedden; barakken, inrichting van de barak; vraag om tandpasta. Kroonenberg werkt als (steno)typiste tijdelijk in Amsterdam (Expositur). Twee laboranten werken in het buitencommando van Zeist…

Brief van Lodewijk Houtakker aan J. Kroonenberg vanuit kamp Westerbork

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 269 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Alster, Selig geb. 05-02-69 overleden te Westerbork op 09-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 269 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Alster, Selig geb. 05-02-69 overleden te Westerbork op 09-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Selig Alster

Van: Acohen, R. Aan: Radio Omroep Herrijzend Nederland Plaats: Amsterdam Datum: 1945-11-26 Onderwerp; geen bericht ontvangen na het omroepen van bericht 3750.

Van: Acohen, R. Aan: Radio Omroep Herrijzend Nederland Plaats: Amsterdam Datum: 1945-11-26 Onderwerp; geen bericht ontvangen na het omroepen van bericht 3750.

Brief gericht aan Radio Omroep Herrijzend Nederland

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, Afdeeling Emigratie Aan: Cohen, Jules Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-28 Onderwerp: Bevestiging dat zij zijn naam op de Palestinalijst voor uitwisseling hebben gezet en hebben doorgestuurd naar het Zwitserse gezantschap in Berlijn, die de uitwisseling met de desbetreffende autoriteiten afhandelt.

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, Afdeeling Emigratie Aan: Cohen, Jules Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-28 Onderwerp: Bevestiging dat zij zijn naam op de Palestinalijst voor uitwisseling hebben gezet en hebben doorgestuurd naar het Zwitserse gezantschap in Berlijn, die de uitwisseling met de desbetreffende autoriteiten afhandelt.

Brief van Joodsche Raad voor Amsterdam aan Jules Cohen

Van: Burgemeester Zuidbroek&nbsp; Aan: Procureur-Generaal Leeuwarden&nbsp; Plaats: Zuidbroek&nbsp; Datum: 1940-07-11&nbsp; Onderwerp: geen illegale Joodse vluchtelingen in de gemeente aanwezig.

Van: Burgemeester Zuidbroek&nbsp; Aan: Procureur-Generaal Leeuwarden&nbsp; Plaats: Zuidbroek&nbsp; Datum: 1940-07-11&nbsp; Onderwerp: geen illegale Joodse vluchtelingen in de gemeente aanwezig.

Brief van de Burgemeester van Zuidbroek aan de Procureur-Generaal Leeuwarden

Bewijs van crematie Datum: 23-03-1943 Nr. 133 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Blom, Joel geb. 09-01-78 overleden 20-03-1943 te Westerbork op: 22-03-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 23-03-1943 Nr. 133 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Blom, Joel geb. 09-01-78 overleden 20-03-1943 te Westerbork op: 22-03-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Joel Blom

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-04-01 Onderwerp: Werner ligt nog steeds in het ziekenhuis, urine onderzoek, zoutloos eten; pakketjes worden in het bijzijn van de barakleiders opengemaakt en de brieven worden in beslag genomen. Dus geen brieven meer bij de pakketjes; vriend J. is niet meer in Scheveningen, maar verder gereisd over de grens (gevangenis in Duitsland?); transporten uit Vught zijn binnengekomen, onder andere de man van Cleo, hij is hersteld van een longontsteking; door de grote transporten is de school opgeheven en wordt de schoolbarak weer als woonbarak gebruikt; er gaan geruchten dat er wekelijks 2000 mensen moeten vertrekken in goederenwagons; Nicht Sara Davidson-Pach is op bezoek geweest, haar oudste dochter was alleen achtergebleven. Sara heeft een deel van haar bagage weer terug is vol optimistisch met haar kinderen op transport gegaan. Of Stella dit aan haar dochter Mirjam wil doorgeven.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-04-01 Onderwerp: Werner ligt nog steeds in het ziekenhuis, urine onderzoek, zoutloos eten; pakketjes worden in het bijzijn van de barakleiders opengemaakt en de brieven worden in beslag genomen. Dus geen brieven meer bij de pakketjes; vriend J. is niet meer in Scheveningen, maar verder gereisd over de grens (gevangenis in Duitsland?); transporten uit Vught zijn binnengekomen, onder andere de man van Cleo, hij is hersteld van een longontsteking; door de grote transporten is de school opgeheven en wordt de schoolbarak weer als woonbarak gebruikt; er gaan geruchten dat er wekelijks 2000 mensen moeten vertrekken in goederenwagons; Nicht Sara Davidson-Pach is op bezoek geweest, haar oudste dochter was alleen achtergebleven. Sara heeft een deel van haar bagage weer terug is vol optimistisch met haar kinderen op transport gegaan. Of Stella dit aan haar dochter Mirjam wil doorgeven.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: Jaap Aan: de Haan, Fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: Onderwerp: Wij gaan er vandoor. Als jullie ook moeten zie ik jullie wel op 't appelveld. Groeten aan Suze en Tine

Van: Jaap Aan: de Haan, Fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: Onderwerp: Wij gaan er vandoor. Als jullie ook moeten zie ik jullie wel op 't appelveld. Groeten aan Suze en Tine

Brief van Jaap aan familie de Haan in kamp Westerbork

Lagerbefehl van de kampcommandant van Westerbork aan Jenna Henriette Hedeman, waarin wordt bekendgemaakt dat zij wegens de overeenkomst tussen de Rijkscommissaris en afgevaardigden van de evangelische kerk niet naar het Oosten wordt gedeporteerd, 22 juni 1943.

Lagerbefehl aan Jenna Henriette Hedeman

Plaatsen in kamp Westerbork

Heidelager

Arbeitsausweis Van: Cohen, Jules Plaats: Theresienstadt Datum: 1944-09-10 Vermeld is dat hij achtereenvolgens werkzaam was als hulparbeider en als medewerker in de expeditie.

Arbeitsausweis Van: Cohen, Jules Plaats: Theresienstadt Datum: 1944-09-10 Vermeld is dat hij achtereenvolgens werkzaam was als hulparbeider en als medewerker in de expeditie.

Ausweis

Van: Houtvester Assen Aan: Boswachter Hooghalen Plaats: Assen Datum: 1940-03-01 Onderwerp: telefoonkosten

Van: Houtvester Assen Aan: Boswachter Hooghalen Plaats: Assen Datum: 1940-03-01 Onderwerp: telefoonkosten

Brief van Houtvester Assen aan de boswachter Hooghalen

Persoonsbewijs Van: Polak, Keetje Afgegeven: Oegstgeest Datum: 1941-10-08 No. 004830 Zie ook 11061-23 (vervalst persoonsbewijs) van dezelfde persoon

Persoonsbewijs Van: Polak, Keetje Afgegeven: Oegstgeest Datum: 1941-10-08 No. 004830 Zie ook 11061-23 (vervalst persoonsbewijs) van dezelfde persoon

Persoonsbewijs van Keetje Polak

Van: de gemeente Eindhoven Aan: Vogel-Loewenstein, G. Plaats: Eindhoven Datum: 1941-02-21 Onderwerp: betaling in verband met aanmelding wel of niet, of gedeeltelijk van Joodse bloede zijnde.

Van: de gemeente Eindhoven Aan: Vogel-Loewenstein, G. Plaats: Eindhoven Datum: 1941-02-21 Onderwerp: betaling in verband met aanmelding wel of niet, of gedeeltelijk van Joodse bloede zijnde.

Bewijs van ontvangst voor het betalen van 1 gulden betreffende aanmeldingsplicht Joodschen bloede

Van: oma (en opa) (Waterman, Betje en Joël) Aan: Waterman, L. en O. (hun kinderen) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-25 Onderwerp: ze proberen zich te schikken in hun situatie; opa is goed hij heeft stamport gegeten, het eten is behoorlijk…

Van: oma (en opa) (Waterman, Betje en Joël) Aan: Waterman, L. en O. (hun kinderen) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-25 Onderwerp: ze proberen zich te schikken in hun situatie; opa is goed hij heeft stamport gegeten, het eten is behoorlijk…

Briefkaart van Betje Waterman-Blom vanuit kamp Westerbork

Van: de bewoners van barak 11B Aan: Stern, Samson Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-03-05 Onderwerp: verjaardagskaart voor Sam Stern van zijn barakgenoten, het echtpaar Hollaender-Fuchs; muziek, accordeon; houthakken; voetballen; gamellen uit de centrale keuken met eten voor de bewoners van de barak. De tekeningen zijn gemaakt door Alexander Hollaender

Van: de bewoners van barak 11B Aan: Stern, Samson Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-03-05 Onderwerp: verjaardagskaart voor Sam Stern van zijn barakgenoten, het echtpaar Hollaender-Fuchs; muziek, accordeon; houthakken; voetballen; gamellen uit de centrale keuken met eten voor de bewoners van de barak. De tekeningen zijn gemaakt door Alexander Hollaender

Gelukwens voor de Sam Stern voor zijn 26ste verjaardag

Van: Büro Dr. Wachtel Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05-30 Onderwerp: geboorte van Renata Wallage en het overlijden van vier personen.&nbsp;

Van: Büro Dr. Wachtel Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05-30 Onderwerp: geboorte van Renata Wallage en het overlijden van vier personen.&nbsp;

Bericht van Bureau Dr. Wachtel over overlijden en geboorte in kamp Westerbork

Van: Feldman-Kan, Lotte Ruth (via haar vader) Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-26 Onderwerp: op de zaal van Lotte ligt de bekende beeldhouwer Wertheim; heb de bruine schoenen weer aan, die open schoen waren vermoeiend; nog steeds geen bericht; vader is over drie dagen jarig, hij denkt er zelf niet aan; eten kan hem niet schelen; hij kraait wel elke ochtend van plezier als Lotte bij hem is; ze kan hem goed verzorgen, hij is lief en de grappenmaker van de zaal; hij was vroeger zo'n zuurpruim; moeder gaat niet hard voorruit, ze is erg nerveus…

Van: Feldman-Kan, Lotte Ruth (via haar vader) Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-26 Onderwerp: op de zaal van Lotte ligt de bekende beeldhouwer Wertheim; heb de bruine schoenen weer aan, die open schoen waren vermoeiend; nog steeds geen bericht; vader is over drie dagen jarig, hij denkt er zelf niet aan; eten kan hem niet schelen; hij kraait wel elke ochtend van plezier als Lotte bij hem is; ze kan hem goed verzorgen, hij is lief en de grappenmaker van de zaal; hij was vroeger zo'n zuurpruim; moeder gaat niet hard voorruit, ze is erg nerveus…

Brief van Lotte Ruth Feldman-Kan (via haar vader) aan haar echtgenoot vanuit kamp Westerbork

Het monument aan de Vondelstraat in Den Haag bestaat uit een met bronzen platen bedekte kubus, geplaatst ter nagedachtenis aan de vermoorde Sinti en Roma die in de nacht van 15 op 16 mei 1944 tijdens de landelijke razzia gericht uit Den Haag werden weggevoerd. Op de kubus is een plaquette aangebracht, die eerder aan de overkant van de straat bij de ingang van een verdwenen hofje aan de Bilderdijkstraat heeft gehangen. In dit hofje woonde tijdens de Tweede Wereldoorlog gedurende korte tijd de familie Berger. Zij waren in 1942 uit Duitsland gevlucht voor het geweld tegen Sinti en Roma aldaar.&nbsp; &nbsp;

Op de bewuste nacht in 1944 werden alle 19 in Den Haag verblijvende Sinti en Roma gezinnen in opdracht van de nazi’s door de Nederlandse politie uit hun huizen en woonwagens gehaald. Na een kort verblijf op het politiebureau werden zij in met dekzeil afgesloten vrachtauto’s naar het station gebracht en vervolgens met de trein van 8.00 uur naar Westerbork weggevoerd.

De familie Berger woonde met negen personen in het hofje: vader Renold Berger (1887), moeder Elisabeth Berger-Weiss (1894), en hun drie zoons en vier dochters. Van deze negen leden van de familie Berger wisten uiteindelijk slechts twee de oorlog te overleven: Magdalena (1927) en Joseph (1931).

Het VPRO radioprogramma Het spoor terug maakte in 1986 een reportage over de vervolging van de Nederlandse Sinti en Roma gemeenschap. De makers reisden daarvoor onder andere af naar de Veenkade in Den Haag, waar tijdens de oorlog veel Sinti en Roma woonachtig waren geweest. Ze gingen daar op zoek naar overlevenden en ooggetuigen, die destijds de zwarte nacht van 15 op 16 mei 1944 hadden meegemaakt. Er leefden er in 1986 nog een aantal.

‘Het was een gemeenschap op zich’, zo herinnerde zich bijvoorbeeld een buurtbewoner die in 1944 vlakbij de Veenkade leefde. ‘Je herkende ze direct aan hun lange slordige haren, dat vonden wij als kind natuurlijk wel interessant. Later hebben we ze nooit meer gezien. Je hoorde weleens wat van anderen. Mijn moeder vertelde dat het gerucht ging dat ze niet uit de oorlog teruggekomen waren, maar er werd eigenlijk nooit over gesproken.’

Of zoals een andere buurtbewoonster het verwoordde:&nbsp;

<blockquote>“Je zag de kinderen op blote voeten lopen, wat de ouders deden wist je niet. Je zag ze nooit, want die gingen er op uit om wat te verdienen, het was pure armoede. Later waren ze gewoon weg. Er kwamen andere mensen in de huisjes wonen, Nederlanders.”</blockquote>

Voor het genoemde radioprogramma werd ook Magdalena Berger geïnterviewd. Ze woonde op dat moment in een woonwagen in Maasbracht. Het was een plek van samenkomst waar kinderen en kleinkinderen in en uit liepen. Magdalena, toen zestien jaar oud, kon zich meer dan 40 jaar later nog goed de razzia in 1944 herinneren, zo vertelde ze tegen de radiomakers. Ze had zich mogen aankleden en zoveel mogelijk spullen kunnen pakken. Samen met haar familie had ze te horen gekregen dat ze naar ‘een dorp zouden gaan en een huis zouden krijgen’. De mannen zouden daar gaan werken, terwijl de kinderen er naar school konden gaan en de vrouwen thuis “mochten” blijven voor het huishouden. Er leek niets aan de hand. Iedereen ging mee zonder zich te verzetten, aldus Magdalena. In Westerbork waren ze kaalgeschoren en op de trein naar Auschwitz gezet.&nbsp;

<blockquote>“Als vee werden we in wagons gestopt. Ik weet niet hoelang de reis geduurd heeft. In Auschwitz mochten we als familie bij elkaar blijven. We zaten in een “keet” met 60 - 70 mensen en daar stonden drie stapelbedden van drie lagen. Iedere familie kreeg één laag toegewezen.”</blockquote>

Magdalena moest hard werken in het Duitse vernietigingskamp: stenen sjouwen en stenen kloppen, omdat er een weg gemaakt moest worden naar het crematorium. Ze had er de meest verschrikkelijke dingen met de Joden zien gebeuren.&nbsp;

<blockquote>“Ze gingen levend de crematoria in en werden verbrand. Wij hebben geluk gehad, wij zijn teruggekomen. Maar de meesten zijn allemaal gebleven. We waren jong en konden werken, anders waren we ook niet teruggekomen. Na drie maanden moest mijn vader weg met de mannen, toen mijn broers ook allemaal en wij, de meisjes. Mijn moeder bleef achter met mijn grote zus Karoline en haar dochtertje, eveneens Karoline geheten, van twee jaar oud. Later hoorden we dat degenen die achterbleven direct de oven in gegaan zijn.”</blockquote>

Magdalena kwam na Auschwitz in Bergen-Belsen, Leipzig, Birkenau en Dachau terecht.&nbsp;Ze stierf er bijna van de honger, maar wist uiteindelijk ternauwernood te overleven. Na de oorlog keerde Magdalena terug naar Nederland, waar ze uitgeput aankwam. Tijdens het interview in 1986 vertelde Magdalena dat ze als gevolg van haar tijd in de kampen vrijwel niets meer kon ondernemen. Desondanks was een uitkering afgewezen: ‘U bent niet ziek, u bent gezond’, had ze te horen gekregen.&nbsp;

Uiteindelijk kreeg Magdalena jaarlijks 500 gulden aan ‘vakantiegeld’ toegewezen en ‘hulp in de huishouding’. Recht op meer had ze niet, aldus de instanties, want ze was inmiddels getrouwd en haar man was kostwinner. Wel ontving ze later van Duitsland 1600 marken aan ‘Wiedergutmachungsgeld’.&nbsp;

Magdalena Berger is in juni 2003 overleden.

Verschillende afdrukken van stempels