In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Verklaring van overlijden van Louis Berlijn (1876-1942).

Verklaring van overlijden van Louis Berlijn (1876-1942).

Verklaring van overlijden van Louis Berlijn

Van: Stranders-Hartog, Rosette, de Aan: Gosschalk, J. Datum: 1943-02-03 Plaats: Westerbork, kamp, barak 36 Onderwerp: Louis ligt met angina en een oorontsteking weer in het ziekenhuis. Met de kinderen is het ook nog niet goed. De barak van Rosette heeft net een roodvonkepidemie achter de rug. De barak was 12 dagen in quarantaine. De kinderen hebben versterkende middelen nodig. 'Willen jullie voor het speelgoed de buren hartelijk bedanken…

Van: Stranders-Hartog, Rosette, de Aan: Gosschalk, J. Datum: 1943-02-03 Plaats: Westerbork, kamp, barak 36 Onderwerp: Louis ligt met angina en een oorontsteking weer in het ziekenhuis. Met de kinderen is het ook nog niet goed. De barak van Rosette heeft net een roodvonkepidemie achter de rug. De barak was 12 dagen in quarantaine. De kinderen hebben versterkende middelen nodig. 'Willen jullie voor het speelgoed de buren hartelijk bedanken…

Briefkaart van Rosette Stranders-de Hartog aan J. Gosschalk vanuit kamp Westerbork

Gezang 118A&nbsp; Gezongen in Kamp Westerbork, mogelijk tijdens één van de diensten in barak 73 of barak 9.

Gezang 118A&nbsp; Gezongen in Kamp Westerbork, mogelijk tijdens één van de diensten in barak 73 of barak 9.

Tekst van een Gezang mogelijk gezongen tijdens een dienst voor gedoopte Joden in kamp Westerbork

Foto van Sophia Hammelburg

Brief Van: Kwieser-Cohen, Mirjam Aan: Jong, de, Henk en Jong-Cohen, de, Stella Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02 Onderwerp: Mirjam bedankt Stella voor het pakje met roggebrood, suiker, boter en theesurrogaat. Ook bedankt ze voor de jurk en onderjurk. Hetty heeft last van buikloop. Ze is al veel vriendinnetjes kwijtgeraakt omdat ze moesten vertrekken. Mirjam denkt dat zij vrijdag moeten vertrekken. Ze hoopt echter op een weerzien met familieleden.

Brief Van: Kwieser-Cohen, Mirjam Aan: Jong, de, Henk en Jong-Cohen, de, Stella Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02 Onderwerp: Mirjam bedankt Stella voor het pakje met roggebrood, suiker, boter en theesurrogaat. Ook bedankt ze voor de jurk en onderjurk. Hetty heeft last van buikloop. Ze is al veel vriendinnetjes kwijtgeraakt omdat ze moesten vertrekken. Mirjam denkt dat zij vrijdag moeten vertrekken. Ze hoopt echter op een weerzien met familieleden.

Brief van Mirjam Kwieser-Cohen aan het echtpaar de Jong-Cohen vanuit kamp Westerbork

Foto van Marie Hammelburg

Briefkaart Van: Jong, de, Henk Aan: Jong-Cohen, de, Estella Plaats: Abcoude Datum: 1943-06-27 Onderwerp: Henk is op vakantie. Hij heeft een pakketje opgestuurd naar zijn vrouw Stella, die in Westerbork verblijft.

Briefkaart Van: Jong, de, Henk Aan: Jong-Cohen, de, Estella Plaats: Abcoude Datum: 1943-06-27 Onderwerp: Henk is op vakantie. Hij heeft een pakketje opgestuurd naar zijn vrouw Stella, die in Westerbork verblijft.

Briefkaart H. de Jong aan E. de Jong-Cohen vanuit Amsterdam

Foto van Anna Leefsma-Hammelburg

Briefkaart Van: Jong, de, Henk Aan: Jong-Cohen, de, Estella Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-17 Onderwerp: Henk staat er alleen voor nu Stella in Westerbork zit. Hij heeft haar een pakje opgestuurd.&nbsp;

Briefkaart Van: Jong, de, Henk Aan: Jong-Cohen, de, Estella Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-17 Onderwerp: Henk staat er alleen voor nu Stella in Westerbork zit. Hij heeft haar een pakje opgestuurd.&nbsp;

Van: Der Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD für die besetzen niederl. Gebiete,Lager Westerbork Aan: Friedheim, Hans Geboren: 1918-07-30 Datum: 1942-08-23 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: vrijlating van Hans Friedheim op 23 augustus 1942 om te gaan werken bij een boer. Dit is bevestigd door de Kreisbauernführer en de boer zelf. Zij kunnen geen andere werkkracht vinden.&nbsp;

Van: Der Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD für die besetzen niederl. Gebiete,Lager Westerbork Aan: Friedheim, Hans Geboren: 1918-07-30 Datum: 1942-08-23 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: vrijlating van Hans Friedheim op 23 augustus 1942 om te gaan werken bij een boer. Dit is bevestigd door de Kreisbauernführer en de boer zelf. Zij kunnen geen andere werkkracht vinden.&nbsp;

Vrijlatingsbewijs voor Hans Friedheim in kamp Westerbork

Foto van een groep dwangarbeiders in het Joods werkkamp de Fledders Het gaat om de bewoners van kamer I of II.

Foto van een groep dwangarbeiders in het Joods werkkamp de Fledders Het gaat om de bewoners van kamer I of II.

Foto van een groep dwangarbeiders in het Joods werkkamp de Fledders

Briefkaart Van: Kwieser, Henri Aan: Meijer, Emanuel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-27 Onderwerp: Henri vindt het jammer dat hij niets hoort van de familie Meijer. Uit de berichten die hij uit Amsterdam heeft gekregen heef hij opgemaakt dat het daar allesbehalve prettig is. Van de gelegenheid om terug te gaan maakt hij in ieder geval maar geen gebruik, tenzij hij terug moet. Bevat stempel Joodse Raad voor Amsterdam, afd. Westerbork.

Briefkaart Van: Kwieser, Henri Aan: Meijer, Emanuel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-27 Onderwerp: Henri vindt het jammer dat hij niets hoort van de familie Meijer. Uit de berichten die hij uit Amsterdam heeft gekregen heef hij opgemaakt dat het daar allesbehalve prettig is. Van de gelegenheid om terug te gaan maakt hij in ieder geval maar geen gebruik, tenzij hij terug moet. Bevat stempel Joodse Raad voor Amsterdam, afd. Westerbork.

Briefkaart van Henri Kwieser aan E. Meijer vanuit kamp Westerbork

Document met gegevens van Henriëtte Polak.&nbsp; Zij is op 1945-05-25 vertrokken naar Bern (Zwitserland).

Document met gegevens van Henriëtte Polak.&nbsp; Zij is op 1945-05-25 vertrokken naar Bern (Zwitserland).

Document met gegevens van Henriëtte Polak in Zwitserland

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Kwieser, Henri Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-05 Onderwerp: Henri informeert naar Stella en hoopt dat ze snel weer terugkomt. De Vries heeft kosteloos juridische informatie kunnen inwinnen. Hij vraagt of Stella nog in barak 73 woont en Hetty nog in 57. Is de familie Lam in kamp Westerbork aangekomen. Hoe gaat het met je moeder en zuster. Het ziekenhuis aan de Herengracht is bijna leeg.&nbsp;

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Kwieser, Henri Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-05 Onderwerp: Henri informeert naar Stella en hoopt dat ze snel weer terugkomt. De Vries heeft kosteloos juridische informatie kunnen inwinnen. Hij vraagt of Stella nog in barak 73 woont en Hetty nog in 57. Is de familie Lam in kamp Westerbork aangekomen. Hoe gaat het met je moeder en zuster. Het ziekenhuis aan de Herengracht is bijna leeg.&nbsp;

Brief van H. de Jong aan Henri Kwieser vanuit Amsterdam

Brief Van: Kwieser, Henri Aan: Jong, de, Henk en Jong-Cohen, de, Stella Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-01-05 Onderwerp: De schrijver bedankt Stella en Henk voor het pakje. Hij stuurt een nieuw zegel mee. Voor een volgend pakje vraagt hij om een lampje voor een handdynamo en pincetje. Hetty ligt nog op bed met bronchitis.&nbsp;

Brief Van: Kwieser, Henri Aan: Jong, de, Henk en Jong-Cohen, de, Stella Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-01-05 Onderwerp: De schrijver bedankt Stella en Henk voor het pakje. Hij stuurt een nieuw zegel mee. Voor een volgend pakje vraagt hij om een lampje voor een handdynamo en pincetje. Hetty ligt nog op bed met bronchitis.&nbsp;

Brief van Henri Kwieser aan het echtpaar de Jong-Cohen vanuit kamp Westerbork

Briefkaart Van: Jong, de, Henk Aan: Jong-Cohen, de, Estella Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06-26 Onderwerp: Henk stuurt een pakket op met zelfgebakken gortlappen.

Briefkaart Van: Jong, de, Henk Aan: Jong-Cohen, de, Estella Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06-26 Onderwerp: Henk stuurt een pakket op met zelfgebakken gortlappen.

Briefkaart van Henk de Jong aan E. de Jong-Cohen vanuit Amsterdam

Foto van Hettie Blazer

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Hoofd van Afdeling Binnenbewaking e.a. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-08-25 Onderwerp: ontvluchtingsgevallen gedetineerden, rapportage door de bewakingsafdelingen.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Hoofd van Afdeling Binnenbewaking e.a. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-08-25 Onderwerp: ontvluchtingsgevallen gedetineerden, rapportage door de bewakingsafdelingen.

Instructie van J.G. Buijvoets aan de bewakingsafdelingen over rapportage bij een ontvluchting

Van: (Kattenburg), Greet Aan: Rudi en Roel&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-06-21 Onderwerp: beschrijving situatie, brief van Annie Reens ontvangen. Haar moeder werkt in de schoonmaakdienst. Amsterdam Zuid- en Oost afgezet. Er zijn bijna geen Joden meer in de stad, behalve gemengd-gehuwden met kinderen. Er is veel onzekerheid, het kantoor van de Joodse Raad in Zuid is gesloten. De schrijfster heeft een koek gebakken en pakketten met voedsel gestuurd voor als Rob zijn verjaardag bij Zielke viert. De in de brief genoemde Bram, die kon blijven is de broer van Annie: Abraham Reens &nbsp;

Van: (Kattenburg), Greet Aan: Rudi en Roel&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-06-21 Onderwerp: beschrijving situatie, brief van Annie Reens ontvangen. Haar moeder werkt in de schoonmaakdienst. Amsterdam Zuid- en Oost afgezet. Er zijn bijna geen Joden meer in de stad, behalve gemengd-gehuwden met kinderen. Er is veel onzekerheid, het kantoor van de Joodse Raad in Zuid is gesloten. De schrijfster heeft een koek gebakken en pakketten met voedsel gestuurd voor als Rob zijn verjaardag bij Zielke viert. De in de brief genoemde Bram, die kon blijven is de broer van Annie: Abraham Reens &nbsp;

Brief van Greet aan Rudi en Roel in Aalsmeer vanuit Amsterdam

Van: het Nederlands Beheersinstituut Aan: van Dam, Joseph Plaats: Groningen Datum: 1951-05-04 Onderwerp: Beëindiging bewindvoerderschap over M. de Winter-van Dam en drie van haar kinderen. Dit in verband met het vaststellen van hun overlijden en het doen van aangifte hiervan.

Van: het Nederlands Beheersinstituut Aan: van Dam, Joseph Plaats: Groningen Datum: 1951-05-04 Onderwerp: Beëindiging bewindvoerderschap over M. de Winter-van Dam en drie van haar kinderen. Dit in verband met het vaststellen van hun overlijden en het doen van aangifte hiervan.

Brief van het Nederlands Beheersinstituut aan Joseph van Dam vanuit Groningen

Van: Hammelburg, M Aan: Hammelburg, S. Plaats: Westerbork, kamp of de trein Datum: 1943-03-23 Onderwerp: ‘bedankt, vertrokken beiden’.&nbsp;

Van: Hammelburg, M Aan: Hammelburg, S. Plaats: Westerbork, kamp of de trein Datum: 1943-03-23 Onderwerp: ‘bedankt, vertrokken beiden’.&nbsp;

Briefkaart van M. Hammelburg-Agsteribbe vanuit kamp Westerbork of vanuit de trein gegooid

Van: Emden, van, L.&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Schiedam&nbsp; Datum: 1943-04-02&nbsp; Onderwerp: informatie omtrent moeder van geadresseerde (Sientje) via de moeder van de schrijver (Louise); achtergrond informatie over Sita (Sientje). Ze is met een grote groep uit leiden binnengekomen. Louise was heel blij haar te zien; Sientje heeft de pakketjes ontvangen. Haar barak is niet zo fijn. Ze gaat elke dag op bezoek bij Louise. Via haar wordt ook medegedeeld dat Sientje met het transport van 29 maart is vertrokken; contact opnemen met de Antragstelle, de heer Eckmann voor meer informatie.

Van: Emden, van, L.&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Schiedam&nbsp; Datum: 1943-04-02&nbsp; Onderwerp: informatie omtrent moeder van geadresseerde (Sientje) via de moeder van de schrijver (Louise); achtergrond informatie over Sita (Sientje). Ze is met een grote groep uit leiden binnengekomen. Louise was heel blij haar te zien; Sientje heeft de pakketjes ontvangen. Haar barak is niet zo fijn. Ze gaat elke dag op bezoek bij Louise. Via haar wordt ook medegedeeld dat Sientje met het transport van 29 maart is vertrokken; contact opnemen met de Antragstelle, de heer Eckmann voor meer informatie.

Brief van L. van Emden aan A. Coeling-Barnstijn vanuit Schiedam.

Document betreffende taalstof voor de eerste week voor Molukse kinderen op de kleuterschool.

Document betreffende taalstof voor de eerste week voor Molukse kinderen op de kleuterschool.