In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Gewestelijk Arbeidsbureau Amsterdam Aan: van Dam, Joseph Plaats: Amsterdam Datum: 1944-09-01 Onderwerp: Joseph wordt als gemengd-gehuwde geacht werkzaamheden verrichten op het vliegveld Havelte. Hij moet zich op 8 september melden op het Centraal Station.

Van: Gewestelijk Arbeidsbureau Amsterdam Aan: van Dam, Joseph Plaats: Amsterdam Datum: 1944-09-01 Onderwerp: Joseph wordt als gemengd-gehuwde geacht werkzaamheden verrichten op het vliegveld Havelte. Hij moet zich op 8 september melden op het Centraal Station.

Oproep voor J. van Dam om te gaan werken op het vliegveld Havelte

Van: Querido, Levie Aan: … en hooggeplaatste dames Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-08 Onderwerp: nog steeds goed; in de barak zachtjes aan onmisbaar, als ze geen 1000 maal Querido per dag in de barak roepen dan is er iets aan de hand; afgelopen week een boodschap dat de bewoners van barak 55 zouden worden overgeplaatst naar de 68 en 69. Je weet niet wat je er voor in de plaats krijgt; Levie is naar de barakleider gelopen en kreeg in gebroken Nederlands te horen dat hij mocht blijven vanwege zijn onmisbaarheid (als beste van de binnendienst, een manusje van alles), samen met Mansfeld en de barak leider; 450 mensen zijn verhuisd naar de twee andere barakken…

Van: Querido, Levie Aan: … en hooggeplaatste dames Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-08 Onderwerp: nog steeds goed; in de barak zachtjes aan onmisbaar, als ze geen 1000 maal Querido per dag in de barak roepen dan is er iets aan de hand; afgelopen week een boodschap dat de bewoners van barak 55 zouden worden overgeplaatst naar de 68 en 69. Je weet niet wat je er voor in de plaats krijgt; Levie is naar de barakleider gelopen en kreeg in gebroken Nederlands te horen dat hij mocht blijven vanwege zijn onmisbaarheid (als beste van de binnendienst, een manusje van alles), samen met Mansfeld en de barak leider; 450 mensen zijn verhuisd naar de twee andere barakken…

Brief van Levie Querido vanuit kamp Westerbork

Van: Centraal Distributiekantoor kamp &nbsp;Westerbork (van As, A.) Aan: de distributiedienst Amsterdam Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-17 Onderwerp: het ter hand willen stellen van de nodige (distributie) bescheiden voor de uit kamp Westerbork ontslagen Martin Polak.

Van: Centraal Distributiekantoor kamp &nbsp;Westerbork (van As, A.) Aan: de distributiedienst Amsterdam Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-17 Onderwerp: het ter hand willen stellen van de nodige (distributie) bescheiden voor de uit kamp Westerbork ontslagen Martin Polak.

Mededeling van het Centraal Distributiekantoor kamp Westerbork aan de distributiedienst te Amsterdam betreffende de uit kamp Westerbork ontslagen Martin Polak

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1956-1967 Opmerking: de plattegrond geeft de oorspronkelijke situatie van het woonoord in 1956 aan en de wijzigingen (potloodstrepen) die daarna hebben plaatsgevonden.

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1956-1967 Opmerking: de plattegrond geeft de oorspronkelijke situatie van het woonoord in 1956 aan en de wijzigingen (potloodstrepen) die daarna hebben plaatsgevonden.

Plattegrond van het woonoord Schattenberg

Van: Dr. Stempel, O. Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 26-05-1946(?) Onderwerp: buitengewoon zwak door lang verblijf in onder andere Auschwitz…

Van: Dr. Stempel, O. Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 26-05-1946(?) Onderwerp: buitengewoon zwak door lang verblijf in onder andere Auschwitz…

Recept van Dr. Stempel voor Rozette van Cleef terug in Nederland

Kampgeld Lager Westerbork 10 cent Serie CC No. 8103

Kampgeld Lager Westerbork 10 cent Serie CC No. 8103

Kampgeld Lager Westerbork 10 cent

Plaatsen in kamp Westerbork

Barakken gebouwd van 1942-1945

Van: de Lagerkommandantur Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-27 Onderwerp: diefstal van hout om de kachels te stoken; tot barakdelen (luiken) toe; Leo van Messel, barak 64, heeft hout weggenomen dat bij het ketelhuis lag. Hij zal worden overgebracht naar strafbarak 67. Hij zal op straftransport gaan.

Van: de Lagerkommandantur Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-27 Onderwerp: diefstal van hout om de kachels te stoken; tot barakdelen (luiken) toe; Leo van Messel, barak 64, heeft hout weggenomen dat bij het ketelhuis lag. Hij zal worden overgebracht naar strafbarak 67. Hij zal op straftransport gaan.

Lagerbefehl nummer 54

Van: Babara Aan: moeder Plaats: Warmond Datum: 1943-06-17 Onderwerp: gedicht na aanleiding van de verjaardag van moeder Frieda Brommet door wie deze gedichten geschonken zijn, was samen met haar ouders ondergedoken in Warmond.

Van: Babara Aan: moeder Plaats: Warmond Datum: 1943-06-17 Onderwerp: gedicht na aanleiding van de verjaardag van moeder Frieda Brommet door wie deze gedichten geschonken zijn, was samen met haar ouders ondergedoken in Warmond.

Gedicht ter herinnering aan moeders 42ste verjaardag

Van: de Oberfinanzdirection Nürnberg Aan: Teixeira de Mattos, A. Plaats: Nürnberg Datum: 1966-08-03 Onderwerp: onderzoek na aanleiding van het verhaal van Teixeira de Mattos. Hij is werkzaam geweest als Rottenarbeiter bij de Bahnmeisterei in Aschaffenburg vanaf 1 januari 1945 tot waarschijnlijk het einde van de oorlog. Hij kreeg hiervoor ‘loon’.

Van: de Oberfinanzdirection Nürnberg Aan: Teixeira de Mattos, A. Plaats: Nürnberg Datum: 1966-08-03 Onderwerp: onderzoek na aanleiding van het verhaal van Teixeira de Mattos. Hij is werkzaam geweest als Rottenarbeiter bij de Bahnmeisterei in Aschaffenburg vanaf 1 januari 1945 tot waarschijnlijk het einde van de oorlog. Hij kreeg hiervoor ‘loon’.

Brief van de Oberfinanzdirection Nürnberg aan de Wiedergutmachungsbehorde III

Omstanders kamp Westerbork

Militairen

Foto van de repatriëring van de familie Birnbaum met een aantal kinderen Plaats: Leipzig Datum: 1945-06 Onderwerp: repatriëring met een Rode Kruistrein uit Leipzig.

Foto van de repatriëring van de familie Birnbaum met een aantal kinderen Plaats: Leipzig Datum: 1945-06 Onderwerp: repatriëring met een Rode Kruistrein uit Leipzig.

Foto van de repatriëring van de familie Birnbaum met een aantal kinderen

Personen