In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Bewijs van crematie Datum: 19-03-1943 Nr. 115 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Schwabacher, Hermine geb. 17-04-58 overleden 15-03-1943 te Westerbork op: 18-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 19-03-1943 Nr. 115 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Schwabacher, Hermine geb. 17-04-58 overleden 15-03-1943 te Westerbork op: 18-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Hermine Schwabacher

Manuel Mok is in 1902 in Amsterdam geboren. In maart 1942 wordt hij in Sanatorium Zonnestraal aan het Loosdrechtsche Bos ingeschreven. Tot die tijd woont hij in de Blasiusstraat in Amsterdam. Een paar maanden nadat Manuel in Zonnestraal is opgenomen, trouwt hij in Amsterdam met Sara Levisson. Na het huwelijk wordt Manuel ingeschreven bij zijn vrouw, die in Amsterdam aan de Willemsparkweg woont. Sara was onderwijzeres. Ze gaf les aan de Joodse Lagere School aan de Oude Schans in Amsterdam. Eind september 1943 komen Manuel en Sara in kamp Westerbork. Ze worden ondergebracht in barak 68. Op het kaartje van de Joodse Raad staat dat Manuel autohandelaar is, en reeds geruimen tijd verpleegd in Zonnestraal en adres de Blasiusstraat in Amsterdam. Op dinsdag 8 februari 1944 vertrekt de trein met 1015 mannen, vrouwen en kinderen naar Auschwitz. Onder hen zijn Manuel Mok en Sara Mok-Levisson. Philip Mechanicus is getuige van het vertrek. In zijn dagboek noteert hij: De amputatie is weer geschied: de schurftige slang is vanmorgen weggeschuifeld met zijn volle pens. Een dag later schrijft hij: Het transport van de zieken naar de trein gisteren tart elke beschrijving. Om twee uur in de nacht zijn de verplegers al begonnen met het aankleden van de voor transport aangewezenen. In het donker van de wintermorgen, terwijl de natte sneeuw uit de donkere hemel droop, zijn ze naar de beestenwagen gereden. Kinderen met roodvonk en difterie zijn huilend naar de slang gedragen. Ouderloze kinderen uit het weeshuis. Een lege wagen rijdt met de trein mee, gereserveerd voor hen die onderweg sneuvelen. Op 10 februari 1944 komt de trein aan in Auschwitz. Daar wordt Sara kort na aankomst vermoord. Als datum en plaats van overlijden van Manuel Mok wordt 30 juni 1944, Midden-Europa aangenomen. Waarschijnlijk is Manuel na aankomst in Auschwitz geselecteerd voor een werkkamp, waar hij op een onbekende datum is omgekomen. Uit het boekje "Struikelstenen Hilversum Bussum", geschreven door Kees Bestebreurtje.&nbsp;

Van: Massier &amp; Jellema&nbsp; Aan: Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Wanneperveen&nbsp; Datum: 1951-10 Onderwerp: offerte inzake verkoop op afbraak van het crematorium te Westerbork.

Van: Massier &amp; Jellema&nbsp; Aan: Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Wanneperveen&nbsp; Datum: 1951-10 Onderwerp: offerte inzake verkoop op afbraak van het crematorium te Westerbork.

Brief van Massier en Jellema aan Staatsbosbeheer

Van: Bevolkingsregister gemeente Amsterdam Aan: van Dam, Joseph Plaats: Amsterdam Datum: 1933-08-24 Onderwerp: Joseph is woonachtig te Amsterdam. Zijn adres is Oosterparkstraat 58. &nbsp;

Van: Bevolkingsregister gemeente Amsterdam Aan: van Dam, Joseph Plaats: Amsterdam Datum: 1933-08-24 Onderwerp: Joseph is woonachtig te Amsterdam. Zijn adres is Oosterparkstraat 58. &nbsp;

Uittreksel uit het bevolkingsregister betreffende Joseph van Dam

Specifieke groepen kampbewoners

Barneveld Joden kamp Westerbork

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: over hoe ze weggaan, om 8 uur uit Meppel…?

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: over hoe ze weggaan, om 8 uur uit Meppel…?

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Van: Willem Smit &amp; Co's Transformatorfabriek N.V.&nbsp; Aan:&nbsp; Plaats: Nijmegen&nbsp; Datum: 1942-11-07&nbsp; Onderwerp: vrijstelling voor Fritz Tauber om te kunnen blijven werken in het bedrijf.

Van: Willem Smit &amp; Co's Transformatorfabriek N.V.&nbsp; Aan:&nbsp; Plaats: Nijmegen&nbsp; Datum: 1942-11-07&nbsp; Onderwerp: vrijstelling voor Fritz Tauber om te kunnen blijven werken in het bedrijf.

Brief betreft vrijstelling voor Fritz Tauber om in een bedrijf in Nijmegen te blijven werken

Plaatsen in kamp Westerbork

Wachttorens kamp Westerbork

Van: Schuitevoerder, M. Aan: Matteman, R. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-23 Onderwerp: ontvangen postwissel uit kamp Westerbork bestemd voor Margot retour; afspraak in gebouw Joodse Raad aan de Amstel.

Van: Schuitevoerder, M. Aan: Matteman, R. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-23 Onderwerp: ontvangen postwissel uit kamp Westerbork bestemd voor Margot retour; afspraak in gebouw Joodse Raad aan de Amstel.

Brief van M. Schuitevoerder aan R. Matteman

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1945-12-20&nbsp; Onderwerp: tewerkstelling geïnterneerden voor Staatsbosbeheer nu het landbouwseizoen voorbij is, aanleg waterleidingen en wegen.&nbsp;

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1945-12-20&nbsp; Onderwerp: tewerkstelling geïnterneerden voor Staatsbosbeheer nu het landbouwseizoen voorbij is, aanleg waterleidingen en wegen.&nbsp;

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Bewijs van crematie Datum: 31-03-1943 Nr. 146 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Woltschonok, Scheffel Simion geb. 29-11-67 overleden 26-03-1943 te Westerbork op: 29-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 31-03-1943 Nr. 146 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Woltschonok, Scheffel Simion geb. 29-11-67 overleden 26-03-1943 te Westerbork op: 29-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Scheffel Simion Woltschonok

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Wijnberg, Walter Plaats: Westerbork, kamp &nbsp; Datum: 1944-07-13 Schoolrapport over het 2de kwartaal van het schooljaar 1944.

Van: Wijnberg, Walter Plaats: Westerbork, kamp &nbsp; Datum: 1944-07-13 Schoolrapport over het 2de kwartaal van het schooljaar 1944.

Schoolrapport van Walter Wijnberg uit kamp Westerbork

Van: Sleutelberg-Bamberger, Judikje en Sleutelberg Meijer Aan: van Dam-Sleutelberg, Golina en haar gezin&nbsp; Plaats: Farmsum Datum: 1942-08-13 Onderwerp: met Pa gaat het redelijk goed; ze schrijft ook een brief aan Mietje, Julius begint te lopen; toesturen van bonnen; Rika komt op bezoek; Meijer gaat bij de boer aan het werk…

Van: Sleutelberg-Bamberger, Judikje en Sleutelberg Meijer Aan: van Dam-Sleutelberg, Golina en haar gezin&nbsp; Plaats: Farmsum Datum: 1942-08-13 Onderwerp: met Pa gaat het redelijk goed; ze schrijft ook een brief aan Mietje, Julius begint te lopen; toesturen van bonnen; Rika komt op bezoek; Meijer gaat bij de boer aan het werk…

Brief van Judikje Sleutelberg-Bamberger en Meijer Sleutelberg aan het gezin van Golina van Dam-Sleutelberg

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 247 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Roos, Roosje geb. 26-03-84 overleden te Westerbork op 03-05-1943 op: 06-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 247 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Roos, Roosje geb. 26-03-84 overleden te Westerbork op 03-05-1943 op: 06-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Roosje Roos

Bewijs van crematie Datum: 23-03-1943 Nr. 126 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Wijngaard, Henri geb. 06-05-59 overleden 17-03-1943 te Westerbork op: 22-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 23-03-1943 Nr. 126 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Wijngaard, Henri geb. 06-05-59 overleden 17-03-1943 te Westerbork op: 22-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Henri Wijngaard

Lijst met namen en aantekeningen betreffende inentingen voor pokken, difterie en tyfus in kamp Westerbork. Het gaat om mannen die voor de Joodse Ordedienst werken en hun gezinsleden.

Lijst met namen en aantekeningen betreffende inentingen voor pokken, difterie en tyfus in kamp Westerbork. Het gaat om mannen die voor de Joodse Ordedienst werken en hun gezinsleden.

Lijst met aantekeningen over inentingen bij mannen van de Joodse Ordedienst en hun gezinsleden

Van: Veldkamp, J.W. (Afdeling Repatriëring en ontruiming woonoorden Ambonezen) Aan: Kuiper, J. en Pattinama, A.O., barak 38, kamer 16 en kamer 14 (onderwijzers) Plaats: Den Haag Datum: 1970-05-25 Onderwerp: toezenden van een fotokopie van de brief van de Raadsadviseur A.J. van Raalte (betreft het moeten verlaten van Schattenberg voor 15 juni 1970). &nbsp;

Van: Veldkamp, J.W. (Afdeling Repatriëring en ontruiming woonoorden Ambonezen) Aan: Kuiper, J. en Pattinama, A.O., barak 38, kamer 16 en kamer 14 (onderwijzers) Plaats: Den Haag Datum: 1970-05-25 Onderwerp: toezenden van een fotokopie van de brief van de Raadsadviseur A.J. van Raalte (betreft het moeten verlaten van Schattenberg voor 15 juni 1970). &nbsp;

Brief van J.W. Veldkamp aan J.M. Kuiper vanuit Groningen

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Kwieser, H., insp. Joodsche Raad Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-02 Onderwerp: de schrijver hoopt dat de familie van Henri nog in Westerbork is. Hij vraagt of er nog familie van hem uit Vught naar Westerbork is gekomen.&nbsp; Met enveloppe

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Kwieser, H., insp. Joodsche Raad Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-02 Onderwerp: de schrijver hoopt dat de familie van Henri nog in Westerbork is. Hij vraagt of er nog familie van hem uit Vught naar Westerbork is gekomen.&nbsp; Met enveloppe

Brief van H. de Jong aan Henri Kwieser vanuit Amsterdam

Van: De kampintendant Aan: Gassmann, de heer en mevrouw Datum: 1945-05-14 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: dansavond in de grote zaal om 19.30 uur.&nbsp;

Van: De kampintendant Aan: Gassmann, de heer en mevrouw Datum: 1945-05-14 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: dansavond in de grote zaal om 19.30 uur.&nbsp;

Uitnodiging voor een dansavond in de Grote Zaal

Van: Afdeling Kunstzaken van de Gemeente Amsterdam Aan: Nijkerk (Nieuwkerk), M.B.B. Plaats: Amsterdam Datum: 1940-11-30 Onderwerp: ontheffing van Joden uit ereambten.

Van: Afdeling Kunstzaken van de Gemeente Amsterdam Aan: Nijkerk (Nieuwkerk), M.B.B. Plaats: Amsterdam Datum: 1940-11-30 Onderwerp: ontheffing van Joden uit ereambten.

Circulaire van de Afdeling Kunstzaken Amsterdam betreffende ontheffing van Joden uit ereambten

Van: het Nederlandse Beheersinstituut Aan: Polak, E. J. Plaats: Amsterdam Datum: 1950-02-16 Onderwerp: vrijgeven van een bedrag aan E.J. Polak.&nbsp;

Van: het Nederlandse Beheersinstituut Aan: Polak, E. J. Plaats: Amsterdam Datum: 1950-02-16 Onderwerp: vrijgeven van een bedrag aan E.J. Polak.&nbsp;

Brief van het Nederlandse Beheersinstituut aan E.J. Polak

Van: van Bergen, Isaac Aan: van Bergen-Diamant, Nora Plaats: Buchenwald Datum: 1942 Onderwerp: kampnummer 2317, Block 22.

Van: van Bergen, Isaac Aan: van Bergen-Diamant, Nora Plaats: Buchenwald Datum: 1942 Onderwerp: kampnummer 2317, Block 22.

Enveloppe beschreven door Isaac van Bergen vanuit Buchenwald

Van: van Rhijn, Max Aan: Biginski, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-13 Onderwerp: de transporten gaan alleen op dinsdag; ze zijn nog in het kamp; nog geen baan in de schoenmakerij; pas als hij zal berichten een stempel gekregen te hebben is het zeker dat hij voorlopig kan blijven; zijn vrouw heeft buikloop; in de woonbarak (zaal) zijn zoveel mensen; als ze mogen blijven hopen ze bij elkaar in dezelfde barak te komen; de mannen zitten rechts van de ingang, de vrouwen en kinderen links; behoefte aan een voedselpakket; De weersomstandigheden zijn beroerd. De regen en storm zorgen voor grote stofwolken en een ieder liep met een (stof) autobril op…

Van: van Rhijn, Max Aan: Biginski, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-13 Onderwerp: de transporten gaan alleen op dinsdag; ze zijn nog in het kamp; nog geen baan in de schoenmakerij; pas als hij zal berichten een stempel gekregen te hebben is het zeker dat hij voorlopig kan blijven; zijn vrouw heeft buikloop; in de woonbarak (zaal) zijn zoveel mensen; als ze mogen blijven hopen ze bij elkaar in dezelfde barak te komen; de mannen zitten rechts van de ingang, de vrouwen en kinderen links; behoefte aan een voedselpakket; De weersomstandigheden zijn beroerd. De regen en storm zorgen voor grote stofwolken en een ieder liep met een (stof) autobril op…

Brief van Max van Rhijn aan de familie Biginski vanuit kamp Westerbork

Personen