In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Erich Joseph (Piefke) Levy was verloofd met Malvine (Mimi) Brandweiner. Ze hadden elkaar leren kennen in de kibboets in Franeker, een Joodse landbouwschool die in 1935 was gesticht. Hier werden jonge zionisten voorbereid op emigratie naar Palestina. Op 3 november 1941 vielen de Duitsers samen met de Franeker politie de kibboets in Franeker binnen en arresteerden de aanwezige bewoners voor het hamsteren van voorraden. Zij werden overgebracht naar gevangenis Blokhuispoort in Leeuwarden en gingen &nbsp;later op transport naar Kamp Westerbork. Dit betekende het einde van de kibboets Franeker. Op het moment van de overval zat Erich veilig in Amsterdam. Hij was daar aan herstellen van een ziekte. Begin 1942 kreeg &nbsp;Mimi enkele dagen uitzonderlijk verlof van de kampleiding in Westerbork om haar vriend in Amsterdam op te zoeken. Moritz Schnitzer, die op 3 november tijdens de inval in Franeker kon ontsnappen, kwam regelmatig bij Erich over de vloer. Hij probeerde Mimi over te halen niet naar Westerbork terug te gaan. Ze wil er niets van horen, ongerust als ze is over mogelijke strafmaatregelen tegen haar vrienden. Na deze dagen in Amsterdam hebben Mimi en Piefke elkaar waarschijnlijk niet meer teruggezien. Moritz Schnitzer en Erich Levy vluchtten in het voorjaar van 1942 uit Amsterdam, in de hoop via Frankrijk te kunnen ontkomen. Ze bereikten Zwitserland, maar werden door de Zwitserse vreemdelingendienst naar de grens teruggestuurd, omdat ze niet beschikten over de juiste papieren. Terug bij de Frans-Zwitserse grens werd Erich door de Duitsers opgepakt. Hij is op 1 augustus 1942 in Auschwitz vermoord. Mimi werd met het eerste transport van 15 juli 1942 vanuit Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd.&nbsp; Bron: https://historischcentrumfraneker.nl/inwoners/malvine-sara-mimi-brandweiner/

Van: Menachem, Pinkhof en Mirjam Waterman Aan: Waterman-Lopes Cardozo, Jet&nbsp;en Chaja Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-16&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie, over leven, toekomst en mogelijkheden; kans op transport naar Bergen-Belsen. Het wordt mede bepaald door Fischer uit Den Haag en Aus der Funten.&nbsp;

Van: Menachem, Pinkhof en Mirjam Waterman Aan: Waterman-Lopes Cardozo, Jet&nbsp;en Chaja Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-16&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie, over leven, toekomst en mogelijkheden; kans op transport naar Bergen-Belsen. Het wordt mede bepaald door Fischer uit Den Haag en Aus der Funten.&nbsp;

Brief Menachem, Pinkhof en Mirjam Waterman aan Jet waterman vanuit kamp Westerbork

Vrijstellingen van deportatie vanuit kamp Westerbork

120.000 Stempel

Van Pinkhof, M. Aan: Kool, C.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-19 (poststempel)&nbsp; Onderwerp: zestien dagen in de gevangenis geweest. Nu in kamp Westerbork werkzaam in de vliegtuigsloperij. In zijn barak 67 zijn op het moment 380 personen. Zondags hebben ze strafexercitie op klompen. Het eten is net genoeg. Een week geleden hoorde hij van de komst van Mirjam.

Van Pinkhof, M. Aan: Kool, C.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-19 (poststempel)&nbsp; Onderwerp: zestien dagen in de gevangenis geweest. Nu in kamp Westerbork werkzaam in de vliegtuigsloperij. In zijn barak 67 zijn op het moment 380 personen. Zondags hebben ze strafexercitie op klompen. Het eten is net genoeg. Een week geleden hoorde hij van de komst van Mirjam.

Brief van Menachem Pinkhof aan C. Kool vanuit kamp Westerbork

Van: Mirjam en Menachem&nbsp; Aan: lieve jongens en mensen&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1944-05 Onderwerp: over arrestatie, verhoor en verblijf in de gevangenis in Den Bosch, het verblijf in Scheveningen; dagelijks leven in kamp, hulp van verschillende mensen. Doe niet te veel inspanningen iets voor hen te doen. Betaal geen grote bedragen. Mirjam werkt bij de Batterijen en Menachem in de vliegtuigsloperij. Over een eventueel transport is nog niets duidelijk.

Van: Mirjam en Menachem&nbsp; Aan: lieve jongens en mensen&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1944-05 Onderwerp: over arrestatie, verhoor en verblijf in de gevangenis in Den Bosch, het verblijf in Scheveningen; dagelijks leven in kamp, hulp van verschillende mensen. Doe niet te veel inspanningen iets voor hen te doen. Betaal geen grote bedragen. Mirjam werkt bij de Batterijen en Menachem in de vliegtuigsloperij. Over een eventueel transport is nog niets duidelijk.

Brief van Mirjam en Menachem aan lieve jongens en mensen vanuit kamp Westerbork

Van: Chaja&nbsp;(Waterman)&nbsp; Aan: Jaap (Menacham) en Marietje (Mirjam, zus) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-31 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Chaja is verliefd op een jongen geworden. De groep pioniers van Keppel zijn doorgestuurd. In de barak wordt gevochten om de achtergebleven buit. Het zionisme is voor Chaja de enige uitweg. Mensen hebben een oordeel over Joden, terwijl ze zelf Joods zijn; tegenstelling tussen Duitsers en Nederlanders, ondanks dezelfde achtergrond; &nbsp;Chaja heeft een vriendin (Eef Levin) aan wie ze alles kwijt kan, aan haar vader heeft ze niet zoveel, hij moet het kamp uit…

Van: Chaja&nbsp;(Waterman)&nbsp; Aan: Jaap (Menacham) en Marietje (Mirjam, zus) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-31 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Chaja is verliefd op een jongen geworden. De groep pioniers van Keppel zijn doorgestuurd. In de barak wordt gevochten om de achtergebleven buit. Het zionisme is voor Chaja de enige uitweg. Mensen hebben een oordeel over Joden, terwijl ze zelf Joods zijn; tegenstelling tussen Duitsers en Nederlanders, ondanks dezelfde achtergrond; &nbsp;Chaja heeft een vriendin (Eef Levin) aan wie ze alles kwijt kan, aan haar vader heeft ze niet zoveel, hij moet het kamp uit…

Brief van Chaja Waterman aan Jaap en Marietje vanuit kamp Westerbork

Kampleven Westerbork

Liefde en sexualiteit kamp Westerbork

Gebeurtenissen kamp Westerbork

Conflicten tussen Duitse en Nederlandse Joden kamp Westerbork

Specifieke razzia's in Nederland

Razzia 29 september 1943

Van: Jaap&nbsp; Aan: vrienden Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-18&nbsp; Onderwerp: het is 12 uur in de nacht. Menachem zit niet meer in de strafbarak, maar in een andere barak. Met z'n drieën wachten ze op vertrek. Ter wille van de gerechtigheid mogen we niet zwijgen, nooit zwijgen. Heinz is twee dagen geleden in kamp Westerbork terecht gekomen. Menachem en Mirjam hadden niet verwacht hem nog levend te zien. Ook is het wonderlijk dat Mirjam en Menachem samen in Westerbork zijn terecht gekomen en ook samen zullen blijven. Menachem denk de volgende avond weer bij zijn ouders, zusjes en broer te zijn. Westerbork is meegevallen, maar je wordt er mesjogge; Hij is een week in de strafbarakken van kamp Westerbork geweest; Palestina-certificaten, neem geen enkel risico hiervoor. Er gaan ook mensen naar Auschwitz. In de gevangenis staat in de muren gekrast : ‘Houdt moed. Bid veel’.

Van: Jaap&nbsp; Aan: vrienden Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-18&nbsp; Onderwerp: het is 12 uur in de nacht. Menachem zit niet meer in de strafbarak, maar in een andere barak. Met z'n drieën wachten ze op vertrek. Ter wille van de gerechtigheid mogen we niet zwijgen, nooit zwijgen. Heinz is twee dagen geleden in kamp Westerbork terecht gekomen. Menachem en Mirjam hadden niet verwacht hem nog levend te zien. Ook is het wonderlijk dat Mirjam en Menachem samen in Westerbork zijn terecht gekomen en ook samen zullen blijven. Menachem denk de volgende avond weer bij zijn ouders, zusjes en broer te zijn. Westerbork is meegevallen, maar je wordt er mesjogge; Hij is een week in de strafbarakken van kamp Westerbork geweest; Palestina-certificaten, neem geen enkel risico hiervoor. Er gaan ook mensen naar Auschwitz. In de gevangenis staat in de muren gekrast : ‘Houdt moed. Bid veel’.

Brief van Menachem Pinkhof aan vrienden vanuit kamp Westerbork

Contact

Van: (Waterman), Mirjam,&nbsp; Aan: vrienden&nbsp; Datum: 1944/05 Onderwerp: vraag om diverse spullen, over arrestatie, verhoor en achtergebleven spullen, waaronder 2 koffers in Utrecht en een fiets op het Centraal Station in Amsterdam. &nbsp;

Van: (Waterman), Mirjam,&nbsp; Aan: vrienden&nbsp; Datum: 1944/05 Onderwerp: vraag om diverse spullen, over arrestatie, verhoor en achtergebleven spullen, waaronder 2 koffers in Utrecht en een fiets op het Centraal Station in Amsterdam. &nbsp;

Brief van Mirjam Waterman aan vrienden vanuit kamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Map voor Geräte-Verzeichnis van de Wehrmachtstandortverwaltung Hilversum (Hillenwerf - Hilversum) met daarop de naam van Hilbert Pekel - Tiendeveen. Het mapje is leeg op één gescheurd vel papier na. Daarop een opsomming van luchtbeschermingsapparatuur. Op de voorkant een opsomming van broers en zussen van Hilbert Pekel.

Map voor Geräte-Verzeichnis van de Wehrmachtstandortverwaltung Hilversum (Hillenwerf - Hilversum) met daarop de naam van Hilbert Pekel - Tiendeveen. Het mapje is leeg op één gescheurd vel papier na. Daarop een opsomming van luchtbeschermingsapparatuur. Op de voorkant een opsomming van broers en zussen van Hilbert Pekel.

Map met apparaatlijst van de Wehrmachtstandortverwalting Hilversum van Hilbert Pekel