In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Houtvester Assen Aan: Directeur Staatsbosbeheer Plaats: Assen Datum: 1949-10-29 Onderwerp: in gebruik geven grond ten behoeve van schiet-, mortier- en handgranaatbanen (25 ha.); onveilig terrein rond de schietbanen (146,25 ha.) kan worden bebost.

Van: Houtvester Assen Aan: Directeur Staatsbosbeheer Plaats: Assen Datum: 1949-10-29 Onderwerp: in gebruik geven grond ten behoeve van schiet-, mortier- en handgranaatbanen (25 ha.); onveilig terrein rond de schietbanen (146,25 ha.) kan worden bebost.

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-11 Onderwerp: Brief en formulier van ondertrouw door Werner naar Stella gestuurd. Hoe het met het trouwen zelf zal gaan is nog onduidelijk. Er gaan verschillende verhalen hierover rond; als je iets belangrijks mee te geven hebt of mede te delen, dan kan dat via Etty Hillesum. Zij is een goede bekende van Werner, ze werk voor de Joodse Raad in het kamp en is met verlof. Ze komt aanstaande dinsdag of woensdag weer terug… , een andere bekende van Werner, Hans Stawski is enkele weken geleden ontslagen, Werner ontving een brief van hem uit Amsterdam. Hij is niet gelukkig en eenzaam; een andere bekende is met zijn vrouw op vanmorgen op transport gesteld. Werner heeft hem onder andere een uitgeleide gedaan. Zo'n transport is niet aan te zien, ‘vooral de oudjes en de kleine kinderen maken den meest treurige indruk(…)deze beelden zal ik nooit vergeten. Het drama van deze tijd spelt zich voor onze ogen af.'; over Stella en Werner, welke keuze is de beste.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-11 Onderwerp: Brief en formulier van ondertrouw door Werner naar Stella gestuurd. Hoe het met het trouwen zelf zal gaan is nog onduidelijk. Er gaan verschillende verhalen hierover rond; als je iets belangrijks mee te geven hebt of mede te delen, dan kan dat via Etty Hillesum. Zij is een goede bekende van Werner, ze werk voor de Joodse Raad in het kamp en is met verlof. Ze komt aanstaande dinsdag of woensdag weer terug… , een andere bekende van Werner, Hans Stawski is enkele weken geleden ontslagen, Werner ontving een brief van hem uit Amsterdam. Hij is niet gelukkig en eenzaam; een andere bekende is met zijn vrouw op vanmorgen op transport gesteld. Werner heeft hem onder andere een uitgeleide gedaan. Zo'n transport is niet aan te zien, ‘vooral de oudjes en de kleine kinderen maken den meest treurige indruk(…)deze beelden zal ik nooit vergeten. Het drama van deze tijd spelt zich voor onze ogen af.'; over Stella en Werner, welke keuze is de beste.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: Mientje van Geldere Aan: Arthur Philips Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1942-07-28&nbsp; Onderwerp: heb papieren, stuur volmacht voor ondertrouw. Het adres is Herstellingsoord Kareol in Aerdenhout.

Van: Mientje van Geldere Aan: Arthur Philips Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1942-07-28&nbsp; Onderwerp: heb papieren, stuur volmacht voor ondertrouw. Het adres is Herstellingsoord Kareol in Aerdenhout.

van Mientje aan Arthur Philips betreffende ondertrouw

Van: Kockx, Th. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-12 Onderwerp: rapportages over de diverse gemeenten waar geïnterneerden werkzaam zijn in de landbouw. Gasselternijveen, Zuidlaarderveen, Annen, Vries, Peize. Conclusie: arbeidsprestaties verbeteren bij een hoger voedselrantsoen.&nbsp;

Van: Kockx, Th. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-12 Onderwerp: rapportages over de diverse gemeenten waar geïnterneerden werkzaam zijn in de landbouw. Gasselternijveen, Zuidlaarderveen, Annen, Vries, Peize. Conclusie: arbeidsprestaties verbeteren bij een hoger voedselrantsoen.&nbsp;

Rapport van Th. Kockx aan J. G. Buijvoets over gedetineerden werkzaam in verschillende gemeenten

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-25 Onderwerp: felicitaties van allerlei personen in verband met ondertrouw; Werner ontving vele brieven. Hij is echter gezien de beperkingen van het postverkeer vanuit het kamp niet instaat deze brieven te beantwoorden. Werner geeft een opsomming van de verschillende personen met het verzoek aan Stella of zij een bedankje wil sturen; Werner ontving de 24ste een pakketje voor de familie Bino-van der Wieken. Helaas te laat. Ze waren maandag al vertrokken. Werner vraag zich af wat hij met de kleding moeten doen, gewoonlijk gaat die naar de ‘V’ ('Fürsorge); over het trouwen.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-25 Onderwerp: felicitaties van allerlei personen in verband met ondertrouw; Werner ontving vele brieven. Hij is echter gezien de beperkingen van het postverkeer vanuit het kamp niet instaat deze brieven te beantwoorden. Werner geeft een opsomming van de verschillende personen met het verzoek aan Stella of zij een bedankje wil sturen; Werner ontving de 24ste een pakketje voor de familie Bino-van der Wieken. Helaas te laat. Ze waren maandag al vertrokken. Werner vraag zich af wat hij met de kleding moeten doen, gewoonlijk gaat die naar de ‘V’ ('Fürsorge); over het trouwen.

Van: Matteman, Sal en Margot Aan: lieve mensen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-07 Onderwerp: dag is gekomen om naar elders te vertrekken; vol goede moed; afspraken over tijd na terugkeer; binnen enkele weken wordt Westerbork opgedoekt;

Van: Matteman, Sal en Margot Aan: lieve mensen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-07 Onderwerp: dag is gekomen om naar elders te vertrekken; vol goede moed; afspraken over tijd na terugkeer; binnen enkele weken wordt Westerbork opgedoekt;

Brief van Sal en Margot Matteman aan bekenden vanuit kamp Westerbork

Van: Simons, D. Aan: Medema, mevr. Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp; Onderwerp: Bericht van transport naar Westerbork

Van: Simons, D. Aan: Medema, mevr. Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp; Onderwerp: Bericht van transport naar Westerbork

Briefkaart van David Simons aan mej. Medema vanuit Amsterdam

Breslauer, W.R. De brandweer in het kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; De kampbrandweer aan het oefenen.&nbsp; Op de foto is de brandspuitwagen te zien met de brandweermannen er omheen.

Breslauer, W.R. De brandweer in het kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; De kampbrandweer aan het oefenen.&nbsp; Op de foto is de brandspuitwagen te zien met de brandweermannen er omheen.

Een brandweeroefening in het kamp

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-23 No. 6 Inhoud: Verkiezing voor hoofd Afdeling I tussen D. Barmes en L. Haagman ; Menu; Mededeling van de kamppolitie over binnenkomst NSB'ers, lijst met namen van personen die zich in Noord-Brabant en Limburg bevinden, diefstal in de kampboerderij; culturele zaken, lezing Ir. levison; gereedschap inleveren in verband met de komst van NSB'ers; oorlogsoverzicht.

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-23 No. 6 Inhoud: Verkiezing voor hoofd Afdeling I tussen D. Barmes en L. Haagman ; Menu; Mededeling van de kamppolitie over binnenkomst NSB'ers, lijst met namen van personen die zich in Noord-Brabant en Limburg bevinden, diefstal in de kampboerderij; culturele zaken, lezing Ir. levison; gereedschap inleveren in verband met de komst van NSB'ers; oorlogsoverzicht.

De Westerborker nummer 6 van 23 april 1945

Van: Jewish Agency Jerusalem Aan: Snoek, Hermine Plaats: Palestina Datum: 1943-08-16 Onderwerp: registratie op de Palestinalijst

Van: Jewish Agency Jerusalem Aan: Snoek, Hermine Plaats: Palestina Datum: 1943-08-16 Onderwerp: registratie op de Palestinalijst

Brief van Jewish Agency Jerusalem aan Hermine Snoek

Van: Asscher-Pinkhof, Clara Aan: lieve allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-24 Onderwerp: omstandigheden, het werk waar schrijfster mee bezig is, gezondheidstoestand. Vannacht was er na vier weken weer een transportnacht. De school gaat gewoon door terwijl de trein met veewagens klaar staat voor vertrek. Clara mocht de afgelopen dagen met de school de heide op. De kinderen genoten van hun vrijheid en de natuur. Clara beschrijft een verhaal dat ze vertelde nadat een kind met een lieveheersbeestje kwam aangelopen, en over verhalen in de eetzaal van het weeshuis en hoe de weeskinderen erop reageren. Het wandelen op de heide is een enorme verantwoordelijkheid, mocht er een kind ontbreken, dan worden allen hier de dupe van.

Van: Asscher-Pinkhof, Clara Aan: lieve allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-24 Onderwerp: omstandigheden, het werk waar schrijfster mee bezig is, gezondheidstoestand. Vannacht was er na vier weken weer een transportnacht. De school gaat gewoon door terwijl de trein met veewagens klaar staat voor vertrek. Clara mocht de afgelopen dagen met de school de heide op. De kinderen genoten van hun vrijheid en de natuur. Clara beschrijft een verhaal dat ze vertelde nadat een kind met een lieveheersbeestje kwam aangelopen, en over verhalen in de eetzaal van het weeshuis en hoe de weeskinderen erop reageren. Het wandelen op de heide is een enorme verantwoordelijkheid, mocht er een kind ontbreken, dan worden allen hier de dupe van.

Brief van Clara Asscher-Pinkhof aan lieve allen vanuit kamp Westerbork

Van: Boerma, A.P.A., arts Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-06-01/03 Onderwerp: Inventarisstaat van het kampziekenhuis, met begeleidende brief. Maximale capaciteit 440 patiënten. Op het moment van de inventarisatie bevinden zich in het ziekenhuis 202 mannen en 44 vrouwen. Aantal gedetineerden: 3266, waaronder 2637 mannen en 629 vrouwen.

Van: Boerma, A.P.A., arts Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-06-01/03 Onderwerp: Inventarisstaat van het kampziekenhuis, met begeleidende brief. Maximale capaciteit 440 patiënten. Op het moment van de inventarisatie bevinden zich in het ziekenhuis 202 mannen en 44 vrouwen. Aantal gedetineerden: 3266, waaronder 2637 mannen en 629 vrouwen.

Inventarislijst van patiënten, capaciteit en aanwezige goederen op de verschillende afdelingen

Bewijs van crematie Datum: 19-03-1943 Nr. 124 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Polak, Klaartje geb. 10-05-74 overleden 17-03-1943 te Westerbork op: 18-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 19-03-1943 Nr. 124 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Polak, Klaartje geb. 10-05-74 overleden 17-03-1943 te Westerbork op: 18-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Klaartje Polak

Van: het Rode Kruis Aan: van der Hak, Louis Plaats: Den Haag Datum: 1946-12-12 Onderwerp: deportatie en overlijden van zijn moeder Aaltje.

Van: het Rode Kruis Aan: van der Hak, Louis Plaats: Den Haag Datum: 1946-12-12 Onderwerp: deportatie en overlijden van zijn moeder Aaltje.

Brief van het Rode Kruis aan Louis van der Hak vanuit Den Haag

Personen