In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 201&nbsp;(nieuwe invulling van de ruimtes)&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-03 Opmerking: de barak is het voormalige ziekenhuis en Kommandantur in respectievelijk het Centraal Vluchtelingenkamp en het Doorgangskamp.&nbsp;

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 201&nbsp;(nieuwe invulling van de ruimtes)&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-03 Opmerking: de barak is het voormalige ziekenhuis en Kommandantur in respectievelijk het Centraal Vluchtelingenkamp en het Doorgangskamp.&nbsp;

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 201 in het woonoord Schattenberg

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 11&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-04-21

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 11&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-04-21

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 11 in het woonoord Schattenberg

Schema elektrische installatie, weersafhankelijke regeling&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Datum: 1958-06

Schema elektrische installatie, weersafhankelijke regeling&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Datum: 1958-06

Plattegrond van de elektrische installatie instalatie in het woonoord Schattenberg

Het maken van een elektrische installatie in enige barakken, barak 1; barak 5 en een keukengebouwtje (3a)&nbsp; bij barak 3 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100; 1:500; 1:1000&nbsp; Datum: 1952-12-19 Opmerking: de keukenbarak 3A komt oorspronkelijk uit het Heidelager.

Het maken van een elektrische installatie in enige barakken, barak 1; barak 5 en een keukengebouwtje (3a)&nbsp; bij barak 3 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100; 1:500; 1:1000&nbsp; Datum: 1952-12-19 Opmerking: de keukenbarak 3A komt oorspronkelijk uit het Heidelager.

Bouwtekening elektrische installaties in de barakken 1, 3A en 5

Revisietekening van de elektrische installatie barak 103 Schattenberg&nbsp; Datum: 1952-08-20

Revisietekening van de elektrische installatie barak 103 Schattenberg&nbsp; Datum: 1952-08-20

Plattegrond van de elektrische installatie in barak 103 in het woonoord Schattenberg

Vragenlijst in verband met het tot stand brengen van Gewoon Lager Onderwijs in Bovensmilde Plaats: Bovensmilde Datum: 1969-11-17 Onderwerp: opening school in Bovensmilde; opheffing onderwijs in Schattenberg; mogelijk nog woonachtig in Schattenberg; hoofd van de school Th. O. Kuhuwael en plaatsvervangend hoofd J. Kuiper…

Vragenlijst in verband met het tot stand brengen van Gewoon Lager Onderwijs in Bovensmilde Plaats: Bovensmilde Datum: 1969-11-17 Onderwerp: opening school in Bovensmilde; opheffing onderwijs in Schattenberg; mogelijk nog woonachtig in Schattenberg; hoofd van de school Th. O. Kuhuwael en plaatsvervangend hoofd J. Kuiper…

Vragenlijst in verband met het tot stand brengen van Gewoon Lager Onderwijs in Bovensmilde

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 16&nbsp; Met riolering Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1963-02-26 Opmerking: riolering en woonfunctie

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 16&nbsp; Met riolering Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1963-02-26 Opmerking: riolering en woonfunctie

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 16 in het woonoord Schattenberg

Betreft: Model verbrandingsoven Schaal: 1:10 Datum: 1963-04-05 Opmerkingen: met verklarende tekst

Betreft: Model verbrandingsoven Schaal: 1:10 Datum: 1963-04-05 Opmerkingen: met verklarende tekst

Bouwtekening van een model van een verbrandingsoven

Betreft: Situatie afstandsleidingen van de centrale verwarming in Kamp Schattenberg.&nbsp; Schaal: 1:1000 Opmerking: de barakken die van centrale verwarming zijn voorzien behoren tot de kern van het kamp, het voormalige Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Op de plattegrond zijn de functies van sommige barakken benoemd.

Betreft: Situatie afstandsleidingen van de centrale verwarming in Kamp Schattenberg.&nbsp; Schaal: 1:1000 Opmerking: de barakken die van centrale verwarming zijn voorzien behoren tot de kern van het kamp, het voormalige Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Op de plattegrond zijn de functies van sommige barakken benoemd.

Plattegrond van de leidingen van de centrale verwarming in het woonoord Schattenberg

Revisietekening elektrische installatie kabelnet/ overzicht&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-09

Revisietekening elektrische installatie kabelnet/ overzicht&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-09

Plattegrond van het elektrische kabelnet in het woonoord Schattenberg

Van: Ingenieur der Genie Groningen (Luitenant Kolonel Ir. J. van Assen)&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Groningen&nbsp; Datum: 1949-10-21&nbsp; Onderwerp: huurovereenkomst kamp Schattenberg door de Ministeries van Oorlog, Marine en Overzeese Gebiedsdelen; wijziging aanvangsdatum; voorwaarden gebruik en betreden van het terrein door medewerkers van Staatsbosbeheer.

Van: Ingenieur der Genie Groningen (Luitenant Kolonel Ir. J. van Assen)&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Groningen&nbsp; Datum: 1949-10-21&nbsp; Onderwerp: huurovereenkomst kamp Schattenberg door de Ministeries van Oorlog, Marine en Overzeese Gebiedsdelen; wijziging aanvangsdatum; voorwaarden gebruik en betreden van het terrein door medewerkers van Staatsbosbeheer.

Brief van de Ingenieur van de Genie aan de Houtvester Assen

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van&nbsp;barak 7 Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-07 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van&nbsp;barak 7 Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-07 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 7 in het woonoord Schattenberg

Situatie Schattenberg Schaal: 1:1000 Datum: 1956-04-03

Situatie Schattenberg Schaal: 1:1000 Datum: 1956-04-03

Plattegrond van het woonoord Schattenberg in 1956

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1965-07-12&nbsp; &nbsp;

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1965-07-12&nbsp; &nbsp;

Plattegrond met legenda van het woonoord Schattenberg in 1965

Lied Nusa (eiland) Ina (moeder) met koorbewerking

Lied Nusa (eiland) Ina (moeder) met koorbewerking

Lied Nusa Ina met koorbewerking

Huurkoopovereenkomst (kopie) tussen firma Klok en L.B. Solisa voor de aanschaf van een bromfiets. Plaats: Assen Datum: 1958-10-28

Huurkoopovereenkomst (kopie) tussen firma Klok en L.B. Solisa voor de aanschaf van een bromfiets. Plaats: Assen Datum: 1958-10-28

Huurkoopovereenkomst voor een bromfiets voor Lucas Solisa

Plattegrond met riolering en gevels van (woon) barak 47. Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-09-03

Plattegrond met riolering en gevels van (woon) barak 47. Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-09-03

Plattegrond van barak 47 in het woonoord Schattenberg

Plaatsen in kamp Westerbork

Crematorium

Kampbewoners Westerbork naar sekse en leeftijd

Kinderen kamp Westerbork(4-15 jaar)

Van: Leeven, van, A.&nbsp; Datum: 1944-04-14&nbsp; Verklaring betreffende oproep voor registratie voor het volgen van onderwijs in het kamp.

Van: Leeven, van, A.&nbsp; Datum: 1944-04-14&nbsp; Verklaring betreffende oproep voor registratie voor het volgen van onderwijs in het kamp.

Verklaring dat Aaron van Leeven zich moet laten registreren voor het volgen van onderwijs

Militair Kampement Westerbork Datum: 1949 Overzicht van het militair kampement met in het midden de schoorsteen van het ketelhuis. ‘Panorama van kamp Westerbork’

Militair Kampement Westerbork Datum: 1949 Overzicht van het militair kampement met in het midden de schoorsteen van het ketelhuis. ‘Panorama van kamp Westerbork’

Foto van het centrale deel van het Militair kampement Westerbork

Van: Leffie Aan:&nbsp;Beste Dien (Bos, Dina Amelia Elizabeth) Plaats: Amsterdam Datum: 1944-08-23 Onderwerp: De schrijver bedankt Dien voor de sigaretten voor Pim en zal deze in zijn pakje stoppen. Schrijver vertelt verder dat het met paps (schoonvader, Leo Loeb)) &nbsp;heel slecht gaat. Hij heeft hartaanval gehad. Het is een dubbeltje op zijn kant geweest. Hij krijgt voortdurend injecties en is nu voor de derde keer geopereerd (een buisje in de buik). Schrijver hoopt dat paps het haalt. Verder meldt de schrijver dat Pim (Willem Loeb) door een bloedtransfusie (voor zijn vader ¾ liter bloed) een aderinfectie heeft opgelopen, omdat ze hem met een onsteriele naald bloed hebben afgetapt. Hij loopt nu met zijn arm in een slinger.&nbsp;

Van: Leffie Aan:&nbsp;Beste Dien (Bos, Dina Amelia Elizabeth) Plaats: Amsterdam Datum: 1944-08-23 Onderwerp: De schrijver bedankt Dien voor de sigaretten voor Pim en zal deze in zijn pakje stoppen. Schrijver vertelt verder dat het met paps (schoonvader, Leo Loeb)) &nbsp;heel slecht gaat. Hij heeft hartaanval gehad. Het is een dubbeltje op zijn kant geweest. Hij krijgt voortdurend injecties en is nu voor de derde keer geopereerd (een buisje in de buik). Schrijver hoopt dat paps het haalt. Verder meldt de schrijver dat Pim (Willem Loeb) door een bloedtransfusie (voor zijn vader ¾ liter bloed) een aderinfectie heeft opgelopen, omdat ze hem met een onsteriele naald bloed hebben afgetapt. Hij loopt nu met zijn arm in een slinger.&nbsp;

Brief van Leffie aan Dien vanuit Amsterdam

Het leggen van riolering nabij barak 209 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:200 en 1:20&nbsp; Datum: 1958-06 Opmerking: nieuwe waterzuivering

Het leggen van riolering nabij barak 209 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:200 en 1:20&nbsp; Datum: 1958-06 Opmerking: nieuwe waterzuivering

Bouwtekening van de aanleg van riolering in de buurt van barak 209

Revisietekening elektrische installatie kabelnet/overzicht&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-09

Revisietekening elektrische installatie kabelnet/overzicht&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-09

Plattegrond van het elektrisch kabelnet in het woonoord Schattenberg

Joodse werkkampen

Joods werkkamp de Wittebrink

Foto van een groep kampbewoners in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Hans Margules zit op de tweede rij links (zijwaarts). Ulla Gross zit schuin achter hem.

Foto van een groep kampbewoners in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Hans Margules zit op de tweede rij links (zijwaarts). Ulla Gross zit schuin achter hem.

Foto van een groep kampbewoners in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Cabau (t) Aan: Hoof, J. en… Plaats: Westerbork, Militair kamp Datum: 1949-07 Onderwerp: alles is okay; 3de peloton, 7de Infanterie Depot…

Van: Cabau (t) Aan: Hoof, J. en… Plaats: Westerbork, Militair kamp Datum: 1949-07 Onderwerp: alles is okay; 3de peloton, 7de Infanterie Depot…

Ansichtkaart van een militair vanuit kamp Westerbork

Van: van Baer-Sax, Judith Aan; van Baer, familie (gezin) Plaats: gevangenis Datum: 1943-01 Onderwerp: het trouwboekje en de papieren heeft ze bij zich (gemengd gehuwd); zorgen over haar gezin…; zorg dat ik vrij kom….; schrijf direct, stuur geld en breng zelf het goed…

Van: van Baer-Sax, Judith Aan; van Baer, familie (gezin) Plaats: gevangenis Datum: 1943-01 Onderwerp: het trouwboekje en de papieren heeft ze bij zich (gemengd gehuwd); zorgen over haar gezin…; zorg dat ik vrij kom….; schrijf direct, stuur geld en breng zelf het goed…

Brief van Judith van Baer-Sax aan haar echtgenoot Paul vanuit de gevangenis

Personen