In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Betreft: Situatie afstandsleidingen van de centrale verwarming in Kamp Schattenberg.&nbsp; Schaal: 1:1000 Opmerking: de barakken die van centrale verwarming zijn voorzien behoren tot de kern van het kamp, het voormalige Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Op de plattegrond zijn de functies van sommige barakken benoemd.

Betreft: Situatie afstandsleidingen van de centrale verwarming in Kamp Schattenberg.&nbsp; Schaal: 1:1000 Opmerking: de barakken die van centrale verwarming zijn voorzien behoren tot de kern van het kamp, het voormalige Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Op de plattegrond zijn de functies van sommige barakken benoemd.

Plattegrond van de leidingen van de centrale verwarming in het woonoord Schattenberg

Bewijs van crematie Datum: 12-04-1943 Nr. 164 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Pakter, Hillel geb. 13-04-70 overleden 02-04-1943 te Westerbork op: 09-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 12-04-1943 Nr. 164 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Pakter, Hillel geb. 13-04-70 overleden 02-04-1943 te Westerbork op: 09-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Hillel Pakter

Sonder-Ausweis&nbsp; Visser, Barend, 18-10-12, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis&nbsp; Visser, Barend, 18-10-12, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Barend Visser

Het doen van voorzieningen aan barak 49&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum:

Het doen van voorzieningen aan barak 49&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum:

Plattegrond met legenda: voorzieningen die aan barak 49 zullen worden toegevoegd

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Westerbork, kamp, 1944-03-21 Onderwerp: kampgevangenen uit Vught van het binnenkomend transport worden opgesteld door iemand van de Joodse Ordedienst in kamp Westerbork.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Westerbork, kamp, 1944-03-21 Onderwerp: kampgevangenen uit Vught van het binnenkomend transport worden opgesteld door iemand van de Joodse Ordedienst in kamp Westerbork.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Kampgeld Lager Westerbork 25 cent/25 Gutschen, Serie AA No.8414

Kampgeld Lager Westerbork 25 cent/25 Gutschen, Serie AA No.8414

Kampgeld Lager Westerbork 25 cent

Sonder-Ausweis Blum, Barend, 1-5-17, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten. Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis Blum, Barend, 1-5-17, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten. Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Barend Blum

Sonder-Ausweis ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: Niet ingevuld exemplaar !

Sonder-Ausweis ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: Niet ingevuld exemplaar !

Sonderausweis

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-03-24, No. 19 Inhoud: Bezoektijd in het ziekenhuis; behandeling in de polikliniek; roken in het kamp; verhuisplan; betreden der werkplaatsen en het ketelhuis. Blz.: 2

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-03-24, No. 19 Inhoud: Bezoektijd in het ziekenhuis; behandeling in de polikliniek; roken in het kamp; verhuisplan; betreden der werkplaatsen en het ketelhuis. Blz.: 2

Lagerbefehl No. 19

Van: Straus, Harry Jonny Aan: lieve mensen Plaats: Westerbork, kamp, barak 67 Datum: 1944-07-20 Onderwerp: geschreven vanuit de strafbarak; dagelijkse gang van zaken; pakketten; bezoek; hygiëne en talloze andere aspecten. Harry bevindt zich met zijn ouders in barak 67 in de strafbarak. Zijn vader ligt nog in het ziekenhuis. Het drietal komt in aanmerking voor het transport naar Theresienstadt en ontslag uit de strafbarak. Blz.: 4

Van: Straus, Harry Jonny Aan: lieve mensen Plaats: Westerbork, kamp, barak 67 Datum: 1944-07-20 Onderwerp: geschreven vanuit de strafbarak; dagelijkse gang van zaken; pakketten; bezoek; hygiëne en talloze andere aspecten. Harry bevindt zich met zijn ouders in barak 67 in de strafbarak. Zijn vader ligt nog in het ziekenhuis. Het drietal komt in aanmerking voor het transport naar Theresienstadt en ontslag uit de strafbarak. Blz.: 4

Brief van Harry Jonny Straus aan bekenden vanuit kamp Westerbork

Klaveren, van, dhr. Barakken in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1941.

Klaveren, van, dhr. Barakken in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1941.

van barakken langs de centrale weg van het Vluchtelingenkamp

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Vooroorlogs leven Nederlands-Indië

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Schaarshoek

Buitencommando's kamp Westerbork

SD-Hoofdkwartier Velp

Van: Hollander, Han Aan: Lieve Roos en Jan Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01 Onderwerp: de ziekte van moeder, wasgoed, vraag om laarzen i.v.m. de slechte gesteldheid van de wegen in het kamp, pakketten aangetekend versturen, vraag om hulp.

Van: Hollander, Han Aan: Lieve Roos en Jan Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01 Onderwerp: de ziekte van moeder, wasgoed, vraag om laarzen i.v.m. de slechte gesteldheid van de wegen in het kamp, pakketten aangetekend versturen, vraag om hulp.

Brief van Han Hollander aan Roos en Jan vanuit kamp Westerbork

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, Aerztliche Verbindungsstelle Aan: Plaats: Amsterdam Datum: 1943-08-31 Onderwerp: betaling van 1,50 voor het niet meer hoeven dragen van een jodenster.

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, Aerztliche Verbindungsstelle Aan: Plaats: Amsterdam Datum: 1943-08-31 Onderwerp: betaling van 1,50 voor het niet meer hoeven dragen van een jodenster.

Brief van de Joodsche Raad voor Amsterdam betreffende de jodenster

Nota voor vervoer van joden. Datum: 1942-10-09 Plaats: Coevorden Betreft vervoer met 3 autobussen en 1 trailer van Coevorden naar Hooghalen. Het vervoer van deze groep vond op 3 oktober 1942 plaats.

Nota voor vervoer van joden. Datum: 1942-10-09 Plaats: Coevorden Betreft vervoer met 3 autobussen en 1 trailer van Coevorden naar Hooghalen. Het vervoer van deze groep vond op 3 oktober 1942 plaats.

Nota voor het vervoer van Joden uit Coevorden naar Hooghalen

Van: Abraham Querido Aan: zijn geliefde vrouw Fientje Daamen en zijn zus Jet Plaats: Westerbork kamp Datum: 1945-05-06 Onderwerp: Abraham mist haar aanwezigheid op hun ontmoetingsplek in het bos onder de boom buiten het kamp (eind maart/begin april); over de bevrijding van het kamp op 12 april; op 10 april moet de hele bosploeg terug naar het kamp (bewaker Fischer); angst voor deportatie; dagenlang artillerievuur en allerlei geruchten; op 11 april vertrek van de Duitse bezetting van het kamp, Joodse leiding, onder bescherming van het Rode Kruis; ster mag niet meer gedragen worden, enthousiaste stemming; 12 april een vergadering voor alle kampbewoners, voorzitter Van As; om 16.00 als hij bijna uitgesproken is komt iemand de zaal binnen en spreekt de woorden: 'de Tommies zijn er!' ; de mensen in de zaal liepen naar buiten en niet lang daarna kwamen de eerste Canadezen; elke dag luisteren naar de radio over het verdere oorlogsverloop. In alle barakken en in de Grote Zaal is een radio aanwezig; de volgende dag, een heerlijk ontwaken; ongeveer honderd bevrijdde kampgevangenen hebben de benen genomen. Dit werd na 14 dagen officieel verboden; Abraham wilde wachten tot Nijkerk was bevrijd; voorlopig nog in Westerbork; elke dag met een geleende fiets naar Zwiggelte voor ruilhandel, waspoeder (en textiel) voor boter en eieren; Abraham eet drie eieren per dag, ook spek. Hij heeft nooit geweten dat dat zo lekker is; hij ruilt ook voor mevrouw Fried, die hem altijd goed geholpen heeft; Abraham heeft nergens gebrek aan; vrijheid is een toverwoord; 600 NSB-vrouwen met kale kopen in het kamp, ze moeten zich mesjogge werken; thee is in Zwiggelte niet te krijgen; in het kamp circuleert een lijst met namen van onderduikers die in het zuiden van het land zijn opgedoken; zijn kinderen zijn mogelijk nu ook vrij; Abraham houdt &nbsp;sinds de bevrijding van het kamp een dagboek bij; sinds 14 dagen stromen NSB'ers het kamp binnen. Er zijn er bij het schrijven van de brief ongeveer 1500. Ze hebben een kale kop, een band met nummer en ze moeten werken; de Joden in het kamp zijn hun bazen; &nbsp;Abraham is ploegbaas over 25 NSB'ers; er worden nieuwe straten aangelegd; Abraham vindt het een genot om macht over zijn vijanden te hebben; ze hebben allerlei smoesjes, onder andere dat ze nooit lid van de partij wilden zijn; Abraham werkt halve dagen; Hij sluit de brief af door ook iets aan zijn zus jet te schrijven… De brief wordt door de marechaussee (moet zijn Schalkhaarder) meegenomen om op de post te doen.

Van: Abraham Querido Aan: zijn geliefde vrouw Fientje Daamen en zijn zus Jet Plaats: Westerbork kamp Datum: 1945-05-06 Onderwerp: Abraham mist haar aanwezigheid op hun ontmoetingsplek in het bos onder de boom buiten het kamp (eind maart/begin april); over de bevrijding van het kamp op 12 april; op 10 april moet de hele bosploeg terug naar het kamp (bewaker Fischer); angst voor deportatie; dagenlang artillerievuur en allerlei geruchten; op 11 april vertrek van de Duitse bezetting van het kamp, Joodse leiding, onder bescherming van het Rode Kruis; ster mag niet meer gedragen worden, enthousiaste stemming; 12 april een vergadering voor alle kampbewoners, voorzitter Van As; om 16.00 als hij bijna uitgesproken is komt iemand de zaal binnen en spreekt de woorden: 'de Tommies zijn er!' ; de mensen in de zaal liepen naar buiten en niet lang daarna kwamen de eerste Canadezen; elke dag luisteren naar de radio over het verdere oorlogsverloop. In alle barakken en in de Grote Zaal is een radio aanwezig; de volgende dag, een heerlijk ontwaken; ongeveer honderd bevrijdde kampgevangenen hebben de benen genomen. Dit werd na 14 dagen officieel verboden; Abraham wilde wachten tot Nijkerk was bevrijd; voorlopig nog in Westerbork; elke dag met een geleende fiets naar Zwiggelte voor ruilhandel, waspoeder (en textiel) voor boter en eieren; Abraham eet drie eieren per dag, ook spek. Hij heeft nooit geweten dat dat zo lekker is; hij ruilt ook voor mevrouw Fried, die hem altijd goed geholpen heeft; Abraham heeft nergens gebrek aan; vrijheid is een toverwoord; 600 NSB-vrouwen met kale kopen in het kamp, ze moeten zich mesjogge werken; thee is in Zwiggelte niet te krijgen; in het kamp circuleert een lijst met namen van onderduikers die in het zuiden van het land zijn opgedoken; zijn kinderen zijn mogelijk nu ook vrij; Abraham houdt &nbsp;sinds de bevrijding van het kamp een dagboek bij; sinds 14 dagen stromen NSB'ers het kamp binnen. Er zijn er bij het schrijven van de brief ongeveer 1500. Ze hebben een kale kop, een band met nummer en ze moeten werken; de Joden in het kamp zijn hun bazen; &nbsp;Abraham is ploegbaas over 25 NSB'ers; er worden nieuwe straten aangelegd; Abraham vindt het een genot om macht over zijn vijanden te hebben; ze hebben allerlei smoesjes, onder andere dat ze nooit lid van de partij wilden zijn; Abraham werkt halve dagen; Hij sluit de brief af door ook iets aan zijn zus jet te schrijven… De brief wordt door de marechaussee (moet zijn Schalkhaarder) meegenomen om op de post te doen.

Brief van Abraham Querido aan zijn vrouw en zus vanuit het bevrijdde kamp Westerbork

Van: Westerbork, Lager Aan: Mouw, Bernard Geboren: 1906-04-24 Plaats: Westerbork, kamp, barak 6 Datum: 1944-12-16 Onderwerp: ingedeeld om te werken bij de Holzgruppe (hout, kap-, zaag-groep).&nbsp; De groep moest zorgen voor aanvulling op de brandstoftekorten in het kamp.

Van: Westerbork, Lager Aan: Mouw, Bernard Geboren: 1906-04-24 Plaats: Westerbork, kamp, barak 6 Datum: 1944-12-16 Onderwerp: ingedeeld om te werken bij de Holzgruppe (hout, kap-, zaag-groep).&nbsp; De groep moest zorgen voor aanvulling op de brandstoftekorten in het kamp.

Arbeitskarte van Bernard Mouw in kamp Westerbork

Colofon

Van: Hoop-Bachrach, de, Ilse Aan: Bleuland van Oordt, Anna Adriana Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1942-08-27 Onderwerp: Ilse dankt haar vriendin voor alles: ‘Wat jij in de tijd van mijn grootste verdriet bent geweest, behoef ik je niet te zeggen. (…) Ik wens je natuurlijk met al mijn kracht, dat je hartenwens in vervulling mocht gaan en dat je ook zo gelukkig mag zijn, als ik terugkom en je voor mij zult zingen mooier dan ooit.’ &nbsp;Ilse vertrok de dag daarna (28-08-1942) met haar broer Kurt vrijwillig op transport naar Auschwitz om haar man Louis achterna te reizen die op 24 augustus 1942 werd gedeporteerd.

Van: Hoop-Bachrach, de, Ilse Aan: Bleuland van Oordt, Anna Adriana Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1942-08-27 Onderwerp: Ilse dankt haar vriendin voor alles: ‘Wat jij in de tijd van mijn grootste verdriet bent geweest, behoef ik je niet te zeggen. (…) Ik wens je natuurlijk met al mijn kracht, dat je hartenwens in vervulling mocht gaan en dat je ook zo gelukkig mag zijn, als ik terugkom en je voor mij zult zingen mooier dan ooit.’ &nbsp;Ilse vertrok de dag daarna (28-08-1942) met haar broer Kurt vrijwillig op transport naar Auschwitz om haar man Louis achterna te reizen die op 24 augustus 1942 werd gedeporteerd.

Brief van Ilse de Hoop aan Annie Bleuland van Oordt

Personen