In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Plaatsen in kamp Westerbork

Commandantswoning

A-4, typepapier met daarop de tekst: 'Hier zit het jong getrouwde paar ontkomen aan transportgevaar.' Datum: 1943-04-30 Plaats: kamp Westerbork Op de achterkant van het papier vele handtekeningen van het jonge echtpaar. Kennelijk oefent de bruid haar nieuwe handtekening.

A-4, typepapier met daarop de tekst: 'Hier zit het jong getrouwde paar ontkomen aan transportgevaar.' Datum: 1943-04-30 Plaats: kamp Westerbork Op de achterkant van het papier vele handtekeningen van het jonge echtpaar. Kennelijk oefent de bruid haar nieuwe handtekening.

Gedicht ter gelegenheid van een huwelijk

Ausweiskarte.&nbsp; Ausweiskarte van de achterzijde gefotografeerd.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-07-28 (datum van aankomst) Met de volgende stempels: Inhaber dieses ist berechtigt zu Dienstzwecken. Sich nach der Polizeistunde ausserhalb der baracke frei zu bewegen. Eine armbinde zu tragen.&nbsp; Zie ook inv.nr. 127.

Ausweiskarte.&nbsp; Ausweiskarte van de achterzijde gefotografeerd.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-07-28 (datum van aankomst) Met de volgende stempels: Inhaber dieses ist berechtigt zu Dienstzwecken. Sich nach der Polizeistunde ausserhalb der baracke frei zu bewegen. Eine armbinde zu tragen.&nbsp; Zie ook inv.nr. 127.

Achterzijde Ausweiskarte L.A. Cohen

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1944-01-11, No. 64&nbsp; Inhoud: Strafmaatregel wegens het smokkelen van een brief via pakketten.

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1944-01-11, No. 64&nbsp; Inhoud: Strafmaatregel wegens het smokkelen van een brief via pakketten.

Lagerbefehl No. 64

Van: Menachem, Pinkhof en Mirjam Waterman Aan: Waterman-Lopes Cardozo, Jet&nbsp;en Chaja Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-16&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie, over leven, toekomst en mogelijkheden; kans op transport naar Bergen-Belsen. Het wordt mede bepaald door Fischer uit Den Haag en Aus der Funten.&nbsp;

Van: Menachem, Pinkhof en Mirjam Waterman Aan: Waterman-Lopes Cardozo, Jet&nbsp;en Chaja Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-16&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie, over leven, toekomst en mogelijkheden; kans op transport naar Bergen-Belsen. Het wordt mede bepaald door Fischer uit Den Haag en Aus der Funten.&nbsp;

Brief Menachem, Pinkhof en Mirjam Waterman aan Jet waterman vanuit kamp Westerbork

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Gemengd-gehuwde Joden

Aan de Markt 4 had David Kats bij zijn woning een slagerij. Hij was getrouwd met Rebecca Kropveld en samen hadden ze vier kinderen; Max, Betje, Antonie en Nathan. De kinderen bezochten de openbare lagere school in Beilen. Vader was lid van muziekvereniging Union in Beilen, waar hij trompet speelde. Ook was hij onder andere als kerkbestuurslid actief in de Joodse gemeente. Naast de familie Kats was het café van de familie Padding. Ze hadden goede contacten met elkaar. Op vrijdagavond deed vader Padding altijd het licht aan bij de familie Kats. Ze mochten dit niet zelf doen vanwege de Sabbath. Zoon Bram Padding begreep dat niet echt op jonge leeftijd en vroeg zich wel eens af waarom ze dat niet zelf konden doen. Als dank bakte Rebecca vaak een ‘kippentaartje’ voor de familie Padding; ze gebruikte hierin kippenvet in plaats van boter.&nbsp;

Markt 4, Beilen

De werkverruimingskampen waren in de jaren dertig door de Nederlandse regering gebouwd om werklozen in het kader van de werkverschaffing te huisvesten. Een aantal van deze kampen werd ontruimd om plaats te maken voor door anti-Joodse maatregelen werkloos geworden Joodse mannen.

Joodse werkkampen in Nederland

‘Ik heb bestek uit het Apeldoornsche Bosch. Hebben jullie daar belangstelling voor?’, zo schreef ze mij in een e-mail. Ik belde haar op. Ze kocht regelmatig delen uit vrijgekomen inboedels op, die ze vervolgens in haar huisje vol antiek en curiosa te koop aanbood. ‘Aan dit soort dingen wil ik geen geld verdienen. Meestal geef ik het aan een goed doel. Maar deze bestekdelen, nee, dat is niet zomaar iets.’ Ze zocht een goede bestemming. Of ik even langs wilde komen.

Twee lepels, een vork en een theelepel

<blockquote>‘Mijn liefste Netty, De laatste afscheidskaart ontvang je vanuit de trein. We zitten met ruim 40 mensen + bagage en het is benauwd in veewagen. We zijn vol goeden moed. Tot een spoedig weerziens in ons dierbare Hollandje. Vaarwel en kus, Hertha.’</blockquote>‘Toen ik die kaart had gelezen zei ik tegen mijn moeder : ‘Mam, we zien haar nooit meer terug’, herinnerde Netty Hietkamp-Renès zich. Drie jaar eerder, in 1940, ontmoetten Hertha en Netty elkaar op hun eerste schooldag op de Huishoudschool in Deventer. Ze werden hartsvriendinnen.

Het verhaal van Hertha Aussen

Leo Blumensohn maakte deel uit van de groep Duitse Joden die na de pogrom van 9 op 10 november 1938 besloot naar Nederland te vluchten. Hij &nbsp;werd in oktober 1939 de eerste bewoner van het vluchtelingenkamp Westerbork en speelde een belangrijke rol bij religieuze en culturele activiteiten in het kamp.&nbsp;

Het verhaal van Leo Blumensohn

De&nbsp;opa van Didier Winterstein wist het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau te overleven. Didier, docent aan het Christelijk Gymnasium in Utrecht, vertelde erover tijdens de Nationale Herdenking Vervolging Sinti en Roma op 19 mei 2019 in kamp Westerbork.&nbsp;

"Opa, wat is dat op je arm?"

Evenals Joden werden ook Sinti en Roma door de nazi’s als een ‘gevaar voor de zuiverheid van het Arische ras’ gezien en moesten zij dus vernietigd worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde Tatta Hanstein tot één van de honderden in Nederland opgepakte Sinti en Roma.

Het verhaal van Stephanus ‘Tatta’ Hanstein

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Het verhaal van August Grünholz

Van: Jacobs, Karel Aan: Edelstein, E. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-15 Onderwerp: omstandigheden, pakketten, barak 35. Ineke en de andere kinderen zijn goed overgekomen. Ze worden goed verzorgd. Irene is weg. Karel heeft verschillende heren gesproken die bij de Edelsteins' zijn langs geweest.

Van: Jacobs, Karel Aan: Edelstein, E. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-15 Onderwerp: omstandigheden, pakketten, barak 35. Ineke en de andere kinderen zijn goed overgekomen. Ze worden goed verzorgd. Irene is weg. Karel heeft verschillende heren gesproken die bij de Edelsteins' zijn langs geweest.

Brief van Karel Jacobs aan E. Edelstein vanuit kamp Westerbork

Foto van het gezin Mouw-Hendriks en een oom bij het huis van grootmoeder Hendriks Plaats: Oosterbeek

Foto van het gezin Mouw-Hendriks en een oom bij het huis van grootmoeder Hendriks Plaats: Oosterbeek

Foto van het gezin Mouw-Hendriks en oom Jo

Van: van Baer-Sax, Judith Aan: van Baer, familie (gezin) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-12 (maandagnacht) Onderwerp: nog even een berichtje kort voor haar vertrek; ze gaat naar Polen met het idee weer terug te zullen komen….; er was niets aan te doen; straftransport…

Van: van Baer-Sax, Judith Aan: van Baer, familie (gezin) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-12 (maandagnacht) Onderwerp: nog even een berichtje kort voor haar vertrek; ze gaat naar Polen met het idee weer terug te zullen komen….; er was niets aan te doen; straftransport…

Briefkaart van Judith van Baer-Sax aan de heer P. van Baer (echtgenoot) vanuit kamp Westerbork

Ketelhuis.&nbsp; Het ketelhuis van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Zicht op het ketelhuis met rokende schoorsteen; rondom enige barakken; voorgrond kaal en besneeuwd landschap.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939-1940 Achter op de foto staat: 'Het Ketelhuis, Vl. kamp'.

Ketelhuis.&nbsp; Het ketelhuis van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Zicht op het ketelhuis met rokende schoorsteen; rondom enige barakken; voorgrond kaal en besneeuwd landschap.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939-1940 Achter op de foto staat: 'Het Ketelhuis, Vl. kamp'.

van het ketelhuis van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Over de Joodse werkkampen is weinig bekend in Nederland. Bij de kleine groep van deskundigen zijn er nog veel hiaten in de kennis over het dagelijkse leven, de organisatie en het werk in de afzonderlijke kampen. Ook het precieze aantal kampen staat niet vast. Het Herinneringscentrum Kamp Westerbork startte jaren geleden met de website joodsewerkkampen.nl om de geschiedenis van de werkkampen meer onder de aandacht te brengen. De inhoud van deze website wordt nu overgebracht in onze digitale collectie, zodat de informatie duurzaam en toegankelijk wordt opgeslagen.&nbsp;

Op 7 januari 1942 kreeg de Joodse Raad in Amsterdam van de Duitse bezetter de opdracht om 1402 Joodse werklozen aan te wijzen voor tewerkstelling. Onder druk werd uiteindelijk een groep van 1075 mannen geselecteerd. Op 10 januari verzamelden zich ruim 900 van hen op het Amstelstation, vanwaar zij werden afgevoerd naar werkkampen in de noordelijke provincies. Daar moesten zij voornamelijk ontginningswerk verrichten voor de Nederlandsche Heidemaatschappij (Heidemij).

In de eerste maanden kwam er van werken weinig terecht. De grond was bevroren, waardoor fysieke arbeid nauwelijks mogelijk was, en de verveling nam toe. Om de dagelijkse sleur te doorbreken, probeerden de mannen hun tijd te vullen met kaartspelen, het schrijven van brieven, wandelingen in de omgeving en het ruimen van sneeuw. Het uitblijven van het beloofde verlof drukte echter zwaar op de stemming. Hartog Italiaander schreef op 4 maart 1942 vanuit werkkamp De Beetse: “Verlof is nog niet gegeven, zodat ik nu reeds zes weken van huis ben. Je begrijpt dat de stemming hier steeds meer geprikkeld wordt.”

Na deze eerste groep volgden nog vele Joodse mannen uit alle delen van Nederland. Geen van hen was voorbereid op de omstandigheden in de werkkampen. Het zware werk op het land was voor de meesten onbekend terrein. Vanuit huis werd geprobeerd ondersteuning te bieden in de vorm van kleding, geld en voedsel. Ook uit de directe omgeving kwam soms hulp—soms uit medemenselijkheid, maar vaak ook uit eigenbelang en winstbejag.

Begin 1942 werd door de nazi’s definitief besloten tot deportatie en vernietiging van de Joden. Het gevolg was dat in het voorjaar en de zomer van 1942 de omstandigheden in de meer dan veertig werkkampen sterk veranderden. Het regime werd zwaarder en was vaak op Duitse leest geschoeid. De rantsoenen en de lonen werden minder en verlof en bezoek beperkt. Op de brieven kwam censuur en straffen werden vaker uitgevoerd.

De eerste deportaties in juli 1942 naar kamp Westerbork - en vervolgens naar Oost-Europa - deden onzekerheid en angst bij de Joodse dwangarbeiders toenemen. Sommigen melden zich vrijwillig voor transport naar Westerbork, bang dat ze misschien hun familieleden zouden missen. Anderen namen de benen. De opengevallen plaatsen werden opgevuld met nieuwe arbeidskrachten die vaak nog minder geschikt voor het werk waren.In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werden de meeste werkkampen omsingeld door de Ordnungspolizei. De volgende ochtend werden de Joodse dwangarbeiders onder bewaking van dezelfde politie te voet, per vrachtauto of per trein naar Westerbork gebracht.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt. Zicht op het (kinder-)koor.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt. Zicht op het (kinder-)koor.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Van: Bier, Jakob, Hermann (via Max Cohn) Aan: Meyer, Jo Plaats: Westerbork kamp, ziekenhuis, barak 6 Datum: 1943-08-22 Onderwerp: pakket ontvangen, dank…; in opdracht…Max Cohn, barak 50.

Van: Bier, Jakob, Hermann (via Max Cohn) Aan: Meyer, Jo Plaats: Westerbork kamp, ziekenhuis, barak 6 Datum: 1943-08-22 Onderwerp: pakket ontvangen, dank…; in opdracht…Max Cohn, barak 50.

Briefkaart van Jakob Hermann Bier aan Jo Meyer vanuit het ziekenhuis in kamp Westerbork

Personen