In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-08-20 Onderwerp: brieven hebben elkaar gepasseerd; over een groter huis en haar verjaardag; verhuizing en met haar zus een eigen kamer; over hun tweeën; niet gewest bij de lezing van de ministers v/d Tempel en Alberda, de zaal was gelijk al vol; over een Zionistencongres in Geneve en het wijden van een artikel daaraan en hoe dat verliep…

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-08-20 Onderwerp: brieven hebben elkaar gepasseerd; over een groter huis en haar verjaardag; verhuizing en met haar zus een eigen kamer; over hun tweeën; niet gewest bij de lezing van de ministers v/d Tempel en Alberda, de zaal was gelijk al vol; over een Zionistencongres in Geneve en het wijden van een artikel daaraan en hoe dat verliep…

Brief van Saar Mouw aan Wieger vanuit Amsterdam

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Chaja&nbsp;(Waterman)&nbsp; Aan: Jaap (Menacham) en Marietje (Mirjam, zus) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-31 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Chaja is verliefd op een jongen geworden. De groep pioniers van Keppel zijn doorgestuurd. In de barak wordt gevochten om de achtergebleven buit. Het zionisme is voor Chaja de enige uitweg. Mensen hebben een oordeel over Joden, terwijl ze zelf Joods zijn; tegenstelling tussen Duitsers en Nederlanders, ondanks dezelfde achtergrond; &nbsp;Chaja heeft een vriendin (Eef Levin) aan wie ze alles kwijt kan, aan haar vader heeft ze niet zoveel, hij moet het kamp uit…

Van: Chaja&nbsp;(Waterman)&nbsp; Aan: Jaap (Menacham) en Marietje (Mirjam, zus) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-31 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Chaja is verliefd op een jongen geworden. De groep pioniers van Keppel zijn doorgestuurd. In de barak wordt gevochten om de achtergebleven buit. Het zionisme is voor Chaja de enige uitweg. Mensen hebben een oordeel over Joden, terwijl ze zelf Joods zijn; tegenstelling tussen Duitsers en Nederlanders, ondanks dezelfde achtergrond; &nbsp;Chaja heeft een vriendin (Eef Levin) aan wie ze alles kwijt kan, aan haar vader heeft ze niet zoveel, hij moet het kamp uit…

Brief van Chaja Waterman aan Jaap en Marietje vanuit kamp Westerbork

Naziconcentratiekampen

Auschwitz I

Van: Grevelink, J. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-27 Onderwerp: een vrijwilliger bij de eerste compagnie van de Binnenlandse Strijdkrachten wordt gestraft omdat hij zonder toestemming het kamp had verlaten.

Van: Grevelink, J. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-27 Onderwerp: een vrijwilliger bij de eerste compagnie van de Binnenlandse Strijdkrachten wordt gestraft omdat hij zonder toestemming het kamp had verlaten.

Mededeling van J. Grevelink aan commandant J. G. Buijvoets over het straffen van een bewaker

Van: Inspectie voor de Werkverruiming&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1940-01-09&nbsp; Onderwerp: verlenging subsidietoezegging voor werkzaamheden in Boswachterij Hooghalen ten behoeve van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. &nbsp;

Van: Inspectie voor de Werkverruiming&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1940-01-09&nbsp; Onderwerp: verlenging subsidietoezegging voor werkzaamheden in Boswachterij Hooghalen ten behoeve van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. &nbsp;

Brief van de Inspectie voor de Werkverruiming aan de directeur van Staatsbosbeheer

Gebedsdiensten Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07 Onderwerpen: verschillende gebedsdiensten in barak 97. Onder leiding van de rabbijnen Frank en Augapfel.

Gebedsdiensten Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07 Onderwerpen: verschillende gebedsdiensten in barak 97. Onder leiding van de rabbijnen Frank en Augapfel.

Mededeling over gebedsdiensten in barak 97 in kamp Westerbork

Van: Medische Dienst Aan: v/d Weele Plaats: Westerbork, Interneringskamp, barak 84 Datum: 1945 Onderwerp: receptbriefje, doorgangskamp; kampgevangenen nummer 1781; mag urinaal brengen naar huis 3…

Van: Medische Dienst Aan: v/d Weele Plaats: Westerbork, Interneringskamp, barak 84 Datum: 1945 Onderwerp: receptbriefje, doorgangskamp; kampgevangenen nummer 1781; mag urinaal brengen naar huis 3…

Recept/Bewijs voor v/d Weele voor het brengen van een urinaal naar huis 3

Foto van Isidoor Polk

Joodse gemeenschappen in Nederland

Joodse gemeenten in Groningen

Mokum van het Noorden

Joodse gemeente Zuidhorn

Joodse gemeente Zuidbroek

Joodse gemeente Woldendorp

Joodse gemeente Foxhol

Joodse gemeente Hoogkerk

Joode gemeente Hoogezand

Joodse gemeente Hellum

Joodse gemeente Haren

Joodse gemeente Groningen

Joodse gemeente Grijpskerk

Joodse gemeente Garsthuizen

Joodse gemeente Garrelsweer

Joodse gemeente Leek

Joodse gemeente Loppersum

Joodse gemeente Leens

Joodse gemeente Oude Pekela

Joodse gemeente Onstwedde

Joodse gemeente Noordbroek

Joodse gemeente Niezijl

Joodse gemeente Nieuwe Pekela

Joodse gemeente Musselkanaal

Joodse gemeente Muntendam

Joodse gemeente Middelstum

Joodse gemeente Schildwolde

Joodse gemeente Scheemda

Joodse gemeente Sappemeer

Joodse gemeente 't Zandt

Joodse gemeente Ter Apel

Joodse gemeente Ten Boer

Joodse gemeente Stedum

Joodse gemeente Stadskanaal

Joodse gemeente Slochteren

Joodse gemeente Siddeburen

Joodse gemeenschap Veendam

Joodse gemeente Usquert

Joodse gemeente Ulrum

Joodse gemeente Uithuizen

Joodse gemeente Wildervank

Joodse gemeente Warffum

Joodse gemeente Wagenborgen

Joodse gemeente Vlagtwedde

Joodse gemeente Visvliet

Joodse gemeente Delfzijl

Joodse gemeente Bourtange

Joodse gemeente Borgsweer

Joodse gemeente Bellingwolde

Joodse gemeenschap Bedum

Joodse gemeenschap Bareveld

Joodse gemeente Appingedam

Joodse gemeente Aduard

Joodse gemeente Farmsum

Joodse gemeente Eenrum

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Kloosterhaar

Foto van een drietal Canadese officieren in overleg met elkaar Links Brigade generaal J.V. Allard

Foto van een drietal Canadese officieren in overleg met elkaar Links Brigade generaal J.V. Allard