In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de Groot, Samuel Plaats: Den Haag Datum: 1951-04-18 Onderwerp: verklaring over het lot van Marcus de Groot.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de Groot, Samuel Plaats: Den Haag Datum: 1951-04-18 Onderwerp: verklaring over het lot van Marcus de Groot.

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Marcus de Groot

Kaart voor het verkrijgen van levensmiddelen voor 7 dagen &nbsp;in Leipzig.

Kaart voor het verkrijgen van levensmiddelen voor 7 dagen &nbsp;in Leipzig.

Kaart voor het verkrijgen van levensmiddelen voor 7 dagen in Leipzig.

Van: Agoudath Israel de France&nbsp; Aan: de Raay, Eduard Plaats: Parijs Datum: 1945-08-17 Onderwerp: dienstverlening in de vorm van het schrijven van een brief aan familie in Amerika en het schenken van een koffer en kleding.

Van: Agoudath Israel de France&nbsp; Aan: de Raay, Eduard Plaats: Parijs Datum: 1945-08-17 Onderwerp: dienstverlening in de vorm van het schrijven van een brief aan familie in Amerika en het schenken van een koffer en kleding.

Brief van Agoudath Israel de France aan Eduard de Raay vanuit Parijs

Van: de gemeente Groningen Aan: de Groot, Herman Plaats: Groningen Datum: 1941-04-08 Onderwerp: aanmelding wel of niet van Joodse bloede te zijn; twee Joodse grootouders.

Van: de gemeente Groningen Aan: de Groot, Herman Plaats: Groningen Datum: 1941-04-08 Onderwerp: aanmelding wel of niet van Joodse bloede te zijn; twee Joodse grootouders.

Bewijs van aanmelding wel of niet van Joodse bloede zijnde van Herman de Groot

Kampgeld 50 cent Plaats: Westerbork, kamp Serienummer: CC No. 0492

Kampgeld 50 cent Plaats: Westerbork, kamp Serienummer: CC No. 0492

Kampgeld Lager Westerbork 50 cent

Van: Prins, Fientje Aan: Querido-Lever, Roosje Plaats: Utrecht Datum: 1943-08 Onderwerp: enveloppe waarin een brief zat, gericht aan Roosje Querido in kamp Westerbork, barak 67. Op de enveloppe is het adres doorgestreept en een ‘ T’ (op transport) geschreven. De enveloppe met brief ging dus weer retour.

Van: Prins, Fientje Aan: Querido-Lever, Roosje Plaats: Utrecht Datum: 1943-08 Onderwerp: enveloppe waarin een brief zat, gericht aan Roosje Querido in kamp Westerbork, barak 67. Op de enveloppe is het adres doorgestreept en een ‘ T’ (op transport) geschreven. De enveloppe met brief ging dus weer retour.

Enveloppe van Fientje Prins gericht aan Roosje Querido-Lever in kamp Westerbork

Van: het Zweedse Consulaat Aan: van Cleef, Rozette Plaats: Praag Datum: 1945-05-31 Onderwerp: registratie en repatriëring.

Van: het Zweedse Consulaat Aan: van Cleef, Rozette Plaats: Praag Datum: 1945-05-31 Onderwerp: registratie en repatriëring.

Registratiekaart van Rozette van Cleef opgemaakt in Praag na haar bevrijding in Libauzau

Van: van Bergen, Isaac Aan: van Bergen-Diamant, Nora Plaats: Huis van Bewaring aan de Weteringschans&nbsp; Datum: 1941-12-01 Onderwerp: felicitatie met de geboorte van onze zoon; hoopt zijn zoon te kunnen zien; wacht op bezoek van zijn vrouw en Chaja; hij mag geen post meer ontvangen; kreeg wel een telegram over de bevalling; wil details weten over de bevalling; zijn schone was is nog niet binnengekomen; over Chaja en haar verjaardag….

Van: van Bergen, Isaac Aan: van Bergen-Diamant, Nora Plaats: Huis van Bewaring aan de Weteringschans&nbsp; Datum: 1941-12-01 Onderwerp: felicitatie met de geboorte van onze zoon; hoopt zijn zoon te kunnen zien; wacht op bezoek van zijn vrouw en Chaja; hij mag geen post meer ontvangen; kreeg wel een telegram over de bevalling; wil details weten over de bevalling; zijn schone was is nog niet binnengekomen; over Chaja en haar verjaardag….

Brief van Isaac van Bergen aan zijn vrouw vanuit het Huis van Bewaring aan de Weteringschans

Van: Kan-Kaufmann, Johanna Aan; Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-12-06 Onderwerp: post;….

Van: Kan-Kaufmann, Johanna Aan; Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-12-06 Onderwerp: post;….

Brief van Johanna Kan-Kaufmann aan haar schoonzoon vanuit kamp Westerbork

Aan: Lierens-Lessing, J. Van:&nbsp;Lierens, H. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-01 Onderwerp: bewijs van een aangetekende zending van een pakket aan J. Lierens-Lessing in kamp Westerbork.

Aan: Lierens-Lessing, J. Van:&nbsp;Lierens, H. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-01 Onderwerp: bewijs van een aangetekende zending van een pakket aan J. Lierens-Lessing in kamp Westerbork.

Bewijs van ontvangst voor het sturen van een pakket aan J. Lierens-Lessing

Van: Langstadt, Ruth Aan: Frank, M. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06 Onderwerp: dank voor het fijne pakje, lengte onderjurk ook goed; het gaat naar omstandigheden goed, ze is gezond en laat de moed niet zakken; van haar ouders in Theresienstadt heeft ze nog niets gehoord; tante Etty kan ze niet meer spreken. ze was heel erg flink en Ruth is tot het laatst bij haar geweest; zo gaat de een naar de andere; graag waspoeder en kousen; een verzoek om te proberen aan haar ouders te schrijven; gegevens voor op de brief of briefkaart naar Theresienstadt; een briefkaart met betaald antwoord en een rode kaart voor bericht van ontvangst…

Van: Langstadt, Ruth Aan: Frank, M. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06 Onderwerp: dank voor het fijne pakje, lengte onderjurk ook goed; het gaat naar omstandigheden goed, ze is gezond en laat de moed niet zakken; van haar ouders in Theresienstadt heeft ze nog niets gehoord; tante Etty kan ze niet meer spreken. ze was heel erg flink en Ruth is tot het laatst bij haar geweest; zo gaat de een naar de andere; graag waspoeder en kousen; een verzoek om te proberen aan haar ouders te schrijven; gegevens voor op de brief of briefkaart naar Theresienstadt; een briefkaart met betaald antwoord en een rode kaart voor bericht van ontvangst…

Briefkaart van Ruth Langstadt aan M. Frank vanuit kamp Westerbork

Van: A.E.F, D.P. Registration Record&nbsp; Aan: Cohen, Nathan Plaats: Amsterdam Datum: 1945-06-28 Onderwerp: repatriëring van Nathan Cohen van Bergen-Belsen naar Amsterdam.

Van: A.E.F, D.P. Registration Record&nbsp; Aan: Cohen, Nathan Plaats: Amsterdam Datum: 1945-06-28 Onderwerp: repatriëring van Nathan Cohen van Bergen-Belsen naar Amsterdam.

Bewijs van A.E.F., D.P. Registration Record voor Nathan Cohen in verband met zijn repatriëring

Van: Haagman, Bep en Clara Aan: liefste allen (familie De Vrijer) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-31 Onderwerp: fijn Dick gesproken te hebben, alleen als je elkaar ontmoet weet je niets te vertellen. het is wel een hele afleiding; ze heeft gisteren heerlijk gegeten: verse aardappelen, komkommersla, kalfsvlees, fruit en chocolade gedronken, ‘dat alles had Feldmann klaargemaakt, het was gewoon vrijdagavond, gedekte tafel en met mes en vork’; Salmanowits heeft ze niet gezien, Michel Koster is al lang door, Lion heeft hem gezien; de bustehouders zijn fijn en de limonade hebben ze al opgedronken, daar kikker je van op; graag een thermosfles, mensen hadden een exemplaar aan Clara gelen, die nu gebroken is; graag ook Philipslampjes voor de dynamo's…

Van: Haagman, Bep en Clara Aan: liefste allen (familie De Vrijer) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-31 Onderwerp: fijn Dick gesproken te hebben, alleen als je elkaar ontmoet weet je niets te vertellen. het is wel een hele afleiding; ze heeft gisteren heerlijk gegeten: verse aardappelen, komkommersla, kalfsvlees, fruit en chocolade gedronken, ‘dat alles had Feldmann klaargemaakt, het was gewoon vrijdagavond, gedekte tafel en met mes en vork’; Salmanowits heeft ze niet gezien, Michel Koster is al lang door, Lion heeft hem gezien; de bustehouders zijn fijn en de limonade hebben ze al opgedronken, daar kikker je van op; graag een thermosfles, mensen hadden een exemplaar aan Clara gelen, die nu gebroken is; graag ook Philipslampjes voor de dynamo's…

Brief van Bep en Clara Haagman aan liefste allen vanuit kamp Westerbork

Van: Antje Backx Plaats: Assen Datum: onbekend

Van: Antje Backx Plaats: Assen Datum: onbekend

Stamkaart (2de) van Antje Backx

Van: Meijer, J.H. Plaats: Eindhoven Datum: 1945-07-15 Onderwerp: Notie met de namen van familieleden met het verzoek tot opsporing, families Meijer/Kisch.

Van: Meijer, J.H. Plaats: Eindhoven Datum: 1945-07-15 Onderwerp: Notie met de namen van familieleden met het verzoek tot opsporing, families Meijer/Kisch.

Notitie met de namen van familieleden met het verzoek tot opsporing

Van: Lierens, J. Aan: Lierens, H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-11 Onderwerp: pakket ontvangen.

Van: Lierens, J. Aan: Lierens, H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-11 Onderwerp: pakket ontvangen.

Briefkaart van Joseph Lierens aan H. Lierens vanuit kamp Westerbork

Van: Het gerechtshof te Amsterdam Plaats: Amsterdam Datum: 1947-04-02 Onderwerp: uitspraak rechtbank in de voogdijzaak van Ruth Heller.

Van: Het gerechtshof te Amsterdam Plaats: Amsterdam Datum: 1947-04-02 Onderwerp: uitspraak rechtbank in de voogdijzaak van Ruth Heller.

Brief van gerechtshof te Amsterdam

Van: de Joodse Raad, Afdeling Expositur Aan: Polak-Schoenbeck, Inge Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-21 Onderwerp: Ausnahmebescheinigung van de Zentralstelle van haar man geldt ook voor haar…&nbsp;

Van: de Joodse Raad, Afdeling Expositur Aan: Polak-Schoenbeck, Inge Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-21 Onderwerp: Ausnahmebescheinigung van de Zentralstelle van haar man geldt ook voor haar…&nbsp;

Brief van de Joodse Raad aan Inge Polak-Schoenbeck vanuit Amsterdam

Model.&nbsp; Gemaakt van hout.&nbsp; Beschilderd.&nbsp; Schaal 1:500.&nbsp; Het betreft hier barak 11 van kamp Westerbork.&nbsp; Op het dak is aangegeven dat deze woning een telefoon- aansluiting had. De maquette stond in 1950 in de vroegere Kommandantur, schuin tegen de muur opgesteld. &nbsp;Volgens schenker dateert deze vermoedelijk nog uit de oorlogsperiode. (in het kamp was een maquettebouw-werkplaats aanwezig) Barakken die voor 1950 waren gesloopt waren ook van de maquette weggehaald. De maquette is gebruikt tot 1970 toen het kamp definitief werd afgebroken. Ook tijdens de Schattenberg periode werd de maquette steeds up to date gehouden. De vier geschonken barakken werden op het laatst ook van de maquette afgehaald. De schenker mocht deze modellen toen hebben aangezien ze anders toch werden weggegooid. Wat er met de rest van de maquette is gebeurd is bij de schenker niet bekend.

Model.&nbsp; Gemaakt van hout.&nbsp; Beschilderd.&nbsp; Schaal 1:500.&nbsp; Het betreft hier barak 11 van kamp Westerbork.&nbsp; Op het dak is aangegeven dat deze woning een telefoon- aansluiting had. De maquette stond in 1950 in de vroegere Kommandantur, schuin tegen de muur opgesteld. &nbsp;Volgens schenker dateert deze vermoedelijk nog uit de oorlogsperiode. (in het kamp was een maquettebouw-werkplaats aanwezig) Barakken die voor 1950 waren gesloopt waren ook van de maquette weggehaald. De maquette is gebruikt tot 1970 toen het kamp definitief werd afgebroken. Ook tijdens de Schattenberg periode werd de maquette steeds up to date gehouden. De vier geschonken barakken werden op het laatst ook van de maquette afgehaald. De schenker mocht deze modellen toen hebben aangezien ze anders toch werden weggegooid. Wat er met de rest van de maquette is gebeurd is bij de schenker niet bekend.

Model

Van: Muller, Grietje Aan: lieve allemaal (broer, Israel en gezin) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-22 Onderwerp: mogelijks de laatste brief; ze zijn klaar om naar het onbekende te gaan; de stemming is tamelijk goed; ze zullen hun noodlot zo moedig mogelijk onder de ogen zien; dat haar broer en zijn kinderen alles bespaard mag blijven…; voor het geval ze niet terug zullen komen, gedraag jullie moedig. Dit is geen frase maar de volstrekte waarheid; al zullen ze hun best doen weer terug te komen, er voor vechten; de mensen in het kamp houden zich goed, ze zijn nog vol hoop; het is op het moment zo'n chaos, dat het onmogelijk is verder te schrijven; ze zijn naar een andere barak gestuurd, een doorgangsbarak, waar honderden anderen aankomen; mamma houdt zich goed en pappa is in de drie weken Westerbork wel 20 jaar ouder geworden; Esther houdt zich redelijk; de schrijfster zelf is kalm; ‘als de dood daar wacht, ben ik blij als ze vlug zal komen'; als het daar redelijk is, dan slaat ze zich er wel doorheen. &nbsp;

Van: Muller, Grietje Aan: lieve allemaal (broer, Israel en gezin) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-22 Onderwerp: mogelijks de laatste brief; ze zijn klaar om naar het onbekende te gaan; de stemming is tamelijk goed; ze zullen hun noodlot zo moedig mogelijk onder de ogen zien; dat haar broer en zijn kinderen alles bespaard mag blijven…; voor het geval ze niet terug zullen komen, gedraag jullie moedig. Dit is geen frase maar de volstrekte waarheid; al zullen ze hun best doen weer terug te komen, er voor vechten; de mensen in het kamp houden zich goed, ze zijn nog vol hoop; het is op het moment zo'n chaos, dat het onmogelijk is verder te schrijven; ze zijn naar een andere barak gestuurd, een doorgangsbarak, waar honderden anderen aankomen; mamma houdt zich goed en pappa is in de drie weken Westerbork wel 20 jaar ouder geworden; Esther houdt zich redelijk; de schrijfster zelf is kalm; ‘als de dood daar wacht, ben ik blij als ze vlug zal komen'; als het daar redelijk is, dan slaat ze zich er wel doorheen. &nbsp;

Brief van Grietje Muller aan lieve allemaal vanuit kamp Westerbork

Geboren in Lager Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05 Onderwerp: de geboorte van Tine Bloemendaal; Clarence Eduard Frank; Heleen Judith van Thijn.

Geboren in Lager Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05 Onderwerp: de geboorte van Tine Bloemendaal; Clarence Eduard Frank; Heleen Judith van Thijn.

Foto van Louis van Velzen

Personen